Skip to main content

Full text of "Rouleaux des morts du IXe au XVe sieècle recueillis et pub. pour la Société de l'histoire de France"

See other formats


TORONTO 

II 

2214 

DIVERS! 

31 

-==i^ 

co 

'N 


T 


lin^^ 


ROULEAUX 


DES  MORTS 


DU   IX»  AU  XV  SIÈCLE 


IMPRIMERIE  GÉNÉRALE  DE  CH.  LAHURE 
Rue  de  Fleurus,  9,  à  Paris 


ROULEAUX 

DES  MORTS 

DU  IX«  AU  XV«  SIÈCLE 

RECUEILLIS  ET  PUBLIÉS 
POUR  LA  SOCIÉTÉ  DE  l'hISTOIRE  DE  FRANCE 

PAR  LÉOPOLD  DËLISLË 


%t^ 


A  PARIS 

CHEZ  M"^  V^  JULES  RENOUARD 

LIBRAIRE  DE  LA  SOCIÉTÉ  DE   l'hISTOIRE  DE  FRANCE 

RUE  DE  TOORNON,   N"  6 

M.  DCCC.  LXVI 


EXTRAIT  DU  REGLEMENT. 


Art.  14.  Le  Conseil  désigne  les  ouvrages  à  publier,  et  choisit 
les  personnes  les  plus  capables  d'en  préparer  et  d'en  suivre  la 
publication. 

Il  nomme,  pour  chaque  ouvrage  à  publier,  un  Commissaire 
responsable,  chargé  d'en  surveiller  l'exécution. 

Le  nom  de  l'Editeur  sera  placé  en  tête  de  chaque  volume. 

Aucun  volume  ne  pourra  paraître  sous  le  nom  de  la  Société  sans 
l'autorisation  du  Conseil,  et  s'il  n'est  accompagné  d'une  déclara- 
tion du  Commissaire  responsable,  portant  que  le  travail  lui  a  paru 
mériter  d'être  publié. 


Le  Commissaire  responsable  soussigné  déclare  que 
r Edition  des  Rouleaux  des  Morts  ,  préparée  par 
M.  Léopold  Delisle,  lui  a  paru  digne  d'être  publiée 
par  la  Société  de  l'Histoire  de  France. 

Fait  à  Paris ^  /e  19  mai  1866. 


Signé  H.-L.  BORDIER. 

Certifié , 
Le  Secrétaire  de  la  Société  de  l'Histoire  de  France , 
J.  DESNOYERS. 


AVERTISSEMENT. 


Aux  textes  renfermés  dans  le  présent  volume  j'avais  l'intention 
de  joindre  une  introduction  qui  aurait  porté  sur  le  caractère  et 
l'importance  historique  des  Rouleaux  des  morts.  J'aurais  voulu 
traiter,  avec  tous  les  développements  dont  il  est  susceptible,  un 
sujet  que  j'abordai  pour  la  première  fois  en  1847  dans  la  Biblio- 
thèque de  C École  des  chartes^.  La  loi  que  la  Société  de  l'histoire  de 
France  a  sagement  imposée  aux  éditeurs  de  ne  pas  grossir  outre 
mesure  les  volumes  dont  ils  sont  chargés  m'a  contraint  de  renoncer 
à  ce  projet.  Je  me  bornerai  donc  à  dire  en  deux  mots  ce  qu'on 
entend  par  Rouleaux  des  morts  et  à  indiquer  la  nature  des  princi- 
paux renseignements  qu'on  peut  demander  à  ces  documents. 

Pendant  tout  le  moyen  âge,  les  communautés  religieuses  avaient 
l'usage  de  notifier  la  mort  de  leurs  membres  et  de  leurs  bienfai- 
teurs à  un  grand  nombre  d'églises  et  spécialement  aux  maisons 
avec  lesquelles  elles  avaient  conclu  des  associations  spirituelles. 
La  circulaire  ou  encyclique  que  dans  ces  circonstances  on  écrivait 
en  tète  d'un  rouleau  de  parchemin  renfermait  des  détails  biogra- 
phiques sur  le  défunt,  et  se  terminait  toujours  par  une  demande 
de  prières.  Les  communautés  auxquelles  l'encyclique  était  présen- 
tée se  faisaient  un  devoir  d'y  répondre  et  consignaient  sur  le  rou- 
leau un  titre  {titulus),  plus  ou  moins  long,  pour  accuser  réception 
de  l'encyclique,  pour  promettre  des  prières  et  pour  en  demander 
à  l'intention  des  membres  et  des  bienfaiteurs  qu'elles  avaient 
elles-mêmes  perdus. 

Les  noms  d'évêques,  de  doyens,  d'abbés,  de  prieurs  et  d'autres 
dignitaires  ecclésiastiques  qu'on  trouve  en  si  grand  nombre  dans 
les  encycliques  et  dans  les  titres  des  Rouleaux  mortuaires  fourni- 
ront beaucoup  d'additions  aux  catalogues  dressés  par  les  auteurs 
du  Gallia  christiana  et  du  Monasticon  anglicanum. 

\.  Deuxième  série,  III,  361-44  2,  article  intitulé  Des  monuments  paléographi- 
ques concernant  l'usage  de  prier  pour  les  morts. 

%cUH(0J        ont     6^ 


AVERTISSEMENT. 

La  composition  des  encycliques  et  des  titres  devra  fixer  l'atten- 
tion des  savants  qui  s'occupent  de  l'histoire  littéraire  du  moyen 
âge    Ils  pourront  y  saisir  l'état  de  la  poésie  latme  aux  dixième, 
onzième  et  douzième  siècle,  y  relever  les  noms  de  plusieurs  versi- 
ficateurs qu'aucun  bibliographe  n'a  encore  enregistrés,  y  constater 
la  prospérité  de  différentes  écoles  épiscopales  au  onzième  et  au 
douzième  siècle,  et  enfin  y  suivre  pas  à  pas  le  déclin  des  études 
dans  les  anciens  monastères  au  treizième  et  au  quatorzième  siècle. 
Le  nombre  des  rouleaux  qui  sont  venus  à  ma  connaissance 
s'élève  à  près  de  cent.  Les  trois  plus  importants  sont  ceux  de 
Guifred,  comte  de  Cerdagne  (lOSO),  de  Mathilde,  fille  de  Guillaume 
le  Conquérant  (H  13),  et  du  bienheureux  Vital,  premier  abbé  de 
Savigny  (H  22);  j'en  ai  publié  le  texte  complet.  Pour  les  autres, 
j'ai  dû  me  contenter  d'extraits,  qui  suffiront,  je  l'espère,  pour  dis- 
penser le  lecteur  de  recourir  aux  originaux. 

La  table  qui  termine  le  volume  contient  à  la  fois  les  noms  an- 
ciens et  les  noms  modernes  des  établissements  qui  figurent  sur  les 
Rouleaux.  J'y  ai  également  fait  entrer  le  nom  des  princes,  des 
seigneurs  et  des  dignitaires  ecclésiastiques.  Toutefois,  je  me  sms 
abstenu  de  consacrer  des  articles  particuliers  aux  évèques  et  aux 
abbés  qui  figurent  seulement  dans  les  titres  de  leurs  cathédrales  et 
de  leurs  abbayes.  Ainsi,  la  table  ne  cite  le  nom  d'aucun  abbé  de 
Saint-Germain  des  Prés,  bien  que  les  Rouleaux  mentionnent  un 
assez  grand  nombre  des  abbés  de  cette  maison;  pour  trouver  les 
passages  qui  concernent  ces  personnages,  le  lecteur  devra  recourir 
aux  pages  indiquées  dans  la  table,  sous  la  rubrique  :  Saint-Germain 
des  Prés  {Abbaye  de). 

Je  ne  veux  pas  terminer  cet  avertissement  sans  remercier 
M.  Bordier,  qui  a  relu  avec  la  plus  scrupuleuse  attention  les 
épreuves,  et  M.  Blancard,  archiviste  du  département  des  Bouches- 
du-Rhône,  qui  m'a  généreusement  abandonné  la  copie  du  rouleau 
de  Bertrand  de  Baux,  qu'il  avait  préparée  pour  l'impression. 


ROULEAUX 

DES  MORTS 

DU  IX«  AU  XV«  SIÈCLE. 


Formules  de  brefs  mortuaires  employées  par  les  moines 
de  Murbach, 

Fin  du  huitième  siècle. 

Le  manuscrit  550  de  la  bibliothèque  de  Saint-Gall  renferme 
deux  formules  de  brefs  mortuaires,  qui  portent  le  nom  de  Sind- 
bert,  abbé  de  Murbach,  et  qui  par  ce  motif  peuvent  être  classées 
à  l'année  790  ou  environ.  Je  les  imprime  d'après  le  Recueil  géné- 
ral de  M.  de  Rozière*.  Elles  sont  intitulées  dans  le  ms.  :  Indicu- 

LUM  AD   EPISCOPUM,  Ad  ABATISSAM. 

1 .  Domino  reverentissimo  illo  episcopo,  Sinbertus, 
gracia  Dei  vocatus  episcopus  atque  abba  de  monas- 
terio  Morbac,  una  cum  fratribus,  eternam  in  Christo 
Jhesu  Domino  nostro  salutem.  De  cetero  compereat 

1.  P.  950  et  951,  n"»  677  et  678.  La  première  formule  avait  été  déjà 
publiée  par  M.  de  Rozière,  Formules  de  Saint-Gall,  p.  22,  n.  28,  et  la 
seconde  par  Mabillon,  Aialecta,  k\%. 

1 


ROULEAUX  DES  MORTS, 
béatitude  vestra  eo  quod  frater  vester,  nomine  ille, 
kalendas  illas,  de  ac  luce  migravit,  ut  credimus,  ad 
Christum.  Qua  de  causa  subplices  exoramus  sancti- 
tatem  vestram,  ut  pro  ejus  anima  de  psalmis  seu  missis 
vigiliisque  taliter  agatis  ut  optima  continet  consue- 
tudo  vestra,  et  ut  as  apices  in  antea  remeare  faciatis 
postulamus.  € 

2.  Reverentissime  matri  familie  illi^  Sindbertus, 
donum  Dei  vocatus  episcopus  adque  abba  de  mona- 
sterio  Morbac,  in  Domino  eternam  salutem.  Decetero 
compereat  meliiflua  karitas  vestra  eo  quod  frater  ve- 
ster, nomine  ille,  kalendas  illas,  de  ac  luce  migravit, 
ut  credimus,  ad  Christum.  Qua  ex  re  obnixe  obsecra- 
mus  almitatem  vestram,  ut  pro  ipsius  anima  sic  jube- 
mini  agere  de  psalmis  ac  missis  adque  vigiliis  seu 
ingens  bonitas  vestra  consuevit.  Obtamus  vos  semper 
bene  valere. 


II 

Formule  de  bref  mortuaire  employée  par  Les  moines 
de  Reichenav). 

Comiuencement  da  neuvième  siècle  ? 

J'emprunte  au  Recueil  général  de  M.  de  Rozière*  la  formule 
suivante,  qui  est  tirée  d'un  manuscrit  de  Reichenaw  ; 

Peta,  Kanza,  duo  sorores.  Dancolf,  pater  Peroni. 
Pero,  pater  Crimolti.  Marcolf,  pater  Escrihi.  Ruad- 
hielm,   filius  Escrihi.    Welafrid,  filius    Ruadhielmi. 

1.  P.  953,  n.  684. 


IX"  SIECLE.  3 

Adalgund,  mater  Ata,  vel  Ata,  mater  Paldoni.  Pald, 
pater  Adalberti.  Hieimo,  pater  Otrihi  et  Hiagustolti. 
Kunza,  mater  Werinperhti.  Werinpert,  pater  Amal- 
druda.  Amaldrud,  mater  Deotuni. 

Venerabili  in  Christo  illi^  salutem.  De  cetero  co- 
gnuscas  quia  fratres  nostri,  his  nominibus,  hujus  vitae 
miseria  caruerunt,  et  ad  Deum,  ut  credimus,  migra- 
verunt.  Quapropter  eorum  memoriam  consuetudina- 
riam  tam  in  vicem  quam  generalem  missionem  per 
cetera  monasteria  habere  dignemini. 

Nomina  fratrum  supervenientium  et  jam  in  Christo 
dormientium. 


ÏII 

Fragment  du  rouleau  du  comte  Rodolphe ^  abbé  de  Saint-Riquier. 

Vers  868. 

Rodolphe,  qui  succéda  en  853  à  Nithard  dans  l'administration 
de  l'abbaye  de  Saint-Riquier,  et  dans  le  gouvernement  de  la  côte 
du  Pontieu,  était  déjà  remplacé  en  864.  Hariulfe*  dit  que  la 
mort  de  Rodolphe  fut  annoncée  par  un  rouleau  dont  il  a  cru 
devoir  insérer  l'encyclique  dans  sa  précieuse  histoire  du  monastère 
de  Centule.  Je  rapporterai  textuellement  le  passage  du  chroni- 
queur : 

Hruodulfus  igitur  venerabilis  abbas  et  cornes,  post- 
quam  per  aliquos  annos  cœnobium  cum  provinciis 
maritimis  gubernavit,  se  Deo  vocante,  ex  hujus  mundi 
ludibrio  emigravit,  percepturus  pro  fideU  administra- 

1.  Chronicon  Centul.^  III,   18;  dans  Spîcileg.,  in-f°,  II,  316. 


ROULEAUX  DES  MORTS, 
tione  diilcia  paradisi.  Fratres  vero  de  ejus  morte  ni- 
miiim  tristes,  librum  rotularem  conficientes,  direxe- 
runt  per  ecclesias  et  loca  sanctorum,  dilecti  patris 
exitum  nuntiantes,  et  pro  ipso  orari  cupientes.  Quod 
ideo  placuit  memorari,  quia  ipsius  voluminis  epistola, 
nostra  aetate  adhuc  durans,  inter  antiqua  monumenta 
sancti  loci,  gratam  ex  se  fratribus  facit  lectioiiem.  Ip- 
sius itaque  epistola  rotuli  talis  est  : 

M  Fratres  cœnobii  sancti  Ricbarii  gloriosae  mémorise, 
omnibus  Christi  militibus.  Petimus  obnixe  paternita- 
tem  vestram  pro  nobis  fraterne  geri  defunctis,  et  ve- 
slrorum  œque  dirigi  vocabula  mortuorum,  diemque 
adventus  praesentis  cursoris  ad  vos  venientis  per  mo- 
nimenta  kalendarum  significari,  ne  fallaciae  suœ  prae- 
stigiis  nobis  possit  mentiri.  Officio  yero  abbaticio  seu 
prsepositurse  unacum  decaniae  qui  fungi  videntur,  pa- 
riter  intimare  sciât.  Obiit  itaque  apud  nos  domnus 
Hruodulfus,  cornes  abbasque  simul  noster,  viii  idus 
januarii.  Ideo  que'  quatenus  pro  eo  decertetis  apud 
Dominum,  ut  et  vos  mercedem  habeatis,   et  lUe  in 
congregatione  justorum  aggregetur,  vestris  suffultus 
sanctissimis    opitulationibus.    Statuimusque    justum 
esse  ut  quem  patrem  babuimus  piissimum  dulci  filio- 
rum  amore  pro  eo  pium  Dominum  incessanter  ro- 
gemus.  » 


1.  11  faut  sans  doute  lire  :  Ideo  quœsumus  quatenus. 


IX«  SIECLE. 


IV 

Encyclique  sur  la  mort  de  deux  membres  du  chapitre  de  Reims, 

Neuvième  siècle. 

Une  encyclique  que  les  chanoines  de  Reims  écrivirent  pour 
annoncer  la  mort  de  deux  membres  de  leur  chapitre  a  été  re- 
cueillie par  l'auteur  de  la  collection  de  formules  qui  accompagne 
les  lettres  d'Éginhard  dans  le  manuscrit  latin  H  379  de  la  Biblio- 
thèque impériale*.  M.  de  Rozière  en  a  donné  une  édition^  que 
j'ai  coUationnée  sur  le  ms.  original. 

Honorabiliter  venerandis  ac  yenerabiliter  honoran- 
dis  patribus  ac  fratribus  sororibusque  Deo  sub  sacrae 
institutionis  norma  degentibus,  bumilis  grex  canoiii- 
corum  almae  Dei  genitricis  Marise  Remensis  ecclesiae, 
instantis  sévi  gaudium  et  aeternse  felicitatis  bravium. 
Quoniam  omnium  creator    rerum  protoplasto  Adie 
solam  ob  inobœdientiae  noxa[m]  denuntiasse  legitur  in 
sui  vultus  sudore  panem  comesturo ,  non  magnopere 
nobis  stupendum  existit,  dum  sepe  innmneris  affici- 
mur  malis,  qui  in  erumna  hujus  corruptibilis  ac  la- 
bilis  aevi  positi,  non  solumin  exequendis  illiusmanda- 
tis  négligentes  sumus,  sed  etiam  immenso  peccatorum 
pondère  gravamur.  Verum   quia....   da  idem   pater 
pius  ingentia  pietatis  suae  ad....  enta  medicaminis,  per 
copiam  scilicet  elemosinarum, . . .  rem  quoque  lacri- 
marum  atque  assiduitatem  oralionum ,   oportetnos 
juxta  prœceptum  beati  Jacobi  apostoli  orare  pro  invi- 

1.  F°18  v». 

2.  Recueil  général  des  formules,  p.  956,  n.  687. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 

cem,  quatinus  et  hic,  quandiu  substiterimus,  abho- 
stium  visibilium  et  invisibilium  infestationibus  protegi, 
et  in  futuro  pariter...  bus  de  gloria  aeternaî  retribu- 
tionis  mereamur....  [cum]  ulari.  Intimamus  itaque 
benignissimae  caritati  [vestrae  obi]  tum  quorumdam  fra- 
trum  nostrorum  illorum,  Gerberti  et  Vualterii  arcbi- 
diaconi,  quorum  unus  v  idus  julii,  alter  xviii  kalendas 
hominem  exu[erunt],  pro  quorum  animarum  absolu- 
tione  dignemini  quesumus  divinam  clementiam  exo- 
rare.  Et  ne  lator  hujus  diplomatis  coUudio  alicujus 
astutiae  nobis  illudere  queat,  nomina  priorum  vestro- 
rum,  ut  moris  est,  huic  scedulae  asscribi  précipite, 
atque  ut  ad  nos  absque  famis  injuria  remeare  valeat, 
opem  liberalitatis  vestrae  ei  impertiri  satagite. 


V 

,    Formule  de  bref  mortuaire  employée  par  les  moines 
de  Saint-Remi  de  Reims. 

Neavième  siècle. 

La  formule  suivante  est  tirée  du  même  manuscrit  que  l'encycli- 
que dont  le  texte  vient  d'être  publié*.  M.  de  Rozière  l'a  com- 
prise dans  son  Recueil  général*. 

Catholicse  fidei  ac  religionis  titulo  perspicuis  patri  - 
bus  sororibusque  usquam  locorum  in  sacro  contu- 
bernio  sociatis,  humiles  ac  devoti  cœnobitœ  beati 
praesulis  Christi  Remigii,  prosperum  hujus  vitae  suc- 

1.  Ms.  latin  11379,  f»  18  v». 

2.  P.  957,  n.  688. 


IX«  SIECLE.  7 

cessum  et  perpétuas  felicitatis  in  Christo  tripudium. 
Meritam  supernge  districtionis  Yindictam  mole  pecca- 
minum  diutius  expert! ,  adeo  fluctibus  calamitosse 
tempestatis  obvolvimur,  ut  solo  divinitatis  respectu 
ipsum  lucis  excursum  moras  causemur  innectere,  et 
licet  innumeris  inter  Schillam  et  Charibdim  jactati 
naufragiis,  utpote  persecutionum  undis  hue  illucque 
tumentibus,  talia  conqueri  cogamur.  lUud  tamen  nobis 
pœne  exitiabiliter  atterit  quod  tôt  patrum  funeribus 
insistimus,  ut  ex  eorum  casu  totius  loci  nostri  interi- 
tum  imminere  pavemus.  Cujus  rei  intuitu  commone- 
mur  ut  fraternse  caritatis  solatium  mutuo  exquiramus, 
quo  et  defunctorum  animae  requiem  obtineant,  et  illi 
quos  adliuc  vitae  labor  excruciat,  evadendi  aditum  in- 
venire  prœvaleant.  Denunciamus  itaque  dilectioni 
vestrae  lamentabilem  cujusdam  patris  nostri  decessum, 
nomine  illum,  nostrae  generalitatis  publiée  privatim- 
que  perutilis  prœlati,  quem  et  sacerdotio  et  morum 
privilegio  honorabilem  tanto  securius  vestris  precibus 
allegamus,  quantoreverentiusvixisserecolimus.  Quem, 
domni  patres  fratresque  sanctissimi,  committimus 
vestrarum  precum  assiduitatibus,  ut  quanto  nobis  ejus 
absens  resolutio  propensiorem  intulit  cordis  merorem, 
tanto  vestri  vestrorumque  efficacia  meritorum  exbi- 
laret  de  suorum  obtenta  divinitus  remissione  scele- 
rum.  Item  etiam  petimus  pro  quibusdam  nostrae  con- 
gregationis  fratribus  illis.  Ne  \ero,  uti  assolet,  nos 
geruli  mendosa  fraus  deludat,  rogamus  diem  kalen- 
darum  quo  vos  adierit  primorumque  loci  vestri  no- 
mina  subnotare,  idemque  cursori,  ut  alacrius  iter 
carpat,  diarium  largire.  Valeat  vestra  generalitas  feli- 
cibus  in  Domino  successibus  pollens. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


VI 

Formule  de  réponse  aux  brefs  mortuaires. 

Neuvième  siècle. 

Le  recueil  de  formules  que  contient  le  manuscrit  des  lettres 
d'Éginhard,  et  dans  lequel  j'ai  choisi  plusieurs  modèles  de  brefi^ 
mortuaires,  contient  aussi  quelques  exemples  des  réponses  qu'oi 
faisait  d'ordinaire  à  ces  brefs.  La  pièce  suivante*,  malgré  l'état  de 
mutilation  dans  lequel  elle  nous  est  parvenue,  fait  bien  compren- 
dre la  forme  de  ces  accusés  de  réception. 

Decimo  kalendas  septembris  venit  lator  apicum  \e- 
strorum  in  monasterio[///o]...,  ubipraeest  domnus  ille 
episcopus,  ///(&  decaniis,  ille  pr3epo[situs]....  ille  the- 
saurarius,  ille  receptor  pauperum.  [Obsecramus  fra- 
ternitajtera  vestram  pro  fratribus  nostris  nuper  de- 
fuiictis  [divinam  misericojrdiam  exoretis,  etadcontigua 
loca  innote  [scere  eorum  nomina  faciatis]. 


VII 

Fragment  du  rouleau  de  Gauzbert. 

9C8-977. 

En  tète  du  manuscrit  latin  2262  de  la  Bibliothèque  impériale, 
venu  de  Saint-Martial  de  Limoges,  est  relié  un  bout  du  rouleau 

1.  Ms.  latin  11379,   f.  15.   Celte  formule  a  été  publiée  par  M.  de 
Rozière,  dans  son  Recueil  général^  p.  962,  n.  692. 


IX«  SIECLE.  9 

d'un  certain  Gauzbert,  qui,  selon  toute  apparence,  était  un  reli- 
gieux de  Saint-Martial,  et  dont  la  mort  arriva  sous  le  pontificat 
d'Anstaise,  archevêque  de  Sens,  c'est-à-dire  entre  968  et  977*. 
Ce  Gauzbert  est  probablement  le  moine  auquel  Adémar  de  Cha- 
banais^  attribue  la  restauration  de  la  châsse  de  saint  Martial,  sous 
l'administration  de  l'abbé  Guigue,  et  la  fabrication  d'une  statue 
ou  d'un  bas- relief  qui  représentait  saint  Martial  bénissant  le  peuple 
de  la  main  droite,  et  tenant  de  sa  main  gauche  le  livre  des  Évan- 
giles. 

Le  morceau  conservé  dans  le  manuscrit  latin  2262  contient 
presque  en  entier  l'encyclique  relative  à  la  mort  de  Gauzbert, 
avec  les  réponses  écrites  dans  le  monastère  de  Sainte-Colombe  et 
dans  la  cathédrale  de  Sens. 

1 

....  adsint.  Erat  nobis  quidam  vita  et  moribus  prse- 
cipuus  atque  in  cunctis  nostri  loci  actionibus  exterio- 
ribus  et  interioribus  valde  idoneus.  Hic  nobis  quasi 
refugium,  hic  nobis  murus  post  Deum,  hic  nobis  ci- 
vitas,  hic  turris,  hic  nobis  firmamentum  consihi,  con- 
solator  in  adversis,  moderator  in  prosperis,  factus 
omnia  omnibus  nobis.  Hune  acsi  patrem,  acsi  matrem, 
acsi  columpnam  supra  quam  tota  domus  nostra  re- 
cumberet  habebamus ,  sine  quo  nobis  mori  possibile, 
vivere  putabatur  impossibile.  Sed  hœc  vota  nostra  tam 
dulcia  tamque  jocunda  tamque  necessaria  mors  \e- 
niens  abstuht  et  debitum  cunctis  cyrographum  solvere, 
heu!  heu!  Domine  Deus!  heu!  heu!  Domine  Deus! 
coegit.  Vocabatur  hic  nomine  Gauzbertus,  a  laicaU 
ordine  diu  jamin  putatione  et  fossura  vineae  patris  fa- 
miUas  conductus,  locatus,  et  vestris  sanctis  oratio- 
nibus,  ut  speramus,  cum  matutinis,  cum  meridianis, 

1.  Gallia  Christ.,  XII,  31. 

2.  Commemoratio  ahbatum  Lemovic.^  dans  Labbe,  Nova  blbliotheca  mss. 
librorum,  II,  272. 


40  ROULEAUX  DES  MORTS. 

cum  vespertinis  operariis  boni  domini  bonum  dena- 
rium  percepturus.  Igitur,  domini  patres,  carissimi 
fratres,  misericordissimae  matres,  clémentes  sorores, 
juvenes  et  virgines,  senes  cum  junioribus,  qui  scitis 
flere  cum  flentibus,  induite  super  defuncto  nostro 
viscera  pietatis  et  misericordiae  Dei,  induite  viscera 
misericordiae  sanctorum  Dei.  Adestote  Gauzberto  nos- 
tro, immo  et  vestro,  omnes  enim  in  Christo  fratres 
sumus.  Orate  pro  Gauzberto,  intercedite  pro  Gauz- 
berto, subvenite  Gauzberto 

2 in  locis  adhuc  eminentioribus.  Harum  por- 

titor  membranularum  adiit  beatae  virginis  Christi 
Columbse,  necnon  etiam  sancti  Lupi,  patronum'  Se- 
nonicae  urbis,  cujus  illa  die  imminebat  preclara  fes- 
tivitas,  ubi  domnus  Rothardus*  preesse  videtur,  qui 
gregem  sibi  commissum  taliter  régit  ut  absque  uUo 
serpentis  venenosi  jaculo  unusquisque  opus  exerceat 
suum,  intimans  vestrum  nobis  lamentabile  funus.  Et 
statim  ut  nostris  intonuit  auribus,  in  conspectu  Dei 
Deorum  preces  optulimus  lacrimabiles.  Quamobrem 
paternitatem  flagitamus  vestram  ut  quod  pro  vestris 
aegimus,  ne  pro  nostris  dedignetis  explere,  quorum 
Deus  nomina  babet  inserta  in  libro  vitae.  Valete  in 
Christo.  Amen. 

3.  Sole  prepeti  cursu  ab  alto  vertigine  poli  jam  des- 
censum  petente  suum,  ini  nonas  scilicet  septembris, 
delator  horum  apicum  adveniens  luctifer  penetravit 
limina  beatae  ac  perpetuae  ©HneORON  Mariae  necnonque 


1.  lÀsez  patroni. 

2.  Cette  mention  fixe  la  date,  jusqu'à  présent  incertaine,  de  l'admi- 
nistration de  l'abbé,  que  les  auteurs  du  Gallia  Christïana  (XII,  148),  sur 
la  foi  d'un  ancien  obituaire,  ont  appelé  «  Rotaldus.  j 


I 


■ 


IX«  SIECLE.  11 

sancti  Stephani  prototestis  Christi,  tradens  nobis  hanc 
rotulam,  habunde  anxietate  refertam;  quam  dissol- 
ventes,  ac  simul  indita  legentes,  cognovimus  quosdam* 
{yel  quendam)  vestrorum  nuperrime  carne  fore  solu- 
tos  [solutum).  Pro  quibus  [quo)  ilico  proplitibus  ore- 
tenus  quae  talibus  {tali)  debebantur  fratribus  [fratrî] 
fudimus  preces  ante  Dominum,  petentes  ex  corde  quod. 
quid  in  eis  {eo)  esset  macula  viciorum  poUutum,  ejus 
confestira  pia  miseracione  mundaretur,  faciendo  illos 
iillum)  ovanter  gaudere  per  evum  ;  illud  apostoli  Pauli 
obtime  complentes  dictum  :  «  Aller  alterius  lionera 
subferte,  »  et  taliter  adimpleatis  legem  Christi.  Nostri 
interea  loci  noscatis  domnum  Deo  et  hominibus  ama- 
bilem  Anstasium  archiepiscopatus  tenere  officium,  qui 
sibi  commissam  jure  ac  fideliter  régit  catervam,  non 
aliud  praedicans  ore  quam  complet  officio.  Sub  quo 
etiam  obtime  Ingelraldus'  servat  curam  decaniae,  et 
reliqui  fratres  consistunt  officia  sibi  ab  eo  tradita  com- 
plentes cuncta.  Flagitamus  itaque  id  agere  pro  nostris 
ab  bac  luce  subtractis  quod  petere  dignati  estis  pro 
vestris. 

Omnipotens  cselo  vosmet  benedicat  ab  alto ,  '* 

Conférât  et  vitae  premia  perpetuae. 

Sis  memor  Gerelmi,  concio  sancta,  vige. 
Manassse  Deus  eternam  tribueque  salutem 
Conspice  clarifica  condi  compone  corona.  Amen. 

1.  Les  mots  que  j'imprime  en  caractères  italiques  et  entre  crochets 
ont  été  ajoutés  en  interligne  sur  le  rouleau  original. 

2.  Ce  nom  doit  être  ajouté  à  la  liste  des  doyens  de  Sens,  publiée  dans 
le  Gallia  Christiana,  XII,  109.  Les  bénédictins  n'avaient  trouvé  aucune 
mention  de  doyens  de  Sens  entre  les  années  951  et  1035. 


12  ROULEAUX  DES  MORTS. 


VIII 

Fragment  d'un  rouleau  anonyme, 

•  965-985. 

Le  manuscrit  latin  2394  A  de  la  Bibliothèque  impériale,  qui 
vient  de  Saint-Martial  de  Limoges,  se  termine  par  un  petit  bout 
de  rouleau,  sur  lequel  se  lisent  fort  mutilés  les  titres  de  Saint- 
Hilaire  (de  Poitiers),  de  Saint-Germain  d'Auxerre  et  de  Saint- 
Étienne  d'Auxerre.  Le  rouleau  a  été  fait  pendant  que  Henri  I, 
duc  de  Bourgogne,  gouvernait  l'abbaye  de  Saint-Germain  (965- 
98S»). 

1 

Hœc  erit  eis  dormilio ,    .de  qua  a  morte  ad 

vitam,  a  corruptione  ad  incorruplioiiem  existet  traiis- 
itus.  Qua  speifidutia,  fratres  amabiles,  vos  aiiimum  re- 
leva tos  fieri  exobtantes,  vestre  significamus  dilectioni 

horum  bajulum vu  idus  mai  valvas  attingisse 

illius  ipsiusque  œgregii  Hylarii,  Hylarii  fama  super 
haethera  noti,  luciferique  inter  reliqua  astra  fulgenlis. 

2.   . 

eum  tradidit,  qui  simpla  morte  sua  nos  liberavit  a 
dupla.  Hac  igitur  (?)  conditione  coacti  bas  invieem 
mutuas  quia  dirigemus  geminas  (?),  ii  nouas  juli  ves- 
tre sanctitatis  suscepimus  litteras,  et  agnito  vestre  le- 
gationis  mandato^  pro  fratribus  vestris,  presentis  vite 
luce  privatis,  intcrpellare  studuimus  ineffabiJem  cle- 

1.  Gallia  Christ.^  XU,  376. 


I 


1 


IX»  SIÈCLE.  i3 

mentiam  altitroni  opificis,  ut,  expiati  cunctorum  scele- 
riim  maculis,  mereantur  perfrui  celestibus  gaudiis. 
Noverit  denique  nostri  loci,  fundati  propter  menia 
Autrice*  urbis,  in  honore  beati  Germani  egregii  Christi 
confessons,  Ayricum  ducem  Burgundie  tenere  regu- 
lam  (?)  abbatis,  posque  (?).  .  .al.  cognomine.  .  .  . 
cure  preest  prelature,  Gozbertus  decanie,  ceteri  pro 
qualitate  morum  conmi[ssum]  exercent  officium.  Ce- 
terum  vestram  exposcimus  magnificentiam  ut  nostro- 
rum  defunctorum,  corum  nomina  in  celesti  libro  con- 
tinentur  scripta,  habeatis  memoriam.  Valete.  Àmen. 
3.  Nonas  julii  hujus  portitor  rotulae  attigit  limina 
sancti  Stephani  Autissioderensis,  cui  preest 


IX 

Fragment  d'un  rouleau  de  Saint-Martial  de  Limoges, 

987-1004. 

Au  commencement  du  manuscrit  latin  21 9t»  est  relié  un  frag- 
ment d'un  rouleau  de  Saint-Martial  de  Limoges,  sur  lequel  on  lit 
les  titres  écrits  dans  le  monastère  de  Saint-Maixent,  dans  la  cathé- 
drale de  Paris  et  dans  l'abbaye  de  Fleury.  Cette  dernière  abbaye 
était  alors  gouvernée  par  le  célèbre  Abbon  ^,  d'où  nous  pouvons 
conclure  que  la  date  du  rouleau  est  comprise  entre  les  années  987 
et  1004. 

1 

.  .  .  sibi  alternatim  officiis  aut  segniter  desudant.  De 

1.  Sur  ce  nom  donné  à  la  ville  d'Auxerre,  voyez  Valois,  Not,  Gall., 
71. 

2.  GaUia  Christ.,  VIII,  15^*8  et  15W. 


d4  ROULEAUX  DES  MORTS. 

cetero  veslre  scribi  subpositis  exoramus  genibus  cle- 
mentiam  paternitatis,  ut  idipsum  nostremet  soWatis 
alumpnis  concionis,  quorum  huic  inserere  temptamus 
enarithmata,  qua^avis  compendiosa  sit  menbranula, 
Valele  in  Christo.  Amen. 

2.  Redolentes  fragilitatis  nostre  miserationisque 
dominice,  nos  que  faucibus  inmersos  tartaree  damp- 
nationis  secure  vexit  ad  culmina  beale  redemptionis 
(perditi  namque  in  prothoplasto  liberamur  a  Christo), 
apostoli  debemus  imitari  exemplo  dicentis  :  «  Aller 
alterius  honera  portate,  et  sic  adimplebitis  legem 
Christi.  »  Noverit  enim  paternitas  vestra  gerulus  hujus 
rotule  adiisse  limina  almi  confessons  beati  Maxentii 
sanctique  Leodegarii,  martiris  adque  pontificis,  ubi 
domnus  Bernardus  abbas*  magis  prodesse  quam 
preesse  dinoscitur,  xiii  kalendas  octobris*,  hora  diei 
nona,  susceptisque  litteris  comperimus  exitum  vestro- 
rum  fratrum,  strenuis  Christoque  dilectis,  pro  quo- 
rum clementiam  Domini  clini  genuthenus  postulavi- 
mus,  ut  cum  helectis  suis  flatum  coUocet.  Petimus  pro 
nostris  nuper  defunctis,  ut  vestris  horationibus  sufTulti 
in  celestis  regni  cubilibus  valeant  gaudere  cum  om- 
nibus sanctis.  Amen.  Domnus  Ebulus  episcopus'. 
Rannulfus  abbas*.  Abbo  monachus.  Otgerius  mona- 
chus.  Rainardus  monachus.  Arierius  monachus.  Er- 
menfredus  monachus.  Gaiferius.  Ucbertus.  Lonus. 
Rainaldus.  Galbertus.  Landericus.  Et  aliorum  quorum 
nomina  Deus  scit.  Valete  in  Christo.  Amen. 

1.  Bernard,  abbé  de  Sainî-Maixent,  depuis  987  environ  jusqu'en  1010 
environ.  GalUa  Christ.,  II,  1249  et  12S9. 

2.  19  septembre. 

3.  Eble,  évéque  de  Limoges,  mort  vers  974.  Galiia  Christ,  II,  510. 
k.  Renouf,  abbé  de  Saint-Maixent,  mort  en  968.  Ibid.,  1249. 


I 

I 


IX»  SIÈCLE.  15 

3.  Sciât  dileccio  vestra  venisse  latorem  vestrarum 
litterarum  ad  domum  intemerate  virginis  Christi  Mariae 
Parisiacae  sedis  xii  kalendas  novembris  \  depromens 
funera  nobis  quorumdam  fratrum  vestrorum  ex  mo- 
nasterio  sancti  Marcialis.  Nos  vero,  ut  comperimus, 
ilico  decrevimus,  pro  abolenda  eorum  macula,  Domino 
preces  inpendi,  quo  valeant  pervenire  ad  gaudia  su- 
perne  jocunditatis  et  evadere  supplicia  extrême  ulcionis. 
Summiis  ergo  nisibus  osecramus  multimodam  karita- 
tem  vestram  ut,  sicut  flagitatis  pro  vestris  a  nobis  agi, 
idemptidem  pro  nostris  agere  ne  pigritemini,  quorum 
ille  scit  nomina  qui  condidit  omnia.  Valeat  almitas 
vestra  per  secula  cuncta.  Amen. 

4.  Quarto  idus  novenbris*. 

Gasta  sibi  mater  cœlestis  maxime  nutrit 
Filiolosque  régit  pulchros  dulcedine  rerum, 

Cum  solidum  prebet  p pietate  salubri 

CoUiicetque  nimis  per  secula , 

Quae  cunctis  semper  radiis  inluminat  atque 
Convertit  proprias  in  claro  lumine  formas, 
Ostenditque  suis  angustum  vadere  callem, 
Qui  ducit  pulchrum  servat  quoque  munere  plénum 
Pastori  Christo  gratanter  ovile  supemo, 
Ad  messem  niveam  quae  gignit  lilia  vite, 
Et  placide  floret  radianti  germine  semper. 
Olim  quippe  fuit,  nunc  est,  sine  fine  manebit. 
Illic  maturae  segetes  résonant  reverenter, 
Conspectum  reboant  messoris  suaviter  ante. 
Hinc  blandos  puérile  sonos  decus  atque  décentes, 
Post  agnum  gaudentes  per  violaria  campi, 

1.  21  octobre. 

2.  10  novembre. 


16  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Et  confessorum  legio  modulamine  psallit, 
jEternisque  bonis  utuntur  corde  pudico, 
Cum  qnibus  insignis  renitet  pastor  Benedictus, 
Nobilitate  cluens  et  morum  stemmate  fulgens. 
Nam  tumidus  perhibet  quod  in  astris  optime  lucet, 

suos  junctos  fovet,  implet,  honorât, 

Glorificat,  servat,  custodit,  diligit,  ornât  (?). 
Gaudia  nempe  ferens  nobis  cœlestia  dulce, 

pastor  quo  nomine  dictus  (?), 

Possidet  atque  régit  nos  Abbo  more  patemo, 
Letamurque  satis  florentes  rite  sub  illo, 

Qui  poil  et  sermone  per  œvum. 

Funera  vestrorum  subito  nimium  relegentes, 
Menbra  solo,  planctu  turbati  namque  doloris, 
Sternentes,  lacrimis  fusis,  deposcimus  illum 
Grex  electorura  pari  ter  quem  plaudit  ovanter 
Ut  possint  sanctas  inter  gaudere  chatervas  ; 
Nunc  etiam  petimus  cuncti  cum  mente  serena 
Pro  vestris,  et  idem  pro  nostris  quse  rogitastis, 
Sitque  satis  placide  per  tempora  cuncta.  Valete. 


X 

Vers  inscrits  sur  différents  rouleaux. 
Dixième  siècle. 

A  la  fin  du  ms.  laiin  8674  sont  copiées  cinq  pièces  de  vers  qui 
ont  dû  primitivement  figurer  sur  des  rouleaux  mortuaires,  et  qui 
ont  sans  doute  été  recueillies  comme  formules  à  la  fin  du  dixième 
ou  au  commencement  du  onzième  siècle ,  par  un  scribe  assez  né- 
gligent. 

La  première  a  été  composée  dans  l'abbaye  de  Saint-Remi  de 
Reims,   lors  de  la  présentation  d'un  rouleau  qui  fut  apporté  un 


X*  SIECLE.  i7 

jour  de  Pentecôte,  le  6  des  calendes  de  juin,  c'est-à-dire  le  27  mai. 
L'abbé,  le  prieur  et  le  prévôt  du  monastère  s'appelaient  du  même 
nom,  et  ce  nom,  commençant  par  un  R,  se  composait  de  trois 
syllabes,  dont  la  première  pouvait  être  employée  comme  longue 
ou  comme  brève  :  Rodulphus  remplit  assez  bien  ces  conditions. 
Il  y  eut  un  Rodulphus^  abbé  de  Saint-Remi,  depuis  969  jusqu'en 
983,  et  dans  cette  période  la  Pentecôte  arriva  deux  fois  le  27  mai, 
en  977  et  en  983.  C'est  à  l'une  ou  à  l'autre  de  ces  dates  que  je  crois 
devoir  rapporter  la  pièce  dont  il  est  ici  question. 

La  seconde  pièce  que  nous  fournit  le  ms.  8674  est  un  titre 
écrit  dans  l'abbaye  de  Fleury-sur-Loire,  le  jour  où  l'on  invoque 
saint  Nazaire,  saint  Nabor,  saint  Cyrin  et  saint  Celse,  c'est-à-dire 
le  12  juin;  l'auteur  y  nomme  l'abbé  Richard,  qui  mourut  en 
979. 

La  troisième  pièce  a  été  également  rédigée  dans  l'abbaye  de 
Flenry,  mais  la  date  n'en  peut  pas  être  fixée.  Rainard  et  Ranulfe 
y  sont  bien  désignés  comme  étant  à  la  tête  du  monastère  ;  mais 
ni  l'un  ni  l'autre  ne  devait  avoir  le  titre  d'abbé,  et  je  ne  puis  dire 
à  quelle  époque  ces  deux  dignitaires  ont  vécu.  Le  poème  est  daté 
du  20  juin,  et  se  termine  par  des  imprécations  contre  ceux  qui 
inscrivent  des  vers  inconvenants  sur  les  rouleaux. 

La  quatrième  des  pièces  tirées  du  ms.  8674  est,  comme  la  pre- 
mière, un  titre  de  l'abbaye  de  Saint-Remi  de  Reims,  qui  a  été  com- 
posé un  jour  de  Pentecôte,  sous  l'administration  de  l'abbé  Hinc- 
mar,  de  945  à  968  ou  environ. 

Rien  n'indique  à  quelle  église  doit  être  attribuée  la  cinquième 
et  dernière  pièce. 

1. 

Gaudia  festivi  coleret  cum  clara  diei 
Climale  sub  quadro  mundi  plebs  christicolarum , 
Spiritus  adveniens  tecto  residentibus  uno , 
Discipulis  karisma  sui  que  contulit  almis , 
Tramite  defessus  longe,  diplomatis  hujus 
Portitor  expeciit  sublimia  culmina  templi, 
Pastor  R[emigius]  rutilât  que  somate  faustus  ; 
Stat  locus  ipse  quidem  structus  sub  moenibus  allis 
Scemate  preclaro  Remorum  nobilis  urbis , 
Impius  occisi  quam  frater  condere  jussit 

2 


18  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Nomine  sub  fratris ,  ceu  fama  volatilis  infit , 
Intro  pedem  vester  ferret  cum  pellifer  istuc , 
Juaii  bis  ternas  te  mensis  agente  kalendas. 
Protalit  ingentes  nobis  bas  ilico  pelles, 
Luminibus  quibus  indueds  sollerter  acutis 
Novimus  abstractos  bis  vestri  rébus  adelpbos , 
Pro  quorum  fraternus  amor  noster  rogltando 
Aures  pulsavit  summi  requiete  creantis , 
Ut  pro  parte  sibi  fuerant  quia  crimina  carnis 
Parceret  eternus  deitatis  munere  Jhesus. 
*        Nullus  enim  sine  sorde  valet  banc  ducere  vitani, 
Tempore  nec  potis  est  isto  sic  vivere  quisquam 
Quin  egeat  precibus  gustata  morte  piari. 
Quapropter,  dum  vitali  nunc  pascimur  aura , 
Alternis  vitam  precibus  nostram  relevemus; 
Quin  studeamus  et  bis  solamina  ferre  saluti's 
Ultima  terrena  quos  sors  subduxit  ab  ulva, 
Ut,  cum  vivorum  fuerint  regione  locati , 
Sint  memores  nostri,  premimur  qui  pondère  carnis; 
Differet  hos  Cbristus  non  exaudire  rogatus , 
Qui  pietate  sua  celo  descendit  ad  arva , 
Sumens  bumanam  de  virgine  matre  figuram, 
Participes  nos  esse  sui  daret  ut  quoque  regni , 
Credimus  in  Christo  naturam  ac  poscere  nostram 
Semper  apud  patrem  fragilis  pro  crimine  limi , 
Vestitur  primi  quo  cuncta  propago  parentis. 
Regmina  coenobii  si  forsan  noscere  vultis 
Quorum  predicti  sollers  exerceat  actus , 
Pastor  inest  clarus  mira  pietate  refertus, 
Angelicos  vultus  vitamque  decenter  adeptus, 

R nobis  bonitatis  quem  decus  ornât  : 

Huic  turres  bine ,  parili  vocitaraine  dicte , 
Virtutum  saxis  suffulte  fortibus  lièrent  : 

Prepositus,  prior,  bis  alterque  deconta  R 

Imperiis  horum  famulatur  concio  fratrum. 
Hinc  sibi  decertant  studiis  parère  vicissim. 


4 


1 


X«  SIECLE.  19 

Ergo  patres  sancti,  pietatis  munere  pleni, 
Nisibus  ut  Dominum  totis  poscatis  Ihesum 
Fratribus  oramus  pro  nostris  lumine  demptis 
Mundali ,  vitam  quo  Christus  donet  in  aethra 
His  ubi  perpétuas  promant  féliciter  odas.  Amen. 

2. 

Conditor  angelici  caetus  rerumque  creator, 
Qui  genus  humanum  magna  pietate  gubernat, 
Omnipotens  Dominus,  summus  regnator  Olimpi, 
Cujus  clara  nitet  magestas  semper  ubique , 
Agmina  oui  parent  nimium  per  secula  sancta, 
Terrigenas  cupiens  cœli  con[s]cendere  celsa, 
Lumina  perspicuo  splendent  qua  prata  beata , 
Forcia  corda  dédit  perfundens  dogmate  sacro, 
Vincere  quo  possint  hostes  zabulumve  superbum, 
Atque  illi  jugiter  resonent  super  alta  polorum, 
Carmina  cum  musis  psallendo  dulcia  claris , 
Quos  statuens  in  celsa  poli  super  astra  reponit , 
Statque  choronatus  splendescere  perpete  constat , 
E  quibus  aime  nitet  Nazarus  lumine  plenus, 
Qui  super  astra  poli,  Christo  ducente  perhenni, 
Victor  sidereas  penetravit  ad  auras  *  ; 
Hune  sequitur  magnus  Christi  de  nomine  comptus, 
Sanguine  perfusus,  dedens  jugulum  lanioni , 
Nabor,  ut  optatum  posset  pie  cernere  Jhesum  ; 
Hincque  rosis  Cirinus  adest  ornatus  opime , 
Sedibus  in  celsis  jubilans  tibi,  rex  benedicte; 
Quem  superis  socians  redemisti  tempora  lauro. 
Flos  puérile  decens  de  te  quid  promere  possunt 
Terrigene  miseri*,  superas  quos  atra  petendo , 
Celse,  puer  vernans',  Christo  gratissima  proies, 
Lucida  contribuas  nobis  in  secula  régna, 

1.  Il  manque  un  mot  à  ce  vers. 

2.  e  Misereri,  »  dans  le  ms. 

3.  (  Umnans,  »  dans  le  ms. 


ÎO  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Omnimodis  petimus  votis  precibusque  peraliis. 
Deinde  allos  sanctos,  quorum  sollempnia  sacra 
Excolimus  famuli,  totis  visceribus  aime 
Poscimus  ut  nobis  tribuant  décora  alla  parentis. 
Vocibus  assiduis  dum  lalia  sepe  çanentes 
Festivum  caelebrare  diem,  fratres  venerandi, 
Vellemus,  valide  vester  tune  limina  trivit 
Portitor  almiflue  Mariae,  Ghristi  genitricis, 
Femina  que  Dominum  proprio  de  corpore  natum, 
Angelicos  cœtus  transcendens  *  rure  beata, 
Protulit  in  terris  sacro  de  pneumate  '  cretum, 
Cujus  caula  nitet  famosis  laudibus  aima , 
Hocque  loco  rutilât  dudum  vocitamine  dictus , 
Aurea  Vallis  erat,  tali  dixere  priores, 
Ast  nune  Floriacus  dictus  de  uomine  pulchro, 
Floribus  insertus  jussu  Domini  omnipotentis. 
Hic  bovans  hospes  pastor  monachorum 
Conditus  in  pulchris  requiescit  somate  gemmis , 
Virtulum  meritis  toto  qui  fulget  in  orbe, 
Virtus  namque  sua  fama  pervenit  ad  astra  ; 
Gallia  congaudet  tanto  redimita  patrono', 
Ast  Itali  nimium  lacrimis  pectusque  rigante[s] 
Fletibus  assiduis  vacui  de  munere  magno. 

Gontinuo  ut  legimus  vestrorum  fuuera  fratrum, 
Dulciflui  fratres,  valide  Domino  renitentes, 
Mox  dolor  hanimus*  cunctorum  dulcia  corda 
Perculit  liaud  nimium,  lacrimasque  ex  pectore  solvit, 
Supplicibus  votis  Domino,  tune  poblite  flexo , 
Vota  precum,  famuli  possint  quo  gaudia  cœli 
Scandere  perpetuo,  Jhesu  tribuente  benigno, 
Atque  lacum  superare  satis  hostem  Radamantum 
Omnimodis  valeant  et  vincere  pessima  régna, 

1.  «  Transcondens,  >  dans  le  ms. 

2.  ot  Nepumate,  »  dans  le  ms. 

3.  «  Pa trôna,  »   dans  le  ms. 

k.  Il  faut  peut-être  lire  c  exanimus.  » 


^ 


■ 


X«  SIÈCLE.  24 

Que  rabidus  flammis  ambit  torrentibiis  amnis  * 
Tartar  cum  Flegeton,  torquetque  sonantiasaxa. 
Prestat  nunc  animo  parvis  resonare  loquelis 
Nomina  que  proceres  habeant  (lucto[r]que  phalangis, 
Primus  ab  ethereo  summus  decoratus  Olimpo  : 
R....  pater  est  rulilum  decus  additus  almis, 
Deinde  salutiferi  plenus  de  lumine  Ghristi, 
Recta  tenens  nimium  magnaque  propagine  natus. 
Hoc  libuit  calamis  magnis  et  psallere  verbis. 

3. 

Tristia  corda  soient  mestum  quia  (?)  promere  carmen, 

Spargere  nec  radios  nube  tegente  suos 
Furva,  sydereis  quanquam  clarescat  in  oris 

Phebus,  quadrigis  ^  qui  micat  ignivomis, 
Nec  crescat  condigna  dolor  sub  corde  latendo , 

Cudimus  abstracti  '  carmina  nos  elegi , 
Quos  sors  exilii  tenet ,  eheu ,  mesta  vetusti , 

Que  veram  requiem  denegat  adque  diem 
Non  inlustratum,  semper  sed  lumine  plénum, 

Gernere,  quem  superus  occupât  ecce  chorus 
Angelorum,  quamvis  hac  perpete  luce  fruatur, 

Quam  quicumque  videt,  ambit  habere  semel, 
Est  quia  summa  quies,  simul  est  et  gloria  perpes, 

Nullus  cecatur,  nemoque  quo  moritur. 
Noscere  quam  quisquis  pleno  notamine  gliscis, 

Perlege  divinos  corde  tenace  libros, 
In  quis  perpetuae  quanquam  sint  dogmata  vitae, 

Et  mentem  supera  quamvis  ad  astra  ve[h]ant, 
Quam  sit  amoena  pie  non  pandunt  gloria  vite, 

A  qua  culpati  pellimur  heu  miseri. 
Pervigil  et  quoniam  non  mansit  vivere  cura 

Atque  bonum  summum....  habere  Deum, 

1.  «  Annis,  »  dans  le  ms. 

2.  Le  ms.  porte  quidchirr  avec  un  signe  d'abréviation. 

3.  <  Abstractis,  »  dans  le  ms. 


22  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Que  suât  apta  reis  suffeire  pericula  cunctis 

Coofimiir,  exicii  solvere  necne  vices. 
Hinc  infirmamur,  cecamur  nosque  necamur, 

Despicimur,  tra[h]imur,  cedimur  et  morimur, 
Et  baratri  poenas  post  ista  veremur  acerbas  ; 

Et  quoniam  nobis  sors  erat  ista  necis , 
Emate  nos  fiiso  salvavit  proditus  insons, 

Qui  nixus  patrio  jam  sedet  in  solio, 
At  quem  post  fragilis  respirât  ^agmata  carnis, 

Salvatum  qui  scit  sanguine  se  Domini. 
Is  patri  vestrum  *  commendet  alumnum, 

Quem  sors  loetalis  traxit  ad  alta  poli, 
Fratribus  et  val  vas  cœlorum  pandat  hiantes, 

Exutos  carnis  carcere  quo[s]  gemitis. 
Denique,  loetali  quia  jungimur  *  ordine  vobis, 

Poscimus,  o  fratres,  fratribus  ut  memores 
Sitis  quos  mortis  sors  ultima  vexit  in  astris, 

Subtraxitque  solo,  reddi[di]t  adque  polo. 
Nomina  sed  supero  velud  insita  cimus  in  albo 

Cum  gemitu  vobis  pandimus  et  lacrimis  ; 
Fine  récente  solum  liquerunt  rite  perosum, 

Magnaque  nobismet  damna  dedere  semel, 
Atque  juvante  pio  monachorum  sydera  pâtre 

Promeruere  choris  scandere  cum  superis. 
Hos  sydus  cœli  B[enedictus]  in  aede  ducavit 

Necnon  a  cunis  hos  dapibus  aluit, 
Reddi[di]t  et  cœlo  dictos  ceu  credimus  alto  ; 

Quesumus  attamen  his  parcite  cum  reliquis, 
Et  quanquam  meritis  condantur  in  œthere  cœli, 

Vester  amor  dictum  poscat  at  ecce  patrem , 
Quatinus  aethereis  condi  mereantur  in  oris 

Atque  Benedictum  cernere  necne  Deum  ; 
Cujus  in  aede  pater  Rainardus  nomine  fulget, 

1.  Ici  doit  manquer  un  mot. 

2.  <  JuDgimus,  »  dans  le  ms. 


^ 


■ 


X«  SIECLE.  23 

Miindior  hic  auro,  purior  atque  vitro , 
Et  deconta  pius  praecelso  stemate  natus. 

Hune  Rannulfus  *  qui  meritis  sequitur, 
Post '  adest  claro  qui  docmate  pollet, 

Stemate  nobilis  hic,  nobilior  meritis. 
Hujus  si  laudes ,  decet  ut,  quis  scribere  vellet, 

Quiret  millenis  haud  reboare  sonis , 
Quas  nec  si  baratri  possent  tra[h]erentur  ab  imis 

Homerus,  Silenus,  Orpheus  et  Titirus. 
Hic  fore  non  patitur  ulli  pietate  secundus  ; 

Eloquar  ut  brevius,  vivat  ubique  pius. 
Hinc  quoque  prelatis  digne  nos  subdimur  almis, 

Qui  virtute  valent  omnimodisque  vigent. 
Mensis  bis  denos  jam  volverat  ordine  soles 

Junius,  hic  templi  cum  bifores  adiit 
Lœtifer  eximii  B[enedicti]  semper  alumni, 

Qui  pater  est  monachis  atque  salus  laicis. 
Com[m]oda  digna  precum  confestim  reddimus  illis, 

Substractos  mundo  quos  gemitis  misero, 
Poscentes  sanctis  mereantur  in  œthere  jungi 

Quatinus,  excelsum  cernere  necne  Deum, 
Quos  sequier  carnis  post  sacmata  dura  queatis 

Virgineaque  polo  promere  voce  melos. 
Denique  mordemus  verbis  stultosque  fatemur 

Conque  pilatores  spernimus,  exuvias 
Qui  complent  pecudum  scedis  quas  non  bene  norunt. 

Et  dum  plena  vident  verba,  chachinna  movent  ; 
Hinc  coxas  tundunt,  se  doctos  esseque  jactant, 

Ac  fibri dentés  palificant  similes, 
Ipsaque  despiciunt  que  nunquam  noscere  possunt. 

Dicimus  en  ebetes  hos  asinisque  pares, 
Necnon  molosi  lapidandos  stercore  inormis, 

Et  dignos  fetidis  plaudimus  esse  thoris. 


1.  Un  mot  doit  manquer  ici. 

2.  Place  d'un  mot  laissée  en  blanc  dans  le  ms. 


24  ROULEAUX  DES  MORTS, 

Quos  cuncti  patres  simul  et  compescite  fratres, 

Planaque  nunc  vobis  grata  poemata  sint. 
Atque  superborum  tundentes  turgida  colla, 

Mecum  poniplsonos  spernlte,  queso,  melos. 
Nunc  fratrum  psalmis  ornantes  funera  et  hymnis, 

Ac  animas  superis  reddite,  posco,  choris 
Quo  prestante  trahi  Domino  sine  fine  queatis 

Possitisque  Dei  visibus,  oro,  fini. 
Decies  ecce  sticos  obsceno  carminé  denos 

Scripsimus,  afferet  hune  integer  et  numerus. 

4. 

Sancti  confessons  Christi 
Presulis  Remigii 
Archisterio  sublimi 
Haec  delata  e[st]  scedula , 
Insignis  in  quo  thésaurus 
Ipse  jacens  colitur, 
Cujus  domus  consecrata, 
Celsis  rébus  lucida, 
Civitatis  stat  Remensis 
In  prospectu  condita , 
Ubi  venerandi  patris 
Domni  abbatis  Hincmari 
Agitur  grex  monachorum 
Pastorali  regimine , 
Sub  quo  meliora  vitae 
Idem  curai  capere, 
Vota  reddens  Deo  sua 
Famulando  pervigil. 
Sed  hujus  legationis 
De  exceptu  dicendum 
Est  quœ  facta  insperate, 
Ut  plerumque  accidit, 
Cum  caelebrarentur  festa 
Diei  pentecostes 


X«  SIÈCLE. 

Venerationis  dignae 
Cultu  sancta  ecclesia, 
Cujus  diei  beatae 
Mundo  satis  gaudia 
Anni  spera  jam  revexit, 
Memoranda  jugiter, 
Que  de  gratia  nimirum 
Extant  sancti  spiritus. 
Hœc,  ut  olim  lex  antiqua, 
Acto  paschge  tempore, 
Est  discipulis  donata. 
Die  quinquagesimo 
Requies  aeterna  claret  ; 
Quo  dierum  numéro 
Hoc  et  verum  approbabit, 
Si  quis  sollers  quaeritet. 
Prisée  nam  legis  edicto, 
Anno  quinquagesimo 
Popub"  cessabat  opus, 
Laxabantur  débita, 
Servi  liberi  redibant 
Dediti  servitio  ; 
Hic  annus  erat  festivis 
Laudibus  celebrior 
Populi,  in  quo  gaudebat 
Glorians  in  Domino. 
Sic  mysterii  per  umbram , 
Animarum  requies, 
Gaudium  lucis  aeternae , 
Figurantur  etiam , 
Ubi  nuUus  erit  labor, 
NuUa  vel  miseria , 
NuUus  etiam  defectus , 
Dolor  sive  gravior, 
Non  pondus  meroris  duri, 
Langor  sed  nec  marcidus  ; 


26  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Aberit  omnis  pressura , 

Absistit  et  gémi  tus, 

Sed  béatitude  magna  ' , 

Perhennis  et  gloria, 

Electi  qua  satientur 

Sociati  superis, 

Unde  loquitur  propheta 

Voce  cordis  consona  : 

«  Saciatus  ero,  illam 

Dum  contempler  gloriara ,    » 

Quam  Deus  concédât  vestris 

Adipisci  fratribus, 

Ultimum  qui  jam  fecere 

Mundo  vale  misero. 

Hic  quam  sit  miser  ostendit, 

Dum  fugit  et  labitur, 

Quem  nullus  fidelis  corde 

Débet  certe  incolere , 

Licet  teneatur  illo 

Habitu  corporeo , 

Sed  calcare  mentis  pede , 

Ob  [amorem]  patriae 

Ad  quam  tendunt  omnes  sancti, 

Juste  pie  viventes. 

Haec  ingenii  pro  captu, 
Spreta  lege  carminis, 
Syllabarum  sed  servato. 
Dixi  pauca  numéro , 
Ut  oportuit  ,•  ulendo 
Symplici  eloquio. 
Nullus  enim  fere  scribit 
Carmen,  doctus  rotulus 
Nisi  ut  demonstret  tantum      v. 

1.  «  Subaudi  :  erit  ibi  »  Ces  mots  sont  en  interligne  au-dessus  du  mot 
magna. 


X«  SIECLE.  27 

Multis  suum  sapere , 
Justa  quod  poeta  canit 
Suo  libro  Persius  : 
«  Scire  tuum  nihil  est  nisi  te  scire  hoc  sciât  alter.   » 
Re  necesse  fieri 
Quod  non  estimamus  ista. 

5. 

Cum  sors  mesta tan  tu  m  sonet  ore  loquentis, 

Cui  per  compassionem 

Débet  quis  succurrere 
Supplicibus  votis  devoto  pectore  fusis , 

Causa  agende  caritatis 

Insudandum  precibus, 
Ut  vivant  Christo  subtracti  corpore  mundo 

Alter  altero  juvandus 

Animo  cum  simplici , 
Ut  teneat  vitam,  Domino  prestante,  supernam. 

Humili  quapropter  sensu 

Quisque  débet  eloqui 
Et  non  ventosae  conscribere  verba  loquelae  , 
Vel  vacuas  *  e[f]fundere  scripta  per  aures 

Pen 

Duximus  nos  congruura, 
Ne  nobis  dentés  infigeret  alcius  acres 
Ista  legens  aliquis  carpendo  superbus  ', 
Cujus  conterere[m]  de  saxi  robore  frunte[m], 
Si  mea  dicta  suis  temptaret  carpere  mendis. 
Sunt  etiam  plures,  scripture  parva  scientes , 
Qui,  dum  quorundam  spectant  dictamina*, 
Morsibus  [h]ec  avidis  lacérant  fallaciter  oris, 

Confuta[ta]  recito. 

Nomina  post  [h]ec  notamus 

1 .  Ici  doit  manquer  un  mot. 

2.  Ce  vers  est  incomplet  d'un  pied. 

3.  Le  copiste  a  omis  le  dernier  mot  de  ce  vers.  • 


28  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Quorumdam  defunctorum, 
Quos  dileccioni  vestrae 
Commendamus  supplices , 
Ut  pie  Christum  rogetis 
[Ut  sola]meii  senciant, 
Sublaetenter  *  ad[h]ereiites 
Coetibus  angelicis  ; 
Quod  ipse  prestare  velit 
Qui  semper  regiminis  vivit 
Omnipotens  dominator 
Omnia  per  secula.  Amen. 
Vos  Deus  in  regno  faciad  gaudere  superno. 


XI 

Fragment  d'un  rouleau  anonyme. 

Fin  du  dixième  siècle. 

Dans  les  gardes  du  manuscrit  latin  2262  de  la  Bibliothèque 
impériale,  venu  de  Saint-Martial  de  Limoges,  on  remarque  le  com- 
mencement d'un  rouleau,  dont  l'encyclique  est  conservée  pres- 
qu'en  entier.  Malheureusement  les  lacunes  portent  sur  les  phrases 
qui  contenaient  le  nom  et  les  qualités  du  défunt. 

Praescientia  simul  atque  praedestinatione  vocantis  et 
miserentis  Dei  in  quadratura  architectura  celestis  Jhe- 
rusalem  praescitis  atque  praedestinatis,  per-eum  ex  quo 
orania,  eum  ipsum  per  quem  omnia,  illum  eundem  in 
quo  omnia,  patribus  conscriptis,  fra tribus  adscriptis, 
matribus  sororibusve  descriptis,  Marcialis,  beatissimi 
Lemovicorum  immo  universalis   Aquitaniae  patroni, 

1.  La  lecture  de  ce  moi  n'est  pas  certaine. 


1 


X«  SIÈCLE.  29 

grex  monasticœ  religionis,  transitum  a  morte  ad  vitam, 
a  corruptione  ad  incorruption em,  a  vitiis  ad  virtutes, 
a  Judea  ad  Galileam.  Certissimae  spei  anchoram  in  so- 
liditate  perventurae  quietis  figentes,  nullatenus  remur 
ambigere  primum  potissimum  in  hominibus  ultimum- 
ve  diem  eisdem  eliquare  suae  sortis  qualitatem.  llnde 
typicus  ille  Salomon,  omissis  generibus  generalissimis 
superioribus,  omissis  individuis  inferioribus,  digitum 
notabilem  solis  apposait  speciebus  duabus,  varios 
earum  casus  ex  conflictatione  alternantium  rerum 
miseratus  :  «  Homo,  inquiens,  ad  laborem.  quia  nas- 
citur,  et  avis  ad  volatum.  »  Quem  videlicet  ortum  re- 
currentis  in  semet  generacionis,  ex  infortunio  prolapsi 
primi  hominis  miseranter  miserum,  ex  mentis  arce 
philosophico  dispiciens  oculo,  licet  id  ipsum  miseria 
sit,  plorabili  elogio  dénigrât  inquiens  :  «  Melior  est  dies 
mortis  die  nativitatis.  »  Circumquaque  etenim  cuncta 
que  fîunt  sub  sole  perlustrans,  vanitatemque  bis  inesse 

sagax  animi  perpendens, s  dicitur  :  «  O 

mors,  quam  amara  est  memoria  tua  I  » 

eisdem  namque  ipsis 

qui  ut  in  circuitu  impii  ambulant,  qui  laetantur  cum 
maie  fecerint,  et  exultant  in  rébus  pessimis,  illa  ipsa 
sui  mors,  ut  ita  dicam,  aliquotiens  beata  est,  repen- 
tino  duntaxat  brevis  vitge  intempestivo,  quia,  cum  mi- 
nus numerosa  secum  Herebo  tulerint  scelera,  minus 
illic  tormentalia  patientur  supplicia.  At  non  ita  justo- 
rum  subtili  lance  trutinatur  \ita,  dum  diem  ex  die,  ex 
bonis  progressa  ad  meliora,  a  minimis  ad  majora,  foe- 
tifero  proventu  diatim  sibi  virtutum  ampliorum  coa- 
cervando  parit  augmenta,  quatinus  in  conspectu  Do- 
mini  mors  ejus   sit  pretiosa.    Quapropter  juxta  boc 


30  ROULEAUX  DES  MORTS. 

dicentem  psalmistam  :  «  Adhuc  multiplicantur  uberi 
in  senecta,  »  quia,  cum  prolixioris  vitae  prolixiora  se- 
cum  retulerint  caelocatatormata,  multiplicioraillicsese 
récépissé  laetabuntur  emolumenta.  Cum  haec  dixerimus 
ex  minus  malis  brevitate  licet  vitae,  et  tamen  ea  ipsa 
pessima,  quantum  eorum  conata  destinatione,  nichi- 
lominus  et  ex  bonis  amplius  perfeccioribus*,  subintel- 
ligendum  relinquimus  quid  maneat  eadem  vitae  bre- 
vitate minus  bonos,  et  tamen  bonos,  quid  vero 
respiciat  augmentata  malicia  protelatœ  \'ite  malos. 
Dicitur  quoque  de  subdividua  hujusmodi  particulari- 
tate,  ac  primum  de  priori  secundae  :  «  Raptus  est  ;  » 
baud  dubium  quin  quilibet  electorum,  ne  malicia 
mutaret  intellectum  ejus,  aut  ficcio  deciperet  animam 
illius.... 


I 


XII 

Fragment  d'un  rouleau  anonyme. 

989  ou   <000. 

Un  rouleau  de  Saint-Marlial  de  Limoges,  dont  quelques  lam- 
beaux sont  cousus  au  commencement  et  à  la  fin  du  manuscrit  latin 
1083  de  la  Bibliothèque  impériale,  fut  présenté  dans  l'abbaye 
d'Aurillac  le  mardi  saint  26  mars  ;  le  23  du  même  mois,  il  avait 
été  porté  à  l'abbaye  de  Beaulieu,  qui  était  aloi's  administrée  par 
l'abbé  Bernard*.  Le  caractère  de  l'écriture,  combiné  avec  ces 
circonstances,  conduit  à  placer  le  rouleau  dont  il  est  ici  question 
sous  l'année  989  ou  bien  encore  sous  l'année  1000. 

1.  On  lit|en  interligne  :  a  S.  dixerimus,  i  peut-être  pour  Subaudiendum 
dixerimus. 

2.  Voyez  Deloche,  Cartulaire  de  Beaulieu^  p.  cci.ii. 


X"  SIECLE.  31 

Le  jeudi  saint,  28  mars,  le  porteur  du  rouleau  fut  reçu  dans»  un 
monastère  qui  avait  successivement  perdu  deux  abbés,  nommés, 
l'un  Gauzbert,  l'autre  Gibert.  Je  suppose  qu'il  s'agit  ici  de  l'abbaye 
de  Moissac,  qui  fut  gouvernée  par  Gauzbert,  sous  le  règne  de 
Lothaire  (95i-985)^  Dans  cette  hypothèse,  il  faudrait  ajouter  sur 
la  liste  des  abbés  de  Moissac  le  nom  de  Gibert,  qui  viendrait  après 
Gauzbert  et  avant  Hugues  II. 

1 

patimur  excidium.  Siquidem  digni  trucis  incendii 
tenebris  deputari,  sui.  .  .  solius  erga  nos  exubérante 
clementia,  magnarum  opum  efficimur  possesores,  si 
anelantium  circa  thaeoriae  appetitum  proximorum  er- 
rata fratridico  juvamine  satagamus  sublevare.  Idcirco 
nos  Bellilccences,  summi  clavigeri  Pétri  veneratores, 
sub  patris  Bernardi  tuicione  degentes,  ut  comperimus 
latorera  vestrae  tristiciae,  dignum  decrevimus  fore  ali- 
quantulum  vestris  fratribus  auxiliandum.  Quod  offi- 
tiose  exegimus  x  kalendas  aprilis,  obnixe  petentes 
nostris  adelphis  simile  munus  imperciendum.  Valete. 

2.  Septenas  revocante  aprilis  marte  kalendas, 

Cum  populus  salvantis  opus  célébrai  et  ovanter, 
Scilicet  aeterni  Domini  mortem,  salvatus  ab  ipso, 
Post  palmas  ternam  lucena  de  more  rotante 
Sole,  Aureliaca  cohors  lugibunda  recepit 
Graraata  quse  notant  vestrorum  funera  fratrum. 
Pro  quibus  unanimes  poscunt  Domini  pietatem, 
Mortis  lit  aeternse  valeant  évadera  casus, 
Audituque  malo  haud  timeant,  potius  sed  herilem 
Percipiantque  vocem,  capiant  qua  prœmia  justa 
A  dexlris  positi  sine  fine  manentia  celo. 

3.  Exemplum  Jesu  Christi  Domini  nostri  quam  cum 

1.  Gallia  Christiana^  I,  161. 


32  ROULEAUX  DES  MORTS. 

discipulis  suis  perhactus  est  pridie  quam  pateretur, 
iiobis  excubias  celebrantibus,  portitor  hujus  indiculi 
advenit,  lugubrosam  funeris  patris  vestri  nostr[o]  fra- 
tri  denuncians.  Nos  verointer  nostrorum  patrum  bac. . . 
que  pro  bis  agimus  obsequiis  inter  eos  nostris  benefi- 
ciis  conputa.  .  .  .  Expo[s]cimus  itaque  animis  vestris 
nobibtatem,  ut  pro  nostris  non  pigeât  exorare  faciem 
illius  qui  nos  de  tenebris  ignorancie ,  videlicet  pro 
Gauzberto  abbate,  pro  Giberto  abbate,  pro  Arnanldo 
monacbo,  pro  Avito  monacbo,  pro  Bernoni  monacho, 
pro  Bernardo  monacho,  pro  l]ggo[ne.  .  •  ],  pro 
Âigmaro.  ....  et  aliorum  qu[o]rum  nomina  illi 
sunt  nota  cui  cuncta. 

4.  Clandestinis  nefariae  tergiversationis  prestigiis 
natura  humanœ  conditionis  addicta,  inexplebile  sui 
deefctus  détriment  um,  in  détériora  semper  patitur  vo- 
lumptas,  cum  procul  dubio  hune  repentina  calamitas 
perpetuae  infeUcitati  deformiter  addicat,  illum  gravis 
animadversio  superne  examinationis,  exigentibus  me- 
ritorum  quahtatibus,  graviter  feriat.  Et  quidem  omnia 
que  ad  usum  nobis  caeUtus  collata  sunt  vitae  ad 
husum* 


1.  La  fin  de  ce  titre  est  illisible.  On  y  déchiffre  cependant  quelques 
mots  parmi  lesquels  je  rapporterai  les  suivants:  «c  ....Pari  quidem  condi- 
lione,  set  imp«ri  discrimine.,..  Félix  vero  navigantis,...  His  ita  vobis.... 
diligenti  calamo  breviter  succincter,...  communis  caritatis....  Complevi- 
mus  quod  mandastis....  talioneni  utique  nobis  in  hoc...  s 


X«  SIECLE.  33 


XIII 

Fragment  cVun  rouleau  anonyme. 
Vers  l'an  •«OOO.j 

En  tête  du  ms.  latin  2328  de  la  Bibliothèque  impériale,  venu 
de  Saint-Martial  de  Limoges,  on  remarque  un  lambeau  de  rou- 
leau dont  l'écriture  parait  se  rapporter  à  la  fin  du  dixième  siècle 
ou  au  commencement  du  onzième.  On  lit  sur  ce  fragment  :  4°  un 
titre  qui,  si  je  ne  me  tompe,  a  été  éciit  à  Notre-Dame  de  Paris  ; 
2°  le  commencement  d'un  titre  écrit  dans  l'abbaye  de  Saint-Denis; 
3°  les  premiers  vers  d'un  titre  de  l'abbaye  d'Orbais. 

1 .  Christicolis  cunctis  terrarum  in  orbe  dimensis 

pax etur  divinae  p 

astriferas  dum  esperus  noctis  re- 

duceret  umbras 

....  solis  supercilio  clauderetur  ocœano  rogat.   .   . 

ur.   ...  qua af- 

ferentem  rumigerulum  totius  co 

....  tatis  sortem  vestris  ex  partibus  nobis  denun- 
ciantem  sanctae  Mariae  Parisius   obvium  suscepimus 

solito  ex  consuetudine  hujus- 

modi  ga bénigne  suscipien- 

tes,  illataque  vestri amen  ta  legentes 

salutaris  vice  religionis  tuUianas  quasdam  objectiones 

et .  Mi- 

nervae  interpretationes  tantum  collegimus.  Quae  res 
non  parum  vitio  datur.  Quod  vero  diversorum.  .  . 
....  orum  delectati  quoniam  presentialiter  at- 
tingere  nequitis,  psaltem  rumigerulis,  ut  ita  dicam, 

3 


34  ROULEAUX  DES  MORTS. 

apiculis  explorare  temptatis  etiam  super  hoc  impor- 
tunitatem  morum  veslrorum,  qiiae  vobis  semper  com- 
potrix  est,  pro  insita  consuetudine  vel  natura.  .... 
gne  speclamus,  Singulariter  autem  quod  vos  pro 
vestris  defunctis  orare  scripsistis,  neque  nos  neque 
caeteros  qui  scriptitant  se  fecisse  aliquatenus  fecisse 
sciatis.  Communis  tamen  oratio  eorum  oblivisci  non 
querit,  quae  nos  sibi  omnes  in  Christo  alterutrum  vivos 
et  mortuos  jugiter  habeat  commendatos.  Valete. 

2.  Contio  sancti 
En  Dionysii. 

Gozfredum  precibus  figite, 
Willelmumque  pia  mente  tenete. 

3,  Omne  genus  hominum,  casus  reminiscere  loeti, 
Morliferi  dudum  nascentis  ab  ore  chelidri, 
Qui  primi  fa  aces  hominis  satiare  coaegit 
Arboris  ex  fructu  noscente  bonumque  malumque; 
Post  quem  nos  soboles  frendens  Gurgonides  alque 
Nititur  absorbere  vorax  cum  dente  lupino. 
Hinc  Pauli  memores  dieti  studeamus  adesse, 
Doemate  vocifero  cosmo  reboantis  in  isto  : 
«  Eternum  pondus  sotiorum  ferte,  »  simulque 
Astriferi  jussum  sectantes  denique  Christi. 
Scire  pium  vobis,  nostrum  notamus  ovile 
Orbacis  scilicet  veteris  sub  onomate  dictum. 
Affore  testatur  noster  seniorque  paterque 
Hic  [scilicet  Petrus)  custos  ovium ,  ductor  quoque  cœ- 
Noster  et  eximius  Drogo  venerabilis  abba,   [licolarum  ; 
In  ter  ovesque  suas  rutilans  ceu  mistica  lampas, 
Sub  quo  servatur  fraterna  cohorsque  venusta, 
Que  jugiter  pietate  viget,  bonitate  renitet. 
Suggerimus  vobis  mesti  cum  voce  lugubri, 


XI"  SIECLE.  35 


XIV 

Encyclique  sur  la  mort  cTAbbon,  abbé  de  Fleuiy. 

4004. 

La  mort  du  célèbre  Abbon,  abbé  de  Fleury,  arrivée  le  1 3  no- 
vembre 4004,  a  été  racontée  par  les  principaux  historiens  du 
onzième  siècle,  Airaoin*,  Raoul  Glaber^  et  Adémar  de  Cliaba- 
nais*.  L'encyclique  que  les  moines  de  Fleuri  écrivirent  sur  cet 
événement  s'est  conservée  dans  un  manuscrit  du  onzième  siècle 
que  possède  la  Bibliothèque  impériale*.  Elle  a  déjà  été  publiée 
dans  les  Miscellanées  de  Baluze",  dans  les  Actes  des  saints  de 
l'ordre  de  Saint-Benoît  %  dans  les  Annales  de  Mabillon''  et  dans  le 
Recueil  des  historiens  de  la  France®. 

Universis  abbatibus  Christique  fîdelibus  quoquo 
locorum  habitantibus,  Floriacensis  conciola,  dejecta 
et  pâtre yiduata.  Fletu  poene  absortis,  dolore  contritis, 
manum  porrigite  spiritalis  auxilii,  patres  sanctissimi, 
per  affectum  fraterne  karitatis.  Pane  meroris  potu- 
que  amaritudiniscybati,  vestris  orationibus  mereamur 
recreari ,  quorum  cythara  leticiae  versa  est  in  luctuni 
mesticiae ,  quorum  organum  luctuose  sonat  lamentum 
et  jocunditas  vocem  tantummodo  flentium.  Pervenit 
gladius  doloris  usque  ad  animam,  dum  deploramus 

1.  Bouquet,  X,  339. 

2.  Ibid.,  29. 

3.  Ibid.,  148. 

li.  Fonds  latin,  n.  2858,  (°Ç>9  y"- 

5.  Edit.  in-fo,  III,  114. 

6.  Saec.  VI,  pars  I,  35. 

7.  IV,  172. 

8.  X,  442. 


36  ROULEAUX  DES  MORTS. 

pro  sanctœ  religionis  studio  domniim  et  abbatem  nos 
trum  Abbonem  excessis[s]e  a  seculo,  coronatum  mar 
tirio,  qui  Wasconum  gïadiis  felix  promeruit  féliciter 
beatorum  martyrum  socius  fieri.  Cujus  animae  con- 
tagia  vestra  oratio  abstergat,  qui  vestri  amator  om- 
niumque  Christi  servientiurn  verus  semper  extitit 
dilector.  Nobis  quoque,  quos  orphanos  reliquit,  fra- 
lernis  succurrite  votis,  et  Deum  omnipotentem  plaça  te 
orationum  hostiis ,  ut  dignetur  sua  gratia  gregem  dé- 
capita tum  et  pio  pâtre  orbatum  consolari.  Obiit  idibus 
novembris,  die  natalis  sancti  Brici. 


XV 

Encyclique  sur  la  mort  d''Arbode,  abbé  de  Saint-Remi 
de  Reims. 

4005. 

Arbode,  abbé  de  Saint-Remi  de  Reims,  mourut  le  1!  avril 
1005*.  Sa  mort  fut  annoncée  en  même  temps  que  celle  de  deux 
moines  ou  novices  du  même  monastère,  nommés  l'un  Isambard, 
l'autre  Gérard.  L'encyclique  relative  à  ces  trois  religieux  avait  été 
transcrite  au  onzième  siècle  sur  les  feuillets  blancs  qui  se  trouvaient 
à  la  fin  d'un  exemplaire  de  la  Vie  des  Pères,  conservé  à  l'abbaye 
de  Saint-ïhierri.  Au  dix-septième  siècle,  dom  Anselme  Le  Michel 
recueillit  ces  feuillets,  qui,  après  avoir  appartenu  à  dom  Brial, 
sont  aujourd'hui  à  la  Biidiothèque  impériale,  fonds  latin,  n' 9376, 
f°  40-42. 

Omnibus  Deo  devotis  congregationibus,  canonice 
sive  normaliter  Christo  summo  pastori  sub  religiosis 

1.  Gallia  Christ.,  IX,  227. 


XP  SIECLE.  37 

pastoribus  atque  sub  Deo  dicatis  abbatissis  militan- 
tibus,  humilis  caterva  monachorum  Sancti  Remigii, 
Remorurn  archiepiscopi,  Francoriimaposloli,  omnium 
virtutum  optabilem  provectum.  Cum  primitWi  fructus 
caritatis  numquam  sint  extra  munus  geminae  dilec- 
tionis,  non  dubitamius  vos  repletos  esse  spiritu  pie- 
tatis,  quae  non  est  sine  principali  condimento  aposto- 
licœ  compassionis,  quae  est  intima  perceptio  alterius 
infirmitatis.  Quibus  enim  est,  secundum  doctorem 
gentium^  communis  affectus  compatiendi,  erit  com- 
munis  gloria  conregnandi.  Cum  enim  per  lapsum 
mortalitatis  cotidie  transeat  humanum  genus  in  ari- 
ditatem  cinerum,  postremitas  est  omnium  malorum 
figere  mentis  gressum  in  delectatione  rerum  transeun- 
tium. 

Si  subsistendi  non  est  niora  prsetereuntium, 
Quis  dives  stabilem  rébus  fabricabit  amorem  ? 

Nam  quia  status  bumanitatis  assiduîe  defluit,  cum 
decursu  temporis,  velociter  submovemur  a  sedibus 
terrenae  babitationis.  Quae  etenim  est  temporaUs  vilae 
firmitas,  cum  transvolet  dierum,  mensium ,  annorum 
mobibtas?  Qui  sicut  flos  fœni  fragiUter  a  lusibus 
mundanae  vanitatis  subtrabitur,  utquid  carnaHter 
gloriatur? 

In  carnis  vana  residet  cur  pompa  favilla  ? 

Si  nudi  intravimus  captivitatem  bujus  peregrinatio- 
nis,  nudi  exituri  sumus  ab  bospitio  bumanae  aegritudi- 
nis.  Quis  namque  fdiorum  Adae,  decepti  non  solum 
pomifero  sed  etiam  mortifero  sapore,  morimur  sine 
captivitate?  Si  non  peregrinaremur,  non  moreremur. 


38  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Nascimur  in  mundo  nudi,  morimur  peregrini. 

Sciendum  namque  est  quia  presens  vita  "via  est,  non 
patria.  Cum  enim  irrevocabilia  bona  presentis  vitae 
aliquis  amplectitur,  ad  non  esse  compellitur,  qui  eva- 
nescentibus  rébus  inplicatur. 

Inficiunt  mentes  hominum  res  prsetereuntes. 

Sed  cum  velocitas  gravitatis  humanae  non  possit 
aliqua  stabilitate  subsistere,  in  illo  nos  oportet  omnem 
plenitudinem  desiderii  nostri  ponere  qui  solus  potuit 
super  mortis  occasum  po tenter  ascendere. 

Sub  reditu  vitae  traduntur  corpora  terrae, 
Si  rex  virtutum  mortis  calcavit  abyssum. 

Fidutialiter  ergo  oportet  nos  consolari  de  casu  dis- 
scJutionis  corporeae,  qui  minimum  capillum  capitis  non 
perdemus  in  tam  procelloso  mundi  pulvere. 

Per  mundum  sparsos  servabit  terra  capillos  ; 
Quos  rogus  exurit,  divina  potentia  reddit. 

Sed  lugubres  meditationes  cordium  non  pendent 
ex  fratrum  dormitione,  sed  ex  divini  juditii  appen- 
sione.  Licet  namque  habitemus  in  œrumna  mundani 
carceris,  optima  est  spes  nostrae  consolationis ,  quia 
sanguis  Christi  clavis  est  paradysi.  Si  enim  invictis- 
simae  divinitatis  hamo  perforata  est  Laeviathan  maxilla 
serpentis  tortuosi ,  extincta  est  auctoritate  apostoli 
pro  defunctis  licentia  contristandi. 

Victo  Laeviathan,  mors  est  dormi tio  facta  ; 

Est  sopor  in  tumulis,  cum  fit  consumptio  carnis. 

Hoc  enim  habet  progressio  humani  generis  ut  re- 
vertatur  in  materiam  suae  originis. 


XP  SIECLE.  39 

Si  metit  occasus  finis  quos  protulit  ortus, 
Alterius  pulchrum  vitae  veniemus  ad  ortum. 

Nam  omnimodis  deponendae  sunt  mortalitatis  nos- 
trae  querelae ,  si  in  sinu  suo  testatus  est  Job  repositam 
esse  gloriosam  spem  resurrectionis  suae. 

Visurus  rerum  factorem,  Job  recreandus 
Sperat  pelle  sua  rursus  sua  menbra  tegenda. 
Exemplum  prestant  frumenti  mortua  grana  : 
Non  est  ambiguum  de  limo  surgere  fructum. 

Qui  ergo  mortificationem  seminum  considérât,  et 
fructum  mortificationis  visu,  manu,  olfatu,  gustu 
probat,  ut  quid  de  vivificalione  funerum  dubitat? 

Sperat  inops  fidei  messem  de  semine  nasci, 
Nec  crédit  carnem  de  morte  resurgere  posse. 

Si  multum  placent  mortalibus  quœ  sub  cœlo  sunt, 
multo  magis  placere  debent  que  super  cœlos  sunt. 
Si  enim  mundanus  carcer  pulcher  habetur,  patria 
nostra  pulcherrima  sestimetur. 

Credamus  patriam  sine  pestibus  esse  supernam. 
Est  vere  regnum  nostrum  sine  labe  statutum. 

Preterea  inter  successus  temporum  sub  speculo 
memoriœ  contemplanda  est  gloria  nostrœ  patriae,  ut 
post  voraginem  terrée,  ad  quam  cotidiae  compellimur 
transire ,  denarium  œternie  felicitatis  possimus  op- 
tinere. 

Post  obitum  fluxœ  carnis,  properamus  ad  esse, 
Sed  si  vitandis  vivis  meditemur  ab  esse. 

Interea  si  vinculo  caritatis  ligata  sunt  filiorum  Dei 
corda,  fiant  a  vobis  carorum  nostrorum   obsequia, 


40  ROULEAUX  DES  MORTS. 

quia  quam  districte  misericordia  Dei  sit  quîerenda, 
morientes  experiuntur  in  die  novissima. 

Intervalla  loci  fortis  dilectio  transit. 

Non  sumus  extra  vos,  quia  vos  amplectimur  ut  nos. 

Est  succurrendum  nostris,  est  subveniendum. 

Sed  si  estis  secundum  Jacobi  apostoli  preceptiim 
tardi  ad  loquendum,  oramus  ut  sitis  veloces  ad  au- 
diendum  et  ad  obsecraiidum ,  postquam  intellexeritis 
nostrae  intentionis  affectum.  Née  enim  diffidimus  quod 
vastitatem  nostrae  laetitiae  possit  sedare  ubertas  ora- 
tionis  vestrae  : 

Vere  dilectis  mentis  non  clauditur  auris, 
Gregorius  retulit,  fervens  amor  ocia  nescit. 

Sed  si  motus  est  princeps  apostolorum  ad  suscilau- 
dum  Dorcadis  exanimœ  corpus,  visis  tunicis  et  ves- 
tibus ,  viduarum  brachiis  dependentibus ,  raoveat 
casus  fraîernse  dissolutionis  viscera  vestrge  caritatis, 
conspectis  et  lectis  in  menbrana  fratrum  nostrorum 
defunctorum  nominibus. 

Nomina  singultum  pariunt,  suspiria,  luctum, 
Vitales  flatus  quia  flavit  concio  fratrum. 
Vidimus  incolumes  quorum  sumus  ecce  sequaces. 

Sub  recordatione  vero  caritatis,  quae  vacillare  nun- 
quam  potest,  committimus  vobis  memoriam  domni 
Isembardi,  carissimi  fratris  nostri,  a  pueritia  in  mo- 
nasterio  eruditi ,  ecclesiastica  scientia  decorati ,  utili- 
tate  et  honestate  insigniti,  honore  secundi  ordinis 
ampliati. 

Electam  multum  nutrivit  régula  cœdrum. 
Artibus  imbutum  quis  non  deflebit  alumnum? 


XP  SIÈCLE.  41 

Nona  dies  julii  quem  sustulit  ante  kalendas, 
Cum  sol  a  tropico  vibraret  lumina  cancro. 

Commendamus  etiam  per  munera  orationum  ves- 
trarum  Deo,  cui  nichil  prœterit  quod  transit,  animam 
domni  abbatis  Arbodi,  ut  mereatur  habere  per  eum 
aeternae  gloriae  habitaculum ,  qui  in  sole  posuit  taber- 
naculum  suum. 

Multorum  lacrimis  pater  est  tumulatus  obortis; 
Qui  plus  dilexit,  plus  hune  in  funere  planxit. 
Ordine  tertia  lux  idus  precedit  aprilis, 
Cum  pietate  patrem  rapuit  quse  concita  dulcem. 

Denique,  inter  recentia  lamenta  fralernae  piaetatis, 
intimamus  vobis  obitum  fratris  nostri  Gerardi,  in 
pueritia  ad  monasterium  deportati,  regulariter  et 
doctrinaliter  nutriti  et  edocti,  in  flore  juventutis  no- 
bis  ostensi  et  subito  ablati,  ut  ope  auxilii  vestri  possit 
coram  Deo  beatificari. 

Flos  cecidit  formaî,  primo  peccante  parente, 
Sustulit  heu  nobis  quem  festinatio  finis, 
Idus  septembris  cum  cœli  volveret  axis. 

Cum  firmitas  tandem  et  stabilitas  omnium  virtutum 
sit  caritas ,  minor  fiet  resolulionis  humanœ  acerbitas, 
si  ante  Deum  effusa  fuerit  humilis  postulationis  ves- 
trae  sublimitas.  Ante  pedes  itaque  vestrarum  misera- 
tionum  ponimus  nomina  nostrorum  defunctorum. 


42 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


XVI 

Fragment  du  rouleau  de  Gauzbert,  abbé  de  Marmoutier. 


<007. 


Un  manuscrit  de  Saint- Vincent  de  Metz  contenait  une  pièce  de 
vers  composée  à  Saint-Martin  de  Tours  pour  le  rouleau  d'un 
abbé  nommé  Gauzbert.  Dom  Martene  a  conjecturé  avec  beaucoup 
de  vraisemblance  que  ce  morceau  se  rapportait  à  Gauzbert,  abbé 
de  Marmoutier,  mort  en  1007,  et  il  en  a  copié  le  texte  dans  les 
Preuves  de  son  Histoire  manuscrite  de  Marmoutier*. 

Proxima  castra  petens,  vestrorum  funera  deflens, 

Accessit  rotulus,  non  sine  re  querulus, 
Martini  templum  meritis  et  honore  colendum , 

Quo  sua  gesta  patent  et  simul  ossa  jacent; 
Praesul  Turonis  qui  priscis  deguit  annis, 

Prœsul  pontifîcum,  consul  et  auxilium. 
Nam  veluti  murus  qui  non  timet  arietis  ictus, 

Nec  quatitur  jaculis  quee  volitant  machinis  : 
Haud  aliter  mundo  deguit  Martinus  in  isto, 

Virtutura  clypeis  dans  pia  claustra  suis. 
Sed  quo  penna  ruis  ?  an  vis  deprendere  scriptis 

Quod  nuUus  potuit  nec  penitus  voluit.'' 
Et  si  fortassis  vellet  mandare  tabellis 

Quidquid  Martinus  gesserit  egregius, 
Non  tamen  optatum  procede[re]t  usque  supremum , 

Nec  médium  fessus  exposuisset  opus. 
Quare  propositum  citius  tibi  collige  cursum, 

Ocius  et  rotulum  respice  funereum. 
Tomiferum  fratres  ut  couspiciunt  venientem, 

Qui  vestros  apices  fert  nimium  lugubres  : 

1.  Ms.  latin  12878,  f  58. 


XI«  SIÈCLE.  43 

Unde  domo  quaerunt,  vel  qui  genus,  unde  rotellus, 

Unde  vel  errantes  proférât  unde  pedes. 
Edocet  ille  domum,  gentem,  funus  quoque  magnum 

Cœnobii  vestri  sive  monasterii, 
Scilicet  abbatem  meritis  et  stemmate  clarum 

Gausbertum  vita  jam  caruisse  sua. 
Quae  licet  ex  longo  sit  nobis  cognita  causa, 

Nobis  tristiciam  detulit  haud  modicam. 
El  modo  vici*  fratres  sapiatis  amici, 

Ut  sibi  prœterlto,  sic  erit  assiduo. 
Inter  nostrates  oratio,  crédite,  functos, 

Et  fiet  vestris  fratribus  hoc  reliquis, 
Quos  céleri  nobis  penna  scribente  notastis, 

Pallida  quos  mortis  hora  sibi  rapuit. 
Vos  quoque  pro  nostris  cœlos  honerate  *  querelis, 

Plangimus  extremam  quos  rapuisse  diem. 
Sint  grates  vobis  et  maxima  dona  salutis  ; 

Vivatis  Christo  semper  in  altithrono. 

Heus  tu  cui  gracili  consistit  barbula  mento, 
Qui  defers  gerulus  tam  lamentabile  munus, 
Calcibus  adjungens  alas,  discurre  per  orbem, 
Ut  sciât  omne  genus  tam  lamentabile  funus, 
Et  conjuro  tuas  retinet  quas  barbula  setas 
Ne  prius  absistas  regiones  currere  totas 
Donec  carminibus  nobis  redeas  oneratus. 

1.  Le  commencement  de  ce  vers  est  certainement  altéré. 

2.  Honorate,  dans  le  ms. 


44  ROULEAUX  DES  MORTS. 


XVII 

Encyclique  sur  la  mort  de  Bernard,  comte  de  Bésalu, 

<020. 

Bernard,  comte  de  Bésalu,  mourut,  noyé  dans  le  Rhône  en 
■1020*.  Les  moines  de  RiupoU  se  réunirent  à  ceux  de  Cuxa  pour 
annoncer  à  la  chrétienté  la  mort  d'un  de  leurs  principaux  bien- 
faiteurs. Il  ne  nous  reste  que  l'encyclique  du  rouleau  qui  fut  alors 
mis  en  circulation.  Le  texte  s'en  trouve  dans  un  manuscrit  du 
onzième  siècle^;  il  a  été  imprimé  par  Baluze'. 

Delectissimis  patribus  et  fratribus,  matribiis  et  so- 
roribiis,  utriusque  aetatis  atque  divini  ordinis,  ubi 
quos  exercet  disciplina  caelestis,  quibus  inest  affectus 
merentibus  comerendi  et  miseris  comiserandi,  grex 
bipartitiis,  Dei  videlicet  genitricis  coenobii  Rivipolleii- 
tis  sanctique  Micbaelis  arcbangeli  coenobii  Conflueii- 
tis,  sub  magisterio  militans  Olibae,  praesulis  et  abbatis, 
quod  pollet  in  aeternum  interminabilibus  laudibus 
gloriae  sanctorum.  Si  repentinos  casus  miserabilis  vitae 
nostrae  et  doloris  quam  inde  concepimus  voluerinms 
vobis  patefacere  summam,  deficiet  ante  sensus  et  lin- 
gua,  succumbet  manus  et  carta.  Intempestiva  quippe 
superveniens  mors  quod  in  nobis  dulce  reppererat 
abstulit,  filiosque  desertos  reddidit  pâtre,  subditos 
principe,  fratres  germano,  servos  domino,  alurnnos 
magistro.  Discedens  autem,  tantis  doloribus  et  solitu- 

1.  Gesta  comitum  Barcinon.,  dans  Bouquet,  X,  322. 

2.  Bibl.  imp.,  fonds  latin,  n.  2858,  f°  66  v». 

3.  Marca  Hïspanica,  col.  1024. 


XI'  SIECLE.  45 

dine  reliquidamaricatos,  ut  medios  etiam  tederel  nos 
vivere,  dum  rapuit  heu  animae  dimidiuni  nostrae. 
Erat  nobis ,  quem  perdidimus ,  princebs  et  pater  pa- 
trie, Bernardus  cornes  et  marchio  bone  memorie,  de- 
siderabilis  facie  et  nomine.  Cujus  idcirco  summatim 
virtutum  tangimus  actus,  ut  vestra  karitas  agnoscat 
quam  fuerit  ipse  dolendus.  Fuit  siquidem  vir  vere 
katolicus,  bonitate  insignis,  nuUi  suo  tempore  pietate 
secundus,  acer  in  armis,  corpore  pulcber,  aspectu 
decorus,  abitudine  magnus,  eloquens  lingua,  potentia 
multus,  providus  consilio,  mirabilis  ingenio,  dulcis 
eloquio,  abundans  rébus,  fortitudine  sum[m]us,  ini- 
micorum  Victoria  clarus.  Preterea  terribilis  malis  et 
tante  potentie  vir,  mitis  et  subditus  bonis,  pauperum 
pater,  justicia  fortis,  judicio  justus,  misericordia  pie- 
nus,  edificator  ecclesiaruni ,  dilector  per  omnia  mo- 
nachorum,  quos  ita  venerabatur  ut  patres,  sic  plurimi 
pendebat  ut  dominos,  sic  ad  agenda  bona  provocabat 
ut  filios.  Ta  lis  igitur  cum  esset  ac  tan  tus  utpote  pro- 
visor  omnium ,  conjugali  vinculo  volens  nectere 
filium,  premisso  jam  nato,  infandum  temptavit  equo 
transire  Rodanum,  dumque  incaute  ceptum  perten- 
deret  iter,  inter  ingentis  fluminis  rotantia  vada  infelix 
revolvitur  equs,  sessorque  succumbit.  Tune  terque  qua- 
terque  conatus  collum  tenere  manibus,  terque  qua- 
terque  compressa  manus  effugit  ab  illo.  Tandem  ergo 
ingentis  fluminis  impetu  victus  occubuit,  et  ad  nos, 
videlicet  sanctae  Mariae  monachos ,  reductus  a  suis, 
heu  dolendum  dictu,  mortuus  rediit ,  quos  tante  spe- 
ciositatis  princebs  et  pater  nimium  plorando  reli- 
querat.  Set  o  felix  et  nimium  felix  nostra  etas,  si 
noster  Bernardus  nunquam  attigisset  Rodani  nefanda 


46  ROULEAUX  DES  MORTS. 

fluenta.  Ergo  dum  protinus  pectoris  nostri  voluimus 
vestre  pietati  nunciare  dolores ,  hoc  luium  fuit  quod 
non  e  vestigio  fecimus ,  quoniam  ebetatum  est  cor, 
evanuit  sensus,  emarcuerunt  digiti,  manibus  plerum- 
que  resumptus  elapsus  est  calamus,  timentes  quasi 
tune  moreretur,  dum  illius  mors  litteris  notaretur. 
Propterea ,  delectissimi  patres  et  sanctissime  maires, 
tanto  destituti  solatio,  confugimus  ad  vos,  quia  jam 
amplius  non  revertetur  occulus  ejus,  ut  videat  nos. 
Comendate  nempe  Domino  quem  comendamus  vo- 
bis ,  et  orationis  auxilium  praeferte  in  adjutorium  tam 
pii  defuncti  principi[s].  Itaque  percipite  lacrimas  nos- 
tras,  intendite  preces,  ut  quecumque  ejus  operi  ter- 
rene  inerere*  macule,  vestre  excuciantur  caritatis  ju- 
vamine.  Hue  etiani  accedebat  quod  non  confestim 
vobis  hoc  scripsimus,  quoniam  divina  post  heec  manus 
in  tantum  nos  percuht  ut  intra  spacium  trium  pêne 
mensium  ex  utraque  cenobia^  novem  nostrorum  fra- 
trum  clauderent  diem  extremum,  ex  quibus  Willel- 
mus  nondum  plena ,  Gferaldus  adhuc  incipiente  bar- 
bicie  in  primevo  flore  juvenihs  roboris  experti  sunt 
angustias  mortis;  Segoinus  senex;  Vitahs  conversus, 
nihil  sciens  nisi  Christum  Jesum  et  Patrem  nostrum 
qui  es  in  caehs;  Daniel,  presbyter  et  conversus;  Odo 
et  Bernardus,  juvenes  et  conversi,  uno  die  et  pêne 
una  hora  defuncti;  Udalgarius  toto,  ut  in  fine'claruit, 
corde  conversus,  qui  pçst  octo  dies  quibus  in  cella 
noviciorum  perstitit,  hominem  exivit  ;  et  Francus,  ex 


1 .  Baluze  a  imprimé  inJimsere,  leçon  qui  parait  exigée  par  le  sens  de  la 
phrase. 

2.  Sic. 

3.  «  Fime  »,  dans  le  ms. 


XP  SIECLE.  47 

laico  monachus.  Hos  quoque  omnes,  sicut  nos  ipsos, 
vestre  pietatis  vestigiis  inculcamus,  ut  sanctis  vestrîs 
precibus  adjuti  mereantur  bonis  adjungi.  Ecce  itaque, 
dilectissimi  patres,  dulcissimi  fratres,  aman tissi me  ma- 
ires, venerande  sorores,  servi  omnipotentis  Domini, 
et  per  ipsum  et  in  ipso  amici  nostri,  miseremini,  mise- 
remini  nostri,  quia  mâniis  ejus  tetigit  nos.  Dignamini 
flere  cum  fîentibus,  ut  mereamini  gaudere  cum  gau- 
dentibus,  et  postrema  munera  pietatis  inpendite  mor- 
tuis  nostris ,  ut ,  percepta  venia  delictorum ,  sine  fine 
mereantur  gaudere  in  regione  vivorum. 

Cursorem  preterea  nostrum  diebus  quibus  vos 
adierit  reficite  lassum,  operite  nudum,  et  itineris  ei 
quantulumcumque  addite  suplementura,  notatisque 
diebus  remittite  illum  in  viam  pacis,  ut  Deus  pacis  et 
karitatis  sit  semper  cum  omnibus  vobis. 


XVIII 

Fragment  d'un  rouleau  anonyme. 
Première  moitié  de  l'onzième  siècle. 

Sur  le  premier  feuillet  du  ms.  65  de  Saint-Victor  on  lit  deux 
titres  funèbres  qui  y  ont  été  copiés  dans  le  cours  du  onzième  siè- 
cle. Le  second  titre  paraît  venir  d'un  monastère  placé  sous  l'in- 
vocation de  saint  Benoît,  peut-être  de  l'abbaye  de  Fleury-sur-Loire, 
Les  formules  de  ce  titre  m'ont  paru  dénoter  la  première  moitié 
du  onzième  siècle. 

1 .  Si  nil  post  obitum  prodest  commissa  fateri, 
Nec  tua  mutatur  fixis  sententia  verbis, 
Hoc  concède  michi,  nulla  quod  lege  vetatur  : 


48  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Fraires  quinque  modo  descendens*  luce  reliqui, 
His,  peto,  mitlatur  qui  vivos  corrigat  ante 
In  tormenta  cadunt  quam  talia  carne  soluti. 
Nam%  quamvis  duro  persistant  corde  rebelles, 
Si  '  tamen  obstructa  quisquam  de  morte  rediret, 
Credent  expert©  poenasque  intrare  timebunt. 
nie  quidem  poscens  effectum  non  cupit  uUum. 
Nos  autem,  dum  vita  manet,  dum  lege  vigemus, 
Olim  defuncti  perterret  nuntius  Adam, 
Dum  locus  est  flendi,  dum  non  injusta  petuntur, 
Nec  obduratis  pulsatur  janua  seris  [ici  est  tardis). 

2.  Hesit  amore  pio  semper  medicamina  danti 
Grata  salutiferis  deitatis  ab  arce  coronis, 
Cujus  amœna  ferunt  nobis  vestigia  votum, 
Quod  sectando  pie  parère  sategimus  omnes 
Flebilibus  vestris  precibus  celebrata  verenter 
Ymnorum  sub  honore  patris  modulamina  divi, 
Qui  Benedictus  babet  vita  merito  quoque  nomen. 
Denique  si  cupitis  studio  cognoscere  te[m]pus 
Quo  vestros  apices  prsepes  tubt  ille  relator 
Ignotus,  vobis  notis  depromet  aperte, 
Quisque  pater  rectorque  loci  sed  et  inde  decanus, 
Quis  vel  qui  fuerint  jam  dicta  ad  festa  patroni. 
Sit  pax  vera  Dei  vobiscum  semper  in  evum. 
Dum  jam  tempus  equm  fumantia  solvere  colla 
Vellem,  sorte  pari  quidam  ruit  Ursus  anelus, 
Annoso  langore  sacrum  petiturus  Olimpum, 
Supplicium  sub  carne  ferens  ne  ferret  Averni , 
Quem  vestris  precibus  calamo  committimus  amplo, 
Hocque  referre  placet,  quoniam  sic  sic'Benedictus 
Pandit  opima  suis  aiternae  gaudia  vitse, 
Ut  facial  cunctos  redici  pietate  supernos, 

1.  lia  variante  «  discedens  »  est  marquée  dans  la  marge  du  ms. 

2.  a  Num  »  ,  dans  le  ms. 

3.  «  Sit  »  ,  dans  le  ms. 


XP  SIECLE.  49 


Cœlicolas  peragens  aeterna  voce  triumphos, 
Dicens  :  «  Christe,  talenta  tibi  duplicata  reporto.  » 
Haec  ideo  loquimur,  quoniam  hic  temporis  ordo 
Guarinum  rapuit,  nuUi  bonitate  secundum. 


XIX 

Rouleau  de  Guifred,  comte  de  Cerdagne. 

4050-1051. 

Guifred,  comte  de  Cerdagne,  mourut  en  1050,  à  la  fin  du  mois 
de  juillet,  dans  l'abbaye  de  Canigou,  dont  il  était  moine  depuis 
plusieurs  années*,  Le  rouleau  qui  fut  consacré  à  sa  mémoire  exis- 
tait encore  au  dix-septième  siècle.  Dom  Guillaume  de  Costa  en 
offrit  à  Pierre  de  Marca,  archevêque  de  Toulouse,  une  copie  très- 
soignée,  qui  fait  aujourd'hui  partie  des  papiers  de  Baluze^. 

La  plupart  des  titres  inscrits  sur  le  rouleau  de  Guifred  doivent 
appartenir  à  l'année  1051 . 

Le  9  mars  de  cette  année  le  porte-rouleau  était  à  Saint-Genis 
de  Fontaynes  et  à  Saint-André; 

Le  16  mars,  à  Bésalu; 

Le  1 7,  à  Saint-Laurent; 

Le  19,  à  Serra; 

Le  20,  à  Vie  ; 

Le  27,  à  Saint-Cucuphat  et  à  Saint-Laurent; 

Le  30,  à  Saint-Michel  del  Fay  ; 

Le  2  avril,  à  Urgel; 

Le  30,  à  la  Grasse; 

Le  4  mai,  à  Sorèze; 

Le  10,  à  Gaillac; 

1.  Baluzc,  Marca  Hispanica,  447;  Vaissete,  Hist,  de  Languedoc,  II, 
172.  —  C'est  à  tort  que  les  auteurs  de  VÀrt  de  véiifier  les  dates  (II,  333) 
placent  la  mort  de  Guifred  à  l'année  1025. 

2.  Collection  Baiuze,  vol,  108,  f"»  308  à  332. 

4 


50  ROULEAUX  DES  MORTS 

Le  30,  à  Saint-Amant  de  Boisse; 
Le  3  juin,  à  Quinçay  en  Poitou  ; 
Le  13  août,  à  Maestricht; 
Le  18  novembre,  à  Psalmodi; 
Le  29,  à  Saint-Pons  de  Tomières; 
Le  29  décembre,  à  Saint-Laurent  de  Cerdagne. 
Baluze*  a  publié  l'encyclique  et  un  des  titres  funèbres  du  rou- 
leau de  Guifred. 

Omnibus  Patris  excelsi  et  sancte  matris  catholice 
ecclesie  filiis,  ad  quorum  presentiam  hujus  nostri  vo- 
luminis  venerit  gerulus,  almi  Martini  presulis  grex 
nionachorum  humilis  magni  Montis  Kanigonis  de- 
gens  in  cœnobio,  presentis  vite  prospéra  atque  per- 
hennia  pascua. 

Quamvis  humanai  conditionis,  priorum  culpa  pa- 
rentum,  amarissimum,  cunctis  collatum,  defleamus 
exilium,  et  addictum  condolentes  mortale  exitium, 
hujus  seculi  labiJis  patiamur  periculum,  et  licet  di- 
versis  terre  disjungamur  spaciis,  verum  quia  credi- 
mus  vobiscum  nos  esse  membra  summi  capitis,  juncti 
karitatis  gratia ,  quae  est  in  cordibus  fidelium  diffusa 
per  Spiritus  sancti  dona,  vestris  poscimus  adjuvari 
intercessionibus,  quo  possimus  evadere  pericula  tem- 
pestivi  naufragii  et  ad  portum  salutis  pervenire.  Quod 
etiam,  dilectissimi  in  Christo  patres ,  non  minus  pos- 
cimus, nostras  preces  auribus  cordis  et  corporis  per- 
cipitebenignis,  et  apud  cleraentiam  Domini  pro  domno 
Guifredo,  venerabilis  memorie ,  comité,  intercessores 
estote,  quiolim  princeps  nostrœ  patriae  claruit,  quem 
non  ignoramus  vos  nosse  quantus  vel  qualis  in  digni- 
tate  seculi   fuerit,  quod  noverunt  Ytalia,  Gallia   et 

1.  Marca  Hispanica,  1094.  / 


XI»  SIECLE.  51 

Yspania.  Hic  dum  teneret  regimen  honoris,  et  pro 
\elle  possideret  mundi  divitias,  inspirante  omnium 
bonorum  auctore,  cogitans  quid  retribuisset  pro  om- 
nibus que  tribuit  ei,  auctor  extitit  nostri  in  quo  habi- 
tamus  loci ,  et  pro  reconpensanda  mercede  in  cœlis  a 
Deo  summo,  hedificaiis  in  quo  placuit  sibi  habitare 
in  eo,  terrenis  possessionibus  ditatum,  hordini  mo- 
nastico  fecit  aptum.  Ex  bine ,  ut  quod  desiderabat 
prolicere  posset,  secundum  preceptum  Domini,  re- 
linquens  temporales  honores,  uxorem  et  fdios,  inter 
nos  conversatus,  pauper  Christi  nobiscum  esse  voluit. 
Qui  dum.  inter  nos  tenuisset  activam  vitam,  quam 
l3onus  nobis  extitit  nec  verbis  designare  nec  htteris 
Yobis  valuimus  scribere.  Erat  enim  nostri  defensor 
ex  adversis ,  adjutor  secundum  posse  in  bonis,  prio- 
ribus  ut  baculus  senectutis ,  juniorilius  ut  pater  fiHis. 
Sed  quia  nerao  in  conspectu  Dei  nisi  ipso  agente  jus- 
tificabitur  a  dehctis  homo ,  maxime  cum  fuerit  di- 
tatus  potentia  reipubUcae ,  sic  ille ,  et  quia  sub  habita 
rehgionis  in  multis  offendimus  omnes,  antiqui  hostis 
temptati  insidiis,  nec  quisquam  nostrum  vivere  potest 
sine  culpis,  item  iterumque  quo  valemus  adnisu  ro- 
gamus  lienignum  Dominum  et  justum  judicem  pro 
jam  dicto  nobisqvie  karissimo,  recolendo,  venerando 
Guifredo  in  sanclis  sanotorum  vos  supphcare,  ut 
quidquid  deiiquit  iUius  deleatur  sacrificio  agni  qui 
Yenit  toUere  peccata  mundi. 

Hujus  sacrato  conduntur  membra  sepulchro, 
Quod  pius  ipse  sibi  pulchro  conslruxerat  actu. 
Julius  exactam  dum  mensis  clauderet  orara, 
Excessit  seculo.  Quem  poscite  vivere  Christo. 

Subscribimus  etiam  nomina  defunctorum  patrum 


52 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


et  fratrum  qui  jam  nos  precesseruiit  cum  signo  ka- 
tholice  fidei,  ut,  dignis  vestris  preciluis  a  peccati  de- 
lictis  mundati ,  mereantur  adscribi  in  libro  vitae  cœ- 
lestis.  Amen.  Domnus  Selva  abbas,  Gautfredus  prior, 
Martinus  monacbus,  Seniofredus  monacbus,  Renar- 
dus  abba,  Guillelmusabba,  Atfredus  monacbus,  prior 
et  sacerdos;  Galindus  monacbus,  Languardus  mona- 
cbus, Barnardus  monacbus,  Isarnus  monacbus,  Si- 
gnubus  monacbus,  Bonifdius  monacbus,  Wilelmus, 
Goltredus,  Wifredus,  monacbi;  Isimbertus  monacbus, 
Seniofredus,  Arnallus,  Andrallus,  monacbi,  et  alio- 
rum  quorum  nomina  ille  scit  qui  ea  condidit.  Incul- 
camus  quoque  super  omnia  \estra^  karilatis  presidio 
nomen  domni  Obvœ,  dulcissimi  patris,  ut  vestris 
precilîus  almis  claritatem  obtineat  a'terna^quietis. 

Interea  flagitamus  obnixe  latori  bujus  scedule  ka- 
ritatem  premonstrari  sedule,  utillum  et  alabore  refi- 
ciatis,  et  ventris  inediam  fartiatis,  et  supplementum 
viatici  clementer  addatis,  rémittentes  eum  in  viam 
pacis,  ut  Deus  pacis  et  karitatis  maneat  cum  omnibus 
vobis. 

Bernardus,  Bera,  Lupsancius,  Ermetrite,  cum  om- 
nibus parentibus  suis,  lam  vivis  quam  et  defunctis. 
OUvarius,  cum  omnibus  parenlilius  suis,  lam  vivis 
quam  et  defunctis. 

1 .  Donmo  Mironi ,  abbati ,  nimium  laudabib ,  no- 
biHtatis  et  babitus  décore  venerabib ,  cunctoque  sub 
eo  cetui  venerandi  presubs  Martini  cenobio  degenti, 
grex  universus  l)ei  genitricis  coenobii  Rivipollentis, 
îeternam  beatitudinem  gloriae  permanentis.  Quod 
vestrae  karitatis  btteris  nobis  intimare  curatis,  diu  est 
quod  noveramus,  jamque  domni  Guifredi  animam 


XP  SIECLE.  53 

Domino  pro  posse  commendaveramus.  Perlectis  au- 
tem,  id  ipsum  nobis  reiterare  non  piguit,  ejnsque 
animam  et  suprascriptorum  fratrum  Domino  com- 
mendare  collibuit,  ut  ipse  eas  eternaliter  habeat,  cui 
nulhis  terminus  extat.  Aliquorum  denique  nostrorum 
fratrum  subnectimus  nomina,  quibus  orando  sub- 
veniant  vestrae  karitatis  juvamina,  ut  a  malis  omnibus 
eximi  bonisque  perbennibus  mereantur  annecti. 

Petrus  (iiachonus,  nuper  a  nobis  exemptus;  Petrus 
magister  scolarum,  Radulpbus  presl)iter,  Oliba.  Alio- 
rum  autem  cognoscit  nomina  Deus,  qui  novit  omnia. 
Arnallus,  monacbus  vel  sacer,  cum  omnibus  paren- 
tibus  suis ,  tam  vivis  quam  et  defunctis  ;  Maiohis  mo- 
nacbus, cum  omnibus  suis,  tam  vivis  quam  et  de- 
functis; Bernardus,  prior  et  monacbus;  Jobannes, 
monacbus,  cum  omnibus  parentibus  suis,  tam  vi\is 
quam  et  defunctis. 

2.  Domno  Mironi,  nutu  Dei  abbati,  cum  universa 
congregatione  beati  Martini  Kanigonensis  cenobii, 
bumilHmus  grex  monacborum  sancti  Pétri  Campi  Ro- 
tundi,  una  cujpa  pâtre  nostro  domno  Guifredo,  gratia 
Dei  Karcliassonensis  episcopo,  gaudium  et  letitiam 
in  Domino.  Nos  quidem,  dileclissimi  fratres,  quod 
vos  nunc  profertis  in  nostris  auriljus,  diu  est  quod  no- 
veramus;  sed  quia  nunc  iteruin  repetistis,  satis  ad- 
quievimus  petitioni  vestrse,  et  nobis  reiterare  non 
piguit  quod  olim  expleveramus  ;  sed  quia  omnes  ex 
uno  pâtre  geniti  sumus,  et  ex  una  carne  procreati 
sumiis,  et  omnes  pro  uno  bomine  subjecti  sumus  in 
peccato,  necesse  est  ut,  quod  pro  vestris  postulatis, 
pro  nostris  deprecetis  judicem  aeternum  Deum,  ut 
ille  dignetur  eis  apperire  januas  vitîe  aeternae  in  con- 


54  ROULEAUX  DES  MORTS. 

sortio  sanctorum,  ubi  lux  vera   est  e!   gaiidium  sine 
fine  permanentem  in  secula  seculorum.  Amen. 

Nomina  autem  defunctorum  nostrorum  bec  sunt  : 
Giiifredus  monacbus  ,  Falcutius  monacbus ,  Lan- 
guardus,  Onofredus  monacbus,  Bernardus  monacbus, 
Argemirus  monacbus,  Adalbertus  monacbus,  Bernar- 
dus monacbus,  Segarius  monacbus,  Durandus  mona- 
cbus, Bonifibus  monacbus,  Baronus  monacbus.  Sunt 
aetiam  et  abi  plurimi  quorum  Deus  scit  nomina,  qui 
créa  vit  omnia. 


3.  Ortodoxo  patri  donmo  Mironi,  rectori  cenobio 
almi  sacerdotis  Martini,  pariter  cum  cetu  vobis  co- 
misso,  concio  gregalis  dominice  matris  cenobio  Aru- 
lensis,  gaudium  infmibile.  Id  quod  vestra,  fratres, 
recens  repetit  pagina,  nuper  mente  egimus  devota, 
cum  ad  nostram  depositio  fratris  pervenit  noticiam, 
ilbus  iUi  commendantesanimamqui  pro  ibo  nobisque 
posuit  suam.  Sed  quod  tum  libuit  ajere,  nunc  minime 
pigritamus  eadem  repetere.  Denique  quod  pro  vestris 
petitis,  id  ajere  curate  pro  nostris.  Abbas  Gaucbertus, 
Barnardus  monacbus,  Wifredus  monacbus,  Obve 
monacbus,  qui  prima  bujus  quadragesime  dominica 
migravitab  bac  vita,  obitumque  Gaudfredi,  monacbi, 
qui  spiritum  emisit  supernis  kalendas  ter  quinas  no^ 
vembris. 


J 


/  •) 


Jamque  valete,  patres,  obtamus,  vos  bene  semper. 


4.  Domnus  bac  bumilbmus  abba  Ramdulfus,  et 
cunctus  Cbristicolarum  cetus  almifice  xMarie  virgini- 
tatis  opibus  Crasse,  patri  reverentissimo  Mironi,  omni- 
que  adelforum  gregi  in  cenobio  degenti  almifici  Martini 


^ 


XP  SIECLE.  r>5 

presulis,  juxta  radiées  NiveiMontis,  optant  dari  pre- 
mium  salutis  ab  illo  qui  dicitur  salutaris. 

Igitiir  cum  fulgida  ïitanis  spera  occidentalia  perve- 
nisset  ad  climata,  die  aprilis  ultima*,  vester  gerulus 
prolixa  ad  nos  venit  cum  cedula,  nuncians  Guifredi 
multorumqiie  patrum  funera.  Nosvero  mox  ut  vestro- 
rum  funera  audivimus  patrum,  trinum  ac  unum  exo- 
ravimus  Deum,  ut  eis  nunc  singulas  largiatur  stolas, 
quatinus  die  imminente  suprema,  abentes  binas,  ut 
prophetica  narrant  eloquia ,  in  terra  sua  possideant 
duplicia,  agno  imnidica  promentes  carmina,  infinita 
per  secla.  Multivoca  nostrorum  patrum  sive  fratrum 
secuntûr  onomata,  qui  jam  carnea  migraverunt  ex 
teca,  pro  quibus  prece  Deum  exorate  humillima,  ut 
a  morte  liberentur  secunda  :  Nimfridius,  abbas  et 
arcbiepiscopus  ;  Suniarus  abba,  Donatus  abba,  San- 
cius  abba,  Barnardus  abba,  Âmelius  monacbus,  Ar- 
nallus  monacbus,  Benedictus  monacbus,  Helbertus 
laicus,  Gotbertus,  Amalberga,  Wido,  Urso,  Gamal- 
fredus,  Tevrada. 

Christe  Deus,  monacho  da  premia  sancta  Wifredo, 
Noxia  quifurni  tensit  jam  cèlera  cosmi, 
Ut  valeat  celsos  fulgens  concendere  celos. 
Christus  in  eterno  det  tunctis  premia  regno, 
Virgineis  turmis  sociati  semper  in  astris. 

5.  Jam  Titane  vergentead  ipogea,  pervenit  gerulus 
bujus  vestri  gramatopboris  infra  sancti  Joannis  Bab- 
tiste  septa,  nuncians  nobis  domni  Guifredi  abbatis 
funebria.  Statini  ut  cedula  indiculi  perspeximus  coii- 
dolencia,  beu  !  heii  !  mox  satagimus  agere  cum  cède 

i.  30  avril  1051. 


«6  ROULEAUX  DES  MORTS. 

lucubraciuncula.  Repente  die  crastina,  luce  exigeiite 
matutiiia,  Domino  gratanti  animo  peregiiniis  missa- 
rum  solemnia,  ut  eiim  Averni  dipsas  non  rapiat  infra 
penas,  sed  tantum  suo  nutu  mereatur  conjungi  superas 
infra  katervas,  et  in  ipsas  mansiones  mereatur  adesse, 
quem  fidelibus  suis  promisit  adesse  venturas.  Ideoque 
et  vos,  karissimi  Deo  et  Domino,  dilecti  clientuli 
sancti  Martini  Kanigonensis  commorantes  cenobii, 
pelimus  ut  quod  pro  vestris  flagitatis,  qui  umipheris 
sunt  depositi  ex  carnis,  pro  nostris  videlicet  ex  ac 
luce  subtractis,  segniter  et  datencius  implere  necle- 
gatis*.  fpse  vero  opifex  corde  suo  prelil)ata  tenet  ono- 
mata,  qui  ex  hoc,  cum  nihil  fuerant  acta,  suo  arbilrio 
sancxit  et  patravit  opéra. 

6.  Quarto  nonas  madii,  luna  xxr,  feria  prima  ad- 
vesperescente',  adiit  pellifer  vester  ad  limina  aecclesiaé 
sance  Dei  genitricis  Mariae  Soricinensis  cenobii,  nun- 
cians  obitum  fratris  nostri  Wifredi,  pro  cujus  al)sohi- 
cione  peccaminum  sciatis  nosiniplorandos  esse  Domini 
misericordiani.  Vos  itaque  rogate  Dominum  pro  nos- 
tris defunctis,  quorum  bec  sunt  nomina  :  Barnardus 
al)bas,  Dorbertus  al)bas,  Romaldus,  Aurucius  abbas, 
Ramnulfus  Seniorellus  nomine  abbas,  Ato  mona- 
chus,  Miro  monacbus,  Airoardus  monacbus,  Barnar- 
dus, levita  et  monacbus;  Benedictus  monacbus,  et 
Barnardus  monacbus,  arte  gramatica  eruditus  ;  Jo- 
banne  monacbo,  necnon  et  pro  ceteris  fidelibus,  quo- 
rum Deus  nomina  scit.  Valete. 

7.  Kanigoni  cœnobii  monacbis,  Kesbacenses,  cier- 

1.  Il  faut  sans  doute  lire  :   o  Non  segniter,  setl  attentius  implere  non 
negligatis.  s 

2.  4  mai  1051. 


^ 


n 


XI*  SIECLE.  S7 

miU  miinia  salulis,  Vestra  coiilio  doloris  magnitudine 
anxia  meret  super  obitum  Gaufredi,  comitis  quon- 
dam,  vestri  postmodiini  monaclii.  Sed  rêvera,  fra- 
tres,  liée  ah  ineiintis  seculi  primordiis  cepere,  ex  quo 
ille  noster  primas  parens,  divina  mandata  preteriens, 
mortis  nexibus  se  ipse  addixit;  sed  licet  bac  peiia 
plectamiir  causa  ipsius  delicti ,  tamen  hapc  est  spes 
nostra,  ut  si  Christo  commortuifuerimus,  simul  etiam 
cum  eo  vivamus  :  vita  enim  nostra  Cbristus  est.  Peti- 
mus  igitur  ut  quod  vos  petistis  agi  pro  vestris,  vos 
idemqiioque  pro  nostris  faciatis,  quorum  nomina  sunt 
bec:  Soboabbas,  Girberti  prepositi,  Kainardusabbas, 
Ingenlholdus  abbas,  Anselmus  abbas,  Hugo  mona- 
chus,  Godini  monacbi,  Gondacri  abbatis^,  Dodonis 
monacbi ,  (îausberti  monacbi ,  Iterius  monacbus , 
Landricus  monacbus,  et  cet erorum  quorum  numerum 
et  nomina  sobus  Dei  novit  presentia. 

8.  Vil  idus  martii\  Venit  nuncius  sancti  Martini 
monasterii  Kanigonensi  ad  cenobium  almiGenesii  que 
vocant  Fontanas,  nuncians  nobis  defunctorum  nomina 
fratrum.  Nos  vero,  ut  audivimus,  preces  pro  ipsis  ad 
Dominum  fundere  decrevimus;  precamur  itaque  vo- 
bis,  fratres  karissimi,  ut,  [quod]  pro  veslris  petitis 
ageie  non  dedignemini  orare  itaque  pro  nostris. 
Tedmirus  abba,  Sentimirus  abba,  Sancius  abba,  Be- 
delfus  abba,  Adaulfusabba,Trasodrius  abba,  Tedma- 
rus  abba,  Wimara  abba  bone  memorie,  Managuisi 
abba,  Wiliebnus  ablxi,  Adalbertus  monacbus,  sive 
aliorum  fratrum  nomina  quorum  Deo  sunt  cognita 
atque  nota. 

1.  La  lecture  du  mot  «  abbatis  »  est  douteuse. 

2.  9  mars  1051. 


38 


ROULEATIX  DES  MORTS. 


9.  vri  idus  raartii\  Celebrantibus  nobis  missarunf 
soUemnia,  gradiens  callem  itineris  in  cenobio  almi  ago- 
niste  Andrée,  apostoli,  intimans  nobis  obitum  vene- 
rande  memorie  donini  Wifredi  monacbi.  Nos  vero, 
utaudivimus,  preces  assiduas  in  conspectu  Del  fun- 
dere  decrevimiis  pro  ejus  anima,  sive  pro  animabus 
omnium  fidelium  defimctorum.  Precamur  ergo  melli- 
fluî.m  karitatem  vestram  ut  quod  pro  vestris  jubetis, 
pro  nostris  quoque  non  dedignemini  exorare  Christum 
Donânum  Jbesum.  Primus  namque  ejusdem  cenobii 
domni  Mironis  ahbatis,  et  domnus  Warnerius  abba, 
Rodlandus  abba,  Laurentius  abba,  Gaucbertus  abba, 
Giscafredus  abba,  Gusterius  decanus,  Durandus 
prior,  Suniarius  decanus,  Bernardus  prior,  Senio- 
fredus  prior,  alius  Bernardus,  Eldrichus  monachus, 
Poncius  monachus,  Isarnus  monacbus,  Ademarus 
monachus,  Oliba  monachus,  Johannes  monachus, 
Tedmarus  monachus,  domnus  Benedictus  mona- 
chus, et  ahos  multos  qui  de  hoc  seculo  migrati  sunt. 
Petimus  vos,  fratres  dilectissimi,  ut  una  dilectio  sit  in 
terris,  ut  etiam  una  pars  et  societas  mereamur  vic- 
trices  esse  in  cehs.  Qui  régit  astra  det  vobis  régna 
polorum,  et  sine  fine  Deo  vivatis  in  eternum.  Valeat 
almitas  vestra  per  secula  cuncta.  Amen. 

1 0.  Nosse  cupimus  fraternitatem  vestram  adve- 
nisse  gerulus  vester  ad  limina  sancti  Cyricii  inchti 
martiris  cenobii,  quo  in  loco  non  tantum  preesse 
quantum  eciam  prodesse  chnoscitur  Wannalgaudus 
abba.  Nos  denique  libenter  peticionibus  vestris  obse- 
quentes,  pro  nobihssimo  fratre  vestro,  quorum  abso- 


I 


1.  9  mars  1051. 


■••^ 


XP  SIECT,E.  S9 

lutionem  Dominum  studuimus  exorare  suplici  de- 
vocione ,  qui  omnium  est  misericordissimus  bac 
miserator  hominum,  et  neminem  vult  perire  et  ad 
agnitioiiem  veritatis  venire.  Petimus  denique  et  rios 
pietatem  vestram  (juatinus  quod  pro  vestris  non  des- 
titistis  fratribus  exorare,  pro  nostris  ne  pigeaj^is  per- 
agere;  pro  bis  namque  :  Libencius  abba,  Manuel 
abba,  Oddo  abba,  Amblardus  abba,  Dalmacbius  abba, 
OU\a  monacbus,  Manuel  monacbus,  Soniarius  mo- 
nacbus,  Vives  monacbus,  Ellemarus  monacbus,  Pe- 
trus  monacbus ,  Oliva  monacbus ,  Bonus  bomo  mo- 
nacbus ,  Ermimirus  monacbus ,  Oddo  monacbus , 
Witida  monacbus,  Cbastelanus  monacbus,  et  aliorum 
bonomata  fratrum  quorum  nomina  ille  rimatur  qui 
est  cuncta  patrator.  Valeatis  in  Cbristo  omnes  qui 
estis  sub  jugo  Cbristi  constituti. 

1 1  Congregatio  matris  virginis  dive  Marie  cenobio 
Rosas,  dilectissimis  fratribus  in  cenobio  sancti  Mar- 
tini degentibus,  inexaustumin  Domino  necne  perbenne 
yalere.  Secundum  posse  petita peregimus,  et  aut  secus 
bac  fecimus  peragenda  petimus.  Nomina  nostrorum 
ideo  non  scripsimus,  quia  in  conscientia  rerum  Do- 
mini  consistere  scimus. 

12.  Seducti  a  diabolo,  insigni  adversario,  primo 
parente  devicto  egectoque  de  paradiso ,  devenimus  in 
miseram  in  qua  nunc  versamur  patriam.  Hec  cernens 
Dei  filius  summique  Patris  unicus,  perire  \idens  bo- 
minem,  quem  crearat  ad  gloriam,  erui  ab  infernalibus 
pœnis  voluit  benignus,  assumensque  infima  nostrae 
carnis  bumillima,  ut  elevaret  ad  alta  qui  ceciderat 
ad  ima ,  cœpitque  predicere  :  «  Poenitentiam  agite.  « 
Itaque  dédit  preceptum,  quod  est  salutiferum,  ut  di- 


60  ROULEAUX  DES  MORTS. 

ligat  proximum  homo  sicut  semetipsum.  Quod  nos 
corde  retinentes,  adimplere  cupieiiles,  congregacio 
cuncta  sancti  Pétri  coenobio  Rodensis,  in  quo  loco 
domnus  abba  Petrus  preesse  videtur,  sub  tramite 
divi  patrisBenedicti,  cui  bénéficia*,  sicut  Lucifer  inter 
astra,  fidget  ejus  dulcimoda  vita^.  Interea  portitor 
hujus  thomi  devenit  ad  nos,  et  cum  dulcedine  kari- 
tatis  excepimus  illum.  Haec  autém  auctoritas,  gratias 
Deo,  ab  omnibus  nobis  alacriter  est  recepta ,  et  fideli 
mente  erit  tenenda;  et  nos  una  dijudicamus  esse  ut 
unusquisque  satagat  alterius  honera  ferre,  illisc|ue  suf- 
fragia  orationum  impendere,  cujus  animae  sunt  abs- 
tracte  ab  hujus  erumnosae  vita*,  et  ideo  omni  nisu 
debemus  perficere,  quod  cum  actum  fuerit,  nobis 
novimus  prodesse,  videlicet  pro  aliis  orare,  et,  sicut 
testantur  divinae  paginse,  pro  nos  metipsos  laborare, 
ut  cum  illos  mereaniur  gaudere  in  cœlesti  sede ,  qui 
semper  habet  esse,  ideoque  humoteni  lensi  utraque 
humillima  impetramus  suplicatione  ut  quod  pro 
\estris  deposcitis  agere,  pro  nostris  studeatis  facere, 
in  primis  pro  karis  nostris  qui  Iionere  carnis  depositi 
migraverunt  ab  hujus  exihi  terminis,  sunt  prenotati 
fratres  :  Deusde  monachus,  et  Benedictus,  etAmal- 
ricus.  Intermittimus  aetiam  quartum  monachum , 
Bernardo  vocatum.  Nomina  vero  aUorum  fratrura 
nostrorum  qui  supersunt  cœlestis  pagina  novit;  quae 
vero  vestrœ  miserationis  et  dulcedine  pietatis  conti- 
nuum  precamur  ut  sentiant  vestrae  petitionis  auxilium. 

Garmina  devota  vobis  dévote  salutant. 

Vos  salvet  facinus  mundi  qui  siistulit  agnus. 

11  faut  peut-être  corriger  ce  passnge  et  lire  :   «  cujus  beneficio.  » 


Xr  SIÈCLE.  61 

i 

13.  llniversus  grex  protomartiris  Christi  Stepbani 

cenobii  Balneolensis ,  dorano  Mironi  a]3bati  et  cuncto 
sub  eo  celui  venerandi  presulis  Martini  cenobio  de- 
genti,  aeternam  beatitudinem  glorie  pernianentis.  Diu 
est  quod  noveramiis  quod  vestre  cbaritatis  litleris 
nobis  intimare  curastis,  et  jam  comendaveramus  ani- 
mam  doiimi  Guifredi,  pro  posse,  Domino;  perlectis 
autem  id  ipsum  non  piguit  reiterare  nobis,  et  ejus 
animam  et  fratrum  suprascriptorum  coUibuit  comen- 
dare  Domino,  ut  ipse  bal^eat  eas  eternaliter  cui  non 
extat  ullus  terminus.  Denique  subnectimus  nomina 
aliquorum  fratrum  nostrorum,  quibus  orando  sub- 
veniant  juvamina  vestre  icaritatis,  ut  mereantur  eximi 
a  ma  lis  omnibus  et  anneeti  perennibus  bonis  :  Oliva, 
presbiter  et  monacbus,  nuper  exemptus  a  nobis, 
Petrus  scolarum  magister,  Bonifilius  monacbus.  Deus 
autem  qui  omnia  novit  cognoscit  nomina  aliorum. 

14.  VI  idus  madii,  luna  xxvi',  venit  gerulus  ad  li- 
mina  beati  Micbaelis  arcbangeli  Galliacensis  et  sanc- 
torum  martirum  Arconcium  et  Sacerdote,  quod  est 
super  fluvium  Tarnis,  nuncians  bobitum  fratris  nostri 
Guidfredi.  Pro  cujus  absolutione  peccaminum 
sciatis  nos  implorandos  esse  Domini  misericordiam. 

15  Cenobium  quoddam  persistit  jure  statutum^, 
Antiquis  patribus  vocllatum  Nobiliaconse, 
Ad  quod  se  gerulus  vester  veniens  patefecit 
Ostenlans  [s]cedani  conscriptam  funere  fratrum, 
Proque  is  sacra  precum  *  libamlna  significantem, 

1.  10  mai  1051. 

2.  Le  scribe  qui  a  copié  cette  pièce  de  vers  n'en  comprenait  pas  le 
sens.  Aussi  a-  t-il  commis  beaucoup  de  fautes,  qu'on  peut  en  partie  cor- 
riger à  l'aide  de  la  pièce  publiée  plus  bas,  sous  le  n*  70- 

3.  «  Precium,  »  dans  le  ms. 


62  ROULEAUX  DES  MORTS. 

i 

Rector  commoribus  prestat  cui  commodus  almus 
Régula  quod  dat  habens  vocitamen   domnus  Basilii 
Hinc  Geraldus  decauus  conjuugitur  eique;        [et  abbs 
Quosreliquit  fratres,  illic  stacione  moralités, 
Obsequiis  refovent,  auditibus  atque  verentur, 
Glorificant,  retinendo  patris  normam  Benedicti, 
Qui  votis  [vosjmet  certis  de  more  salutant. 

Deus  omnipotens  vos  semper  faciat  in  evum 
terrea  despicere,  celestia  appetere.  Vos  itaqiie  rogate 
Dominiim  pi  o  nostris  defunctis ,  quorum  ec  sunt  no- 
mina  :  Beringerius  abba,  Teudgario  decano,  Goeraldo 
decano,  Bernardo,  monaclio  sagreslano  ;  Guaram- 
berto  monacho,  Dagberto  monacho,  Ebrardo  mo- 
nacho,  Josue  monacho,  Garifredo  monacho,  Folcario 
monacho,  Arnaldo  monacho,  Guadaldo  monacho, 
necnon  et  pro  ceteris  fideUbus  quorum  Deus  nomina 
soit.  Valete  in  Christo.  Amen, 

16.  Cuni  Titan  vergente  occasum  adiit  portitor  hu- 
jusce  thomi  lassabundus  ad  aula  ubi  caput  Antonini 
martiris  cum  parte  corporis  requiescit,  in  valle  quae 
vocitatur  Nobilense,  ubi  congregacio  clericorum  pre- 
esse  videtur,  nunciat  nol)is  fratris  nostri  Gifredi\  Nos 
vero  aures  summi  opificis  implorare  non  piguimus, 
qualinus  nostris  oracionibus  adjutus  omnipotentis 
Dei  valeat  adipisci'-.  Vestram  autem  paternitatem  pre- 
carnur  ut  nostris  nuper  olimque  de  hac  luce  vocalis 
taha  rependere  ne  pigeatis,  videhcet  pro  Gualterio 
clavigero,  pro  Raimundo  clavigero,  pro  Austrino  cla- 
vigero,  pro  Teudgario  clavigero,  pro  Geraldo  sacer- 
dote,  pro  Nectario  sacerdote,  pro  Johann  e  sacerdole^ 


1.  Suppl.  n  obitum.  » 

'i.  Suppl.  «  misericordiam .  » 


^ 


XI«  SIECLE.  63 

pro  Bladino  sacerdote,  pro  Fulchelino  monacho,  pro 
Bernardo  sacerdote,  pro  Rigualdo  preposito,  et  pro 
aliorum  quorum  nomina  summi  opîficis  cognita  ma- 
nent.   Valete  in  Christo. 

17  m  kalendas  j  unii  * . 

Ca Pétri, 

Apostolorum  principis , 

Amancii  saccessoris, 

Precamurqiie  famulis 

Quod  vocentur  servulis 

Vocatique  presidis 

Festinentur  monachis. 

Feria  V.  Precibus 

Consors  Ghristi  doloribus 

Intercedite  pro  omnibus, 

Veniente  seculo. 

Convocent  Araancio. 

Explicit  prefacio.  ^ 

Intercedile  pro  congregacione.  Orate  a  Domino,  ut 
fiât  eis  remissio,  quorum  noinina  sunt  scripta  ;  veniam 
pétant  in  gloria.  Amen.  Franco  abbas,  Rotbertus  mo- 
nacbus,  Arnaldus  monachus,  Aimarus  monachus,  Âi- 
roardus  monachus,  Petrus  monachus,  Arnaldus  mo- 
nachus, Isibardus  monachus,  Fortis  monachus. 

18     CoUegium  penitus  reverendo  ville  ^  Nantoliensis, 
Cuncta  Greatori  propria  virtute  regenti 
Celesti  cedulum  gliscunt  qui  cedere  votum 
Concio  Benedicti  Nantoliensis,  virtutum  flore  potiti 
Emerita  testis  vernancia  gaumate  pleni, 


1.  30  mal  1051. 

2.  IjC  mot  «  ville  »  ne  doit  sans  doute  pas  être  compté  pour  la  mesure, 
de  même  que  le  mot  «  Benedicti  »  qui  se  trouve  au  quatrième  vers. 


64  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Quidquid  inesse  valet  mundo  plene  Deitatis, 
Patres  almiflui,  cupimus  vobis  fore  notum 
Scedaforum  vestri  nostros  fine[s]  penetrare, 
Enucleando  quidem  funus  sat  justiciale  ; 
Vestrorum  obpanso  nobis  fratrum  quoquethomo, 
At  ubi  comperimus,  fientes  lacrimis  rogitamus, 
Poplitibus  flexis,  poscentes  cunctipotentem 
Quo  veniam  vestris  jam  conférât  ipse  defunctis. 

Quod  egimus  veslris,  idem  petimus  ut  faciatis  pro 
noslris. 

Nomina  nam  quorum  titulanlur  in  ordine  fratrum  : 

Domiius  abba  Petrus,  domiius  Aimericus  abbas 
Costaiitinus  abbas,  ïeoderius  abbas,  domniis  Vivianus 
monacbus  et  sacerdos,  Geraldus  levita  et  moiiacbus, 
Aimericus  monacbus,  Bernardus  monacbus,  Bernar- 
dus  sacerdos,  Bernardus  monachus,  Odolricus  mona- 
cbus, Gaufredus  monacbus,  Audoinus  monacbus,  Glai- 
cus  monacbus,  Geraldus  monacbus,  G.  laicus  (?),  Wil- 
lelmus  laicus,  et  alii  quorum  bonomata  illi  sunt  nota 
qui  pugillo  tenet  cuncta. 

19.  Fratribus  et  dominis  sancti  Martini  presulis 
cœnobio  Kanigonensis,  summo  salutem  studio,  sancti 
SalvatorisKarrofensiscontio,  ut  vestri  vivant  Domino 
fratres  defuncti  seculo.  Solvendo  preces  débitas  Cliristo 
ducamus  animas.  Summissis  ergo  vultibus  nostris  vi- 
cem  expetimus  ;  sit  defunctis  oratio  et  vivis  consola- 
tio.  Nostrorum  nomina  defunctorum  :  Rainaldus  abba, 
Fulcherius  abba,  Bonbaldus  abba,  Petrus  abba,  Ebu- 
lus  abba,  Odolricus  decanus,  llgo  diaconus,  Arnulfus 
diaconus,  Bamnulfus  diaconus,  Letardus  monacbus 
sacerdos,  Gaufredus  monacbus,   Costantinus  mona- 


I 


XP  SIECLE.  65 

chus,  Gauterius  inonachus,  Âimericus  monachus.  Ho- 
rum  et  omnium  eorum  quorum  ad  presens  non  remi- 
niscimur  nomina  poscimus  ut  vestris  precibus  ad  eterna 
gaudia  pervenire  mereantur.  Amen. 

Felicesque  pie  capiatis  gaudia  vitse, 

Qua  cum  pâtre  [suo]  régnât  per  secula  Christus. 

20.  III  nonas  junii*,  venit  gerulus  hujus  sportule 
ad  limina  almi  confessons  Cliristi  Benedicti  Quincia- 
censi[sj,  nuncians  nobisfratrum  vestrorum  vite  hujus 
excessum.  Quod  nos  libenter  excipientes,  pro  eorum 
animabus  Dominum  exorare  studuimus,  ut  in  illa  re- 
gione  viventium  mereantur  cum  sanctis  abere  consor- 
cium,  petimusque  ut  quod  pro  vestris  deposcitis, 
pro  nostris  id  agere  studeatis  defunctis.  Valeat  vestra 
salus  féliciter.  Amen.  Petrus  monachus,  Frotgerius 
monachus,  Jammo  monachus,  Petrus  monachus,  Adal- 
bertus  abba,  Aymericus  abba,  Elias  monachus,  Ayme- 
ricus  monachus,  Constantinus  monachus,  Fulco  mo- 
nachus, Ricardus  monachus,  Girardus. 

21 .  Domno  abbati  Mironi,  collegium  fratrum  pe- 
regrinorum  de  sancto  Johanne  Babtista  ad  Termas 
Aquiensis  palatii,  divina  solamina.  Vobis  compatiendo 
dévote  et  non  fictestavimus,  ut  reminiscamurWefredi, 
ortodoxi  comitis  et  monachi,  cujus  luctus  auditus  est 
per  mulia  climata  cosmi  ;  obsecrantes  et  nos  vicarie  ud 
in  memoriam  habeatis  nostros,  quos  futurum  seculum 
suscepit  corpore  exutos,  id  est,  Carns  abbas,  Benedic- 
tus  abbas,  Elias  presbiter,  Teuderius  presbiter,  Gur- 
genus  diaconus,  Mabon  conversus. 

1.  3  juin  1051. 


66  ROULEAUX  DES  MORTS. 

22.  XVIII  [kalendas]  aprelis  ' .  Celebrantibus,  hora 
sexta,  adiit  portitor  vester  limina  apostoli  principis 
Pétri  Bissullunensis  cenobii,  ubi  requiescet  gloriosissi- 
mus  martyr  Primus,  atque  Concordius,  Arelatensis  ar- 
chiepiscopns,  necnon  et  beatissimus  confesser  Christi 
Marinus,  et  alla  nonnuUa  corpora  sanctorum,  ubi  et 
domnus  abbas  Adalbertus  videtur  preesse,  cuncti  vero 
fratres  sub  régula  patris  degunt  Benedicti.  In  hoc  ergo 
locum  adveniens  ductor  scedule,  adnuncians  nobis  fu- 
nus  lamentabile.    Nos  autem,  ut  audivimus  famam 
vestre  calamitatis,  astricti  nodo  fraterne  karitatis,  red- 
dimus  vice  mutue  dilectionis,  deprecationibus  piis  et 
orationibus  sanctis;  itaque  precamur  eadem  rependere 
nostris  quod  cupitis  fieri  veslris,  ut  impleatur  in  nobis 
quod  scriptum  novimus  dicente  apostolo  :   a  Orate 
pro  invicem  ut  salvemini.  »  Nunc  etiam,  fratres  karis- 
simi,inquibuscumque  manibus  hoc  scriptum  devene- 
rit,  humiliprece  deposcimus  ut  misereamini  nostrorum 
fratrum,  quorum  nomina  hic  decrevimus  assignare, 
scihcet  :  Wifredus  abba,    et  aHum   Wifredum  abba- 
tem  ;  fratrum  vero  :  Petrus  monachus,  magister  sco- 
larum;  Ellemarus  monachus,  Vitahs  monachus.  Sunt 
etiam  et  aUi  plurimi  quorum  Deus  scit  nomina,  qui 
creavit  omnia.  Bene  reverentissimi  atque  amantissimi 
domini,  valete,  et  nostri  veluti  devotissimorum  servu- 
lorum  in  orationibus  vestris  semper  memores  estote. 
23.  XVI  kalendas  aprelii%  adiit  valvas  cenobii  glo- 
riosissimi  martiris  Laurentii,  in  quo  domnus  preesse 
videtur  abba  Tassius,  portitor  hujus  rotuli,  defferens 


1.  16  marslOôi. 

2.  17  mars  1051. 


XP  SIECLE.  67 

nobis  funus  lamentabile  domni  Guifredi,  quod  jam  no- 
veramus,  et  cujus  aniraam  pro  posse  ï)eo  commenda- 
veramus.  Perlectis  autem  litteris  vestre  karitatis,  id 
ipsiim  nobis  reiterare  non  piguit,  ejusque  et  fratrum 
suprascriptorum  animas  Domino  commendare  coUi- 
buit.  Quod  pro  vestris  petitis  non  pigeât  agere  pro 
nostris,  scilicet  pro  domno  Sonigildo  abbati,  et  Reici- 
miro  abbati,  et  pro  aliorum  patrum  vel  fratrum  ani- 
mas, quorum  onomina  illi  suut  nota  qui  condidit 
omnia. 

24.  CumPhœbushora  jampetebat  suprema,  martis 
diei,  vester  nugigerulus,  xint**  cbalendarum  aprelii% 
adiit  ad  clavigeris  summi  limina  kastri  Serrge  cenobii, 
sub  quo  domnus  abba  Bonifilius  preesse  videtur.  Mox 
ut  lacrimosa  vidimus  vestri  patron is  ceterorumque 
fratrum  scedula,  preces  fmidendo  ad  Deum  cum  nos- 
tris inseruimus  nomina,  ut  sint  coUocati  in  vivorum 
regione  beata.  Obnixe  precamur  quod  oramus  pro 
vestris  ne  pigeatis  intercedere  pro  nostris.  Annectimus 
abbatem  Eicfredum,  necne  Amelium,  atque  Ysarnum. 
Adjungimus  etiam  ceterorum  fratrum  nomina,  Salo- 
monem,01ivara,  Suniarium,  Ronum  Hominem,  Ama- 
tum,  Sancium,  vel  aliorum  quorum  inter  capedinem 
spacii  non  sunt  inserta  ;  set  Deus  omnium  memor  soit 
nomina,  qui  est  benedictus  in  secula.  Interponimus 
quoque  cunctum  gregeni  adhuc  manentem^  memorare 
precamur,  ut  in  invicenji  ideo  pro  vobis  precemur. 

25.  Eximio  patri  Moiitis  Clangentis  Agonem 
Almi  Martini  plebi  sanctaeque  Mironi 
Glerus  Vicensis  salutamina  cuncla  beato. 

i.   19  mars  1051. 


68  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Thomiferum  veslrum  numeratis  sole  kalendis 

Vidimus  aprilis  tribus  denisque  diebus*, 

Et  legimus  teretem  Guifredi  funera  fanteni. 

Credimus  aula  celesti  plantatum  jure  Guifredum  ; 

Floreat  ut  Libani  cedrus,  ut  multiplicetur. 

Erea  contracto  resonarunt  fune  metalla  ; 

Stolis  induti  missas  cantavimus  illi, 

Quidquid  agenda  ferunt  morti,  jam  fecimus  omnes. 

Quod  petitis  petimus  sic  facere  denique  nos  vos, 

Pro  nostris  quorum  relegentes  nomina  seclo 

Migrarunt,  animas  Ghristus  capiatque  benignus. 

Riculphus  archidiaconus,  Bonefilius  sacrorum  cus- 
tos,  Boetius,  frater  ejus;  Guilelmus  Cuadamiri,  Sen- 
dredus  Ramii,  Oliba  adolescens  paraphonista,  item 
alius  Oliba,  Guifredus  judex,  Geraldus  ceiisor,  Gui- 
tardus  presbiter,  Guifredus  Olivae,  Galindus  sacrorum 
custos;  Suniarius  Randulphi,  Petrus  sacerdos,  nuper 
defunctus.  Istorum  et  aliorum  multorum,  nomina 
quorum,  si  nobis  sunt  incerta,  Deo  tamen,  qui  con- 
didit  omnia,  sunt  manifesta. 

26.  Frater  Udalardus,  monasterii  sancti  Mikahelis, 
archangelorum  principis,  quod  vocatur  ad  Fallium, 
prepositus,  necnon  CcCteri  fratres  una  secum  manen- 
tes,  domno  Mironi,  abbati  venerabili  et  ejus  fratrum 
cœtui  sanctissimi  Martini  Canagonis,  transeuntia  pro- 
spéra ac  perpetim  manentia  in  Jhesu  Christo  prœmia. 
Tercio  kalendaruui  aprilium^,  cum  Fœbus  la  te  fusis 
habenis  suorum  radiorum  poli  teneret  médium,  ves- 
tri  contigit  famulum  venisse  atque  gerulum  manu  fe- 
rentem  tomulum,  nuncium  mestitudinum  vestrorum 


I 


1.  20  mars  1051. 

2.  30  mars  1051. 


3 


XP  SIECLE.  69 

nempe  cordium  decessu  patris  plurimiim.  Que  mox 
lecta  comperimus,  sacram  hedem  intravimus,  Christo 
preces  effudimus,  etprecandum  decrevimus  Mikalielis 
ut  precibus  diraittat  cuncta  crimina  Wifreto  ac  pecca- 
mina,  coucedatque  polorum  se  conscendere  thrpuum. 
Quod  auimabus  fratrum  nostrorum  impendendum  at- 
que  fore  prebendum  a  vobis  exoramus,  deprecantes 
enixius,  coram  flexis  poplitibus.  Quorundam  ergo  pa- 
trum  uostrorum  atque  fratrum  nomina  describentes 
itidem  vos  deposcimus  rogare  Deum  sepius. 

Idus  decembris,  obiit  domnus  abba  Wifretus,  pater 
monasterii  sanctissimi  Victoris  et  ejus  sociorum  eo 
requiescentium.  VIII  kalendas  octobris,  obiit  domnus 
Isarnus,  ejusdem  monasterii  pater  egregius.  III  idus 
junii,  obiit  Archimbertus  monachus.  XVI  kalendas 
madii,  obiit  Guarnerius  monachus.  XI  kalendas  au- 
gusti,  obiit  Rostagnus  monachus.  VIII  idus  marcii, 
obiit  Wilelmus  monachus.  Cunctorum  ergo  nostrorum 
vivorum  ac  defunctorum  mementote,  ut  decet.  Quod 
rogamus,  si  placet. 

27.  Ad  casum  tendit  quidquid  natuia  creavit. 
Ut  cum  pro  lacrimis  nullus  redivivere  possit, 
Non  est  laudandum  cujusquam  plangere  casum. 
Idcirco  petimus,  fratres,  deponite  luctus, 
Et  precibus  crebris  succurrere  discite  funlis. 
Quod  vobis  facimus  a  vobis  suscipiamus. 

Hunbertus,  Albricus,  Rodulfus,  item  Rodulfus, 
Hamo,  Odo,  et  omnes  alii  fidèles  defunti. 

28.  Honorando  nempe  et  per  cuncta  laudando 
domno  Mironi,  abbati  egregio,  cetui  quoque  devoto 
almi  confessoris  (Ihristi  Martini  vobis  subdito,  humil- 


70 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


lîmus  monachorum  grex  beati  Cucuphads,  gloriosi 
martiris,  cui  preesse  videtur  domnus  Andréas  inclitus 
abba,  omnique  cum  devotione  recolendus  et  venera- 
tione  dignissimus,  debitae  karitatis  famulamina  et 
eterni  Dei  obtata  juvamina.  Obitum  domni  Guifredi, 
karissimi  fratris  vestrique,  ut  ipsi  recte  fateinini,  beni- 
gnissimi  provisoris,  olim,  cum  ipse  decessit,  audivi- 
mus,  ac  supplices,  ut  decuit,  pro  eo  Domino  preces 
effundimus,  officiumque  humanitatis  devotissime  ei 
pro  posse  inpendimus.  Quarta  denique  die  ante  sol- 
lempne  Pascse  festum  *  vestram  vidimus  paginam  eadem 
nobis  denuntiantem,  moxque  cum  omni  diligentia  id 
quod  actenus  fecimus,  pro  eo  et  pro  ceteris  quos  de- 
nuntiastis  iterare  curavimus,  semperque  eorum  me- 
moriam  mente  retinebimus.  Oramus  namque  \estram 
benignam  fraternitatem  ut  quod  de  iliis  injungitis,  hoc 
idem  de  nostris  faciatis.  Domni  abbalis  Guitardi  pre 
omnibus  vobis  memoriam  inculcamus,  qui,  dum  vixit, 
benignus  pater  nobis  fuit,  misericordie  ac  mansuetu- 
dinis  omniumque  bonorum  actibus  deditus  fuit,  et  in 
bona  vita  usque  ad  ultimum,  Deo  juvante,  perse- 
veravit  ;  transiit  autem  ex  hoc  mundo  nonis  septem- 
bris;  per  quem  ut  oretisennixe  rogamus.  Reimundus 
denique,  Riculfi  nepos  ejusdem,  qui  in  juvenili  etate 
decessit  bonis  moribus  monachus;  Widisclus  atque 
Sclua,  monachi  reiigiose  vite  continentes  ;  Guifredus 
Bonucii ,  monachus  ;  OHba  monachus.  Multorum 
autem  ideo  non  misimus  nomina,  quia  illum  credi- 
mus  scire  omnia  cui  nuUa  latent  occuka.  Valeat  almi- 
tas  vestra  in  Christo  et  vigeat  tempore  longo. 


I 


1.  27  mars  1051. 


W"  SIECLE.  71 

29.  Honoraiido  palri  domno  Mironi  abbati,  cum 
cuncta  congregatione  saiicti  Martini  cenobii  Kanigo- 
nensis,  universus  grex  sancti  Laurenti  cenobii  qui  est 
situs  in  cacumine  montis  supra  Terracia,  cum  pâtre 
nostro  domno  Audegario  abba,  gaudium  et  leticiam  in 
Domino.  Quarta  denique  die  ante  sollempne  Pasce 
festum*  vestram  vidimus  paginam,  domni  Wifredi  et 
aliorum  fratrum  nunciantem  exequias.  Perlectis  autem 
litteris  vestre  caritatis,  id  ipsum  nobis  reiterare  non 
piguit,  ejusque  et  fratrum  supra  scriptorum  animas 
Domino  commendare  collibuit.  Oramus  namque  ves- 
tram benignissimam  fraternitatem  ut  quod  pro  vestris 
petitis,  pro  nostris  eadem  facere  non  pigeatis,  scilicet, 
pro  domno  Borrello  abba,  Willelmtudisclo  (?)  clerico, 
sive  Raimundo  monacbo,  Ermumiro  monacho,  Ballo- 
mano  monacho,  Ato  monacho,  Jozfredus  monachus, 
Johannes  monachus,  Suniegellus  monachus.  AUorum 
\ero  nomina  ille  scit  qui  cuncta  condidit. 

30.  un  nonas  apreUi*,  sic  pervenit  portator  hujus 
rotuh,  nuncians  nobis  funus  domni  Wifredi,  gloriosi 
principis  et  monachi,  in  cenobio  OrgeUitanensis  pre- 
suUs  beatissimi  Saturnini ,  in  quo  domnus  preesse 
videtur  abba  Wilelmus.  Nos  autem,,  ut  audivimus 
famam  vestre  calamitatis,  afracti  fraterne  nodo  kari- 
tatis,  vice  mutue  reddimus  dilectionis  et  orationibus 
piis  et  deprecationibus  sanctis,  ideoque  precamur 
eadem  rependere  nostris  quod  cupitis  fieri  vestris,  ut 
nobis  impleatur  illud  quod  scriptum  novimus,  dicente 
apostolo  :  «  Orate  pro  invicem  ut  salvemini.  »  Nunc 


1.  27  mars  1051. 

2.  2  avril  1051. 


72  ROULEAUX  DES  MORTS. 

ergo,  fratres  karissimi,  in  quorum  aliquibus  manibus 
hoc  titulum  advenerit,  humili  prece  deposcimus  ut 
nostrorum  misereamini  fratrum  quorum  decrevimiîs 
hic  nomina  assignare,  scilicet  :  Amelius  abba,  et  Fon- 
cius,  archiepiscopus  et  abba,  etVivendus  monachus, 
et  Lupus  monachus,  etLaurencius  monachus,  Ermen- 
gaudus  monachus^  Seniofredus  monachus.  Nomina  is- 
torum  et  ahorum  muUorum,  quorum  si  sunt  incerta 
nobis,  Deotamen  sunt  manifesta,  qui  omnia  condidit. 

31 .  Ecce,  pii  fratres,  jam  nunc  vos  cernitis  omnes 
Quod  mundus  cupidus  falsa  ditione  refertur. 
Huic,  genilrix  Christi,  mercedera  redde  salutis. 

Ad  meta[m]  properat  lacrimans  semperque  laborat. 

Ouapropter,  cuncli  studeamus  currere  promti 

Ad  Dominiim  npstrum,  miindum  qui  condidit  ipsum, 

Ut  pietate  sua  det  nobis  gaudia  sancla, 

Auxiliumque  sui  martiris  succurrat  incliti  Cipriani  con- 

Alraa  cujus  vestris  solvit  juvamina  functis,  [tio 

Offitium  solutum  celsum  quod  ducit  ad  altum. 

Vos  etiam  nostris  ilidem  nunc  reddite  cunctis, 

Ut  pariter  cuncti  mereantur  gaudia  cœli. 

Pro  domno  Ansegiso  abbate,  pro  Ingelberto  mona- 
cho,  pro  Launo  monacho,  pro  Aimerico  monacho^ 
pro  Archinbaldo  monacho,  pro  Constantio  monacho, 

32.  Ingenitus  genitor  genitusque  ac  Spiritus  almus 
Salvificet  nostras  animas,  pariterque*  regatartus. 
Principis  œcclesiae  sunt  hœc  Pictavis  ab  urbe. 

33.  Jussa  Dei  patrum  pellendo  vita  priorum 
Cœlestis  patrie  de  munere  pellitur,  unde 
Quedam  pars  hominis  moritur,  pars  altéra  vivit. 
Ast  ut  vivat  homo,  Deus  est  humana  propago. 


I 


1.  Supprimez  «  que.  » 


XP  SIECLE.  73 

Que  petlmus,  vestri  capiant  ut  tlona  salulis; 
Ut  nostri  capiant,  vestri  libamina  fundant. 

Maingaudus  subcaritor,  Arnardus.  Petriis,  Rorgo, 
Gualteriiis. 

Versus  Hylarii  quos  mittit  turba  beati . 

34.  Tristia  Wifredi  que  luget  funera  plebi, 
Clerus  Metensis,  solamen  cunclipotentis. 
Compatimur  vobis,  assumpta  parte  doloris. 
Sed  quia  post  solem  cuncti  cogemur  eodem, 
Fratri  Vuidfredo  petimus  convivere  Christo. 
Hinc  prece  nos  vestris,  et  vos  succurrite  nostris  : 

Donnus  Teodericus ,   Co|^stanlinus,    et  alii   multi 
quorum  nomina  Deus  scit. 

35.  Cum  nos  Tartareus  teter  sorberet  hiatus, 
Crimine  lapsorum  nimia  levitate  parentum, 
Tuni  deflendus  erat  quem  vitae  mors  adimebat, 
Nunc  cesset  gemitus,  cesset  conquestio  fletus, 
Si  moritur  mundo,  quem  scimus  vivere  Christo. 
Reddidimus  vestris  solamina  que  petiistis, 
Et  petimus  nostris  ut  vos  itidem  faciatis, 
Quorum  vestra  notât  seriatim  nomina  carta  : 

Acfridus,  Gislibertus,  Raino,  Telfredus,  Gilo,  Coii- 
stantinus,  Goscelinus,  Bernardus. 

Hune  meriti  magni  nobis  mors  tristis  ademit 
Giraudum  nuper,  requiem  oui  poscite  fratres, 
Oramus,  cartam  quicumque  videbitis  istam. 

36.  Sol  Ledeorum  veniebat  ad  ultima  fratrum, 
Cum  vester  nostri  Nicolai  tecta  subivit 
Portitor,  et  profert  retinet  quos  corde  dolores  : 
Ergo  Guidfredo  portât  solatia  vestro 

Que  petiit.  Luctum  deponite.  Sistite  planctum. 


74  ROULEAUX  DES  MORTS. 

37.  Signum  sanctse  Crucis. 

Aurelianenses,  dilectos  Barzolonenses 
Hujus  et  œthereae  possessuros  bona  vitae 
Inmensamque  Dei  pietatem  poscimus  almi , 
Vestri  defunctum  paradisi  sede  locandum, 
Cujus  menbrana  nomen  depromitur  ista, 
Funeribus  nostris  et  mutua  solvite  raptis  : 

Rotbertus,  Rodulfus,  Guarinus,  Constablus,  Her- 
bertus,  Hersindis,  Emma,  Werna,  Orieldis. 


38.  Aniani  saneti  delator  limina  vestri 
Adiit,  et  nobis  de  fratris  funere  dixit, 
Unde  preces  statim  Domino  difFundimus  ipsi, 
Mandantes  animas  lutulento  carcere  fusas; 
Atque  modo  simili  vos,  iratres,  reddite  nostris 
Mutua  defunctis,  terrena  labe  gravatis. 

Lelaldus,  Leodegarius,  Haiiiio. 

Mundum  quid  peragras?  Desistito  querere  nugas. 

39.  Cursus  ad  occiduas  solis  jam  venerat  horas, 
Templa  Radegundis  missus  cum  vester  adivit, 
Dicens  Guitfredum  mortali  lege  potitum. 

Ob  quem  vota  precum  persolvit  contio  fratrum. 
Vos  ilidem  nostris  persolvite  carne  solutis, 
Subtus  fert  vestrum  diploma  vocabula  quorum  : 

Stephanus,  Ugo,  Aymericus ,  itidem  Aymericus, 
Durandus,  Bernardus,  Geraudus,  Rainaldus,  Ran- 
nulfus,  Deviers,  Bernerius. 

40.  Orbatis  vobis  Widfredi  morte  patroni 

Digne  compatimur,  vestris  dannisque  movemur; 

Ast  exultamus,  quia  largus  vixit  et * , 

In,patriam  cœli  sperantes  posse  reduci. 

1 .  La  copie  porte  a  vixit  et  etrusus.  » 


n 


XI'  SIECLE.  75 

Cujus  iti  auxilîum  conpellemus  prece  nostrum 
Mauricium,  sedi  qui  princeps  est  Turonensi. 
Novimus  ut  vestrum,  fratres,  obiisse  patronum, 
Fecimus  extemplo  que  poscit  funereus  mos, 
Nempe  sacerdotes,  altaria  sacra  petentes, 
Effudere  preces  Christo  de  more  litanies, 
4st  alii  major  nunierus  pro  milite  lanto 
Aut  cantaverunt  psalmos,  aut  vina  liquarunt. 
Solamur  tanti  vos  tristes  morte  prions, 
Excubias  ammae  solventes  lege  politae, 
Cuncti  merentes,  lacrimantes  atque  dolentes. 
Adgravat  hic  se  fisus  (?)  vestros  si  pondère  planctus, 
Cui  prebet  mundus  solacia  sedula  totus, 
Que  sibimet  Turonis  ex  vestri  parte  requirit  ; 

Si  genus ustum 

Opeciit,  fratres,  redeundi  nec  sibi  spes  est, 
Passaque  queque  suura  pereunt  nascentia  casum, 
Non  est  quod  cantum  multum  doleatis  amarum  (?)  ; 
Sed  sibi  det  veniam,  decet  implorare  Tonantem. 
Summa  brevis  vite  datur  inreparabilis  aeque 
Regibus  et  servis,  pueris,  senibusque  severis. 
Equa  sorte  rapit  mors,  insaciata  cruoris, 
Omnia,  nec  lacrimis  crudelis  flectitur  ullis, 
Fataque  nonnulli  statuerunt  poscere  (?)  vera  ; 
Quare,  quando  ruunt  et  habent  mortalia  casum, 
Est  [s]pes  sola  Deum  devota  mente  precalum, 
Donet  ut  optatam  veniam,  peccata  remittens, 
Isti  mundani  defuncto  legibusevi. 
Quod  partem  salmis  nos  imploremus  et  hymnis  ; 
Vos  quoque  visuri  tanti  monimenta  doloris, 
Immiscete  preces,  ignaros  rite  monentes. 

41 .  Venit  gerulus  ad  valvas  sancti  Martini  quod 
situm  est  juxta  urbem  Metensium  pagi,  denuntians 
nobis  vestrorum  defunctorum  nomina  fratrum.  Nos 
autem,  ut  extemplo  audivimus,  preces  Domino  per- 


76  ROULEAUX  DES  MORTS. 

solvere  non  obmisimus,  sed  petimus  per  ipsam  kaii- 
tatem  et  unanimitatem  que  versatur  inter  fratres,  ut 
quod  pro  veslris  hactenus  fratribus  in  bac  instabili 
vita  degenlibus,  sive  pro  bis  qui  jam  in  somno  pacis 
dormierunt,  fieri  postulatis,  pro  nostris,  quorum  no- 
mina  hic  notamus,  facere  e  contrario  non  obmittatis. 
Valete.  Nomina  fratrum  nostrorum  defunctorum  : 
abbas  Nanterus,  abbas  Siggo,  abbas  Volfridus,  abbas 
Berardus.  Nomina  vivorum  :  abbas  Everellus,  Con- 
stantinus,  Givardus,  Jozpertus,  Hilpricius,  Ripaldus, 
Nanterus,  Hildeniannus ,  Bertaldus,  Goderamnus , 
Wido,  Raynardus,  Blidulfus,  Girardus,  Teodericus, 
Rozelinus,  Albertus,  Gislebertus,  Hereboldus,  et  reli- 
qui,  quorum  nomina  sola  divina  scit. 

Cœtibus  angelicis  possitis  vos  sociari. 

Wicardus,  Ligardis,  Menardus,  Imiza,  Lanzelinus, 
Berengarius,  Lanzelinus„ 

42.  Turone  titulus. 

Funera  Wifredi  cum  totus  lugeat  orbis, 

Flere  quidem  nostram  condecet  ecclesiam , 
In  qua  Martini  tegitur  pia  gleba  beati, 

Cujus  honore  sacrum  condidit  ille  locum. 
Sed  quia  non  lacrimis  mitescunt  Tartara  fusis, 

Nec  fuit  intratas  jus  repedasse  vias, 
Laxentur  gemitùs  et  aneli  pectoris  aestus; 

Débita  jungamus  vota  precum  potius, 
Ut  cujus  miserum  contempsit  munera  mundum 

Hic  quoque  prestet  ei  vivere  cum  superis, 
Pax  autem  cunctis  in  Ghristi  nomine  functis; 

Yivis  summa  salus  et  sine  fine  decus. 
Tyndaridas  medio  plus  liauserat  altus  Apollo, 

Interitum  fratris  cum  gerulus  retulit. 


Xl«  SIECLE.  77 

43.  A  clero  sancti  fratres  salvete  Venaiiti.  • 
Cogit  arnica  parem  pietas  nos  ferre  dolorem, 
Vestri,  scite,  licet  Witfredi  fata  gernentes  ; 
Sed  quoniam  morum  fuit  hic  vivendo  priorum, 
Hos  luctus  alacres  in  gaudia  vertite,  fratres. 
Emicat  in  superis,  exuta  carne,  katervis, 

Ut  Dominum  propius  pro  vobis  ipse  precetur. 

44.  Casu  con simili  Tullensis  contio  cleri 
Fratribus  e  multîs  lacrimoso  funere  plangit. 
Nomina  nostrorum  quia  sunt  perplurirna  fratrum, 
Spernit  dactilicum  patulo  comprendere  metrum  *, 
Sed  quia  communis  talis  sors  imminet  omni, 

Ad  vitae  requiem  semper  celestis  habendam, 
Quod  facimus  vestris,  id  nostris  vos  faciatis  : 

Vuarmerus,  Bernefridus  ,  Erleverdus ,  Everardus, 
Dagobertus  rex,  Acelinus,  Vuadulfus,  Jobannes,  Nan- 
terus,  Goderannus,  Vualterus,  Gehuinus,  Herbertus, 
Vualmarus,  Gebezo,  Erlaudus,  Urso,  Ermenardus, 
Warnerus,  Rambertus,  Volfaudus,  Teudo,  Gennulfus, 
Dominicus,  Rotgerus,  Stepbanus,  Humbertus,  Beze- 
linus,  Dodo,  Albricus,  Adelbero,  Griboldus,  Vuizo, 
Norbertus,  Gennulfus,  Herimannus,  Dodo,  Lamber- 
tus ,  Ramierus,  Everardus,  Odelricus,  Rotbertus, 
Lancelinus^  Evericus,  Sigelmus,  Provasius,  Jobannes, 
Humbertus ,  Magenerus  ,  Arengauldus  ,  Romanus , 
Ansteus,  Berengerus,  Stepbanus,  Dodo,  Griboldus, 
Acelinus,  Grimoldus,  Benedictus,  Berardus,  Heienri- 
cus,  Beroldus,  Gondulfus,  Gauzlinus,  Odelricus,  Goze- 
linus,  Vuarnerus,  Leubertus,  ïeulorus. 

45.  Sancti  Martini  tyrunculis,  sancti  Symphoriani 
catervula  Mettensis,  paradysum  cum  sanctis.  Obitum, 
fratres,  domni  Guidfredi  luctunique  vestrum  pro  ejus 


78  ROULEAUX  DES  MORTS. 

discessu  parvitati  nostrae  insinuatis  ;  sed  vos  magis  gau- 
dere  quam  lugere  oportet,  quia,  licet  dolor  liictum, 
amor  tamen  de  ejus  sainte  securis  débet  conferre  gau- 
dium.  Pro  absolutioiie  tamen  ejus,  quia  id  poscitis, 
si  qua  ei  inest  macula,  saUitarem  hostiam  immolamus; 
vobis  vero  consolatioiiem  impendentes  quam  possu- 
mus,  debitam  vicissitudinem  uostris  et  vivis  et  de- 
functis  rependi  exoramus. 


46.    Patribus  ac  dominis  Martini  dulcis  alumnis, 
Grex  fratrum  sancti  Leuchorum  presulis  Apri, 
Gaudia  perpetuae  poscit  felicia  vitœ. 
Aecclesiae  sanctae  Paulus  monet  auctor  in  orbe, 
Lœtis  gaudendum,  cum  tristibus  esse  dolendum. 
Fletibus  hinc  vestris,  Vuifredi  morte  subortis, 
Compatimur,  fratres,  jus  hoc  commune  scientes; 
Non  tamen  est  flendum,  quia  Gliristi  jussa  sequutus, 
Poslponens  mundum  Domino,  secum  tulit  ipsum, 
Quippe  recepturus,  judex  cnm  venerit  aequus, 
Centuplicem  fructum  parvo  pro  fœnore  rerum. 
Pro  quo  vel  reh'quis  quia  nos  orare  petistis, 
Paruimus  monilis  devolo  pectore  vestris, 
Vosque  rogate  pium  pro  nobis  mutuo  Jhesum, 

Ut  funclis  requiem,  vivis  vero salutem. 

Praesenti  vita  valeatis,  necne  futura. 
• 
Nomina  defunctorum  :  Vuarnerus  abbas,  Rotber- 
tus  abbas,  Vuidricus  abbas,  Herbertus,  primicerius  et 
monachus;  Gubuirius  primicerius,  Ansteus,  Gozel- 
mus,  Hugo,  Âiiulfus,  Josfredus,  Girbertus,  Albertus, 
Volfierus,  Vuarnerus,  Gonstancius,  Malgisus,  Folcraus, 
Rotmarus,  Tendo,  Teodericus,  Genesius,  Adrauldus, 
Burchardus,  Sigibertus,  Kva  cometissa,  Norbertus, 
Heinricus  abbas,  Harduinus,  Humbertus,  Linzo,  Vui- 


% 


XI»  SIÈCLE.  79 

pertus,    Plectrudis,   Franco,    Haroardus,    Rotbertus, 
Silvester,  Badinus,  Rainoaldus,  Herbertus. 

47.  Nuiicius  defunctorum  vestrorum  ad  nostrum 
quod  Majus  dicitur  Monasterium  venit.  Fecimus  pro 
ipsis  quod  consuetudiiiis  est  nostrae.  Facile  pro  nostris 
quod  bene  placiti  fuerit  vestri  ;  quorum  infra  scripta 
sunt  nomina  :  Ingelbertus,  Otbrandus,  Martinus,  Hil- 
duinus,  Odo,  Roggerius,  Guarinus,  Gualterius,  Oth- 
bertus. 

48.  Concio  Launomari  famulantis  sub  nomine  sancti, 
Cetibus  angelicis  vos  omnes  consociari. 

Cartula  quod  petlit  diligimus  fieri. 
In  vestris  precibus  memores  estote  precamur 
Fratrum  quorum  infra  nomina  penna  notât  : 

Rotbertus  abbas,  Suswallo  abbas,  Warinus  abbas, 
Otmarus  monacbus,  Rainaldus  monacbus,  Gauzberlus 
monacbus,  Asteus  monacbus,  Rotbertus  monacbus, 
Herbertus  monacbus,  Jobannes  monacbus,  Herbaldus 
monacbus,  Acbardus  monacbus,  Aynardus  monacbus, 
Hilgerus  monacbus,  Osmundus  monacbus,  Otbertus 
laicus. 

49.  Mortali  pro  Christicolis  jam  carne  solutis 

Est  orare  plum;  quœ  res  nos  compulit  omnes 
Fundere  jure  preces  vestri  pro  funere  fratris, 
Quos  fovet  egregius  Germanus,  Parisiorum 
Presul,  virtutum  meritis  et  nomine  dignus. 
Quesumus  ergo  vicem  defunctis  reddite  nostris, 
Nomina  sunt  quorum  quae  pandit  pagina  tristis  : 

Childebertus  rex,  Morardus  abba,  Wilielmus  abba, 
Yngo  abba,  Constantius  sacerdos  et  monacbus,  Drogo 
sacerdos  et  monacbus,  Giroldus  sacerdos  et  mona- 


80  ROULEAUX  DES  MORTS. 

chus,  Jozelniiis  sacerdos  et  nionaclius,  Fulco,  Wido7 
Rohardus,  Stephanus,  Tiherius,  Odo,  Obdevaldus, 
Lauibertus,  Ulricus,  Richerius,  Rainardus,  Frogerus, 
Ademarus,  Wascelimus,  Hagaiio,  Ursus,  Johannes, 
Albericus,  Turoldus,  Hubertus,  Gauzfredus,  Milo, 
Ogisus,  Ato,  Anselmus. 

50.  Concio  cenobii  Maximini  Miciaci 

Defunctum  vestrum  commitat  cuni  prece  Christo, 
Ut  careat  pœnis,  liabeat  et  gaudia  celi. 
Que  fleclimus  vestris,  ea  denlur  mutua  nostris, 
Notnina  siint  quorum  quae  pandit  pagina  presens  (?)  : 

Droco  monachiis,  AUiertus  monachus^  Anselmus 
moiiachus,  Gozfredus  nionacbus,  Warinus  raonacbus, 
et  ceteri  quorum  nomina  suut  in  libro  vita\ 

51 .  Martini  monachis  in  Cbristo  gaudia  mestis, 
Discipuli  Pétri  Mansueti  contio  sancti. 

Celestis  patriae  extorres  effecti  pro  criniine  pericli- 
tamur,  undecunque  collectis  bujus  vitae  angustiis.  Unde 
fit  ut  quidam  nostri  consimiles,  patriam  repetentes 
quam  amiserant,  deposito  bonere  carnis,  pergant  a 
quo  evocantur  bis  dulcibus  verbis  ":  «  Venite  ad  me 
qui  laboratis  et  honerati  eslis.  »  Sumus  etenim  altéra 
pars  celi,  altéra  soli.  Hec  causa  consolationis  et  ve- 
ritatis  protulimus;  caterum  devoti  implemus  quod 
pro  vobis  a  Deo  prelato  petitis,  iddem  nos  pro  nostris 
exorantes  ut  agatis,  quorum  nomina  sunt  hic  sub- 
scripta  :  Wydo  abba,  Hunaldus  abba,  Humbertus 
monachus,  Harduinus  monachus,  Norbertus  mona- 
chus,  Rotbberlus  monachus,  Rotbbertus  abba,  Aaso, 
Adam,  Everardus,  monachi;  Norbertus,  Warinus, 
Oto,  Galernannus,  Folcraus,  Senfredus,  etc. 


I 


XP  SIECLE.  81 

52.    Conpatimur  vobis  tanti  de  funere  fralris; 
Sed  non  est  flendus  celorum  sede  locatus. 
Plasmale  nam  primo  mortis  datur  ista  vorago, 
Qui  jam  deliciis  fulgens,  in  origine  mundi, 
Uxori  credens,  vetitum  factoris  omitlens, 
Incurrit  mortem,  pomi  dulcedine  sumpta, 
Qua  genus  humanum  sic  corruit  omne  per  evum. 
Vivilur  in  terris,  heu  !  magni  clade  doloris. 
Sed  nos,  quos  ratio  spem  firmat  habere  superno, 
Planctum  mittamus.  Dominum  pro  fratre  rogeinus, 
Et  vos  pro  nostris  hoc  quesumus  ut  faciatis. 
Fratrum  Maglorii  hec contio  sancti. 

Heroardus  abba,  Harduinus  abba,  Robertus  abba, 
Galbertus  monachus,  Isebardus  monachus,  Rodulfus 
monachus, 

Et  reliqui  Dominus  quorum  scit  nomina  solus. 

53.    Barcelonis  fratres  in  Ghristo  vivere  semper 

Contio  vult  Montis  quam  Genovefa  régit. 
Quod  natura  dédit  nemo  vitare  valebit  ; 

Hec  regnans  homini  junxit  inesse  mori. 
Quocirca  Christum  properemus  habere  patronum, 

Ne  nobis  donum  sit  necis  exilium. 
Cessit  naturae  Witfredus  sortis  acerbae, 

Et  fugiens  hominem,  promeruit  requiem; 
Nam,  sicut  nobis  vestratica  carta  notavit, 

Mente  Deum  nostra  miles  (?)  in  orbe  licet. 
Huic  fraternus  amor  tribuit  quod  subgerit  ordo. 

Ut  memores  nostri  sitis  amore  pari. 

Hugonis  decani,  Odonis  sacerdotis,  Jobannis  sacer- 
dotis,  Lisierni  diaconi,  Walteri  diaconi,  Warini  sub- 
diaconi,  Walteri  pueri,  et  ceterorum  nostratum  de- 
functorum. 


82 
64 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


Parisiacenses  solari  Kanigonenses, 

Et  post  solari  mente  vigere  pari. 
Quem  non  vixisse  nuUus  miretur  obisse, 

Res  quae  sic  oritur  ut  cadat  hoc  sequitur. 
Nec  crédit  sospes  qui  mundo  vixerat  hospes  ; 

Ad  patriam  properat  qui  peregrinus  erat, 
Et  quia  sic  vixit  sicut  lex  vivere  dixit, 

Sic  renitet  cujus  candor  ut  ipse  nivis. 
Hic  cornes  Hispanus,  sua  membra  per  omnia  sanus, 

Atdicat*  esse  suus;  sit,  Bénédicte,  tuus. 
Hune  imitando  ducem,  caplurus  premia,  lucem 

Nunc  habet,  ut  meruit,  actio  causa  fuit. 
Sumite  mensuram  meroris,  spernite  curam, 

Sit  modicus  gemitus,  nam  bonus  est  obitus. 

Hec  sunt  nomina  nostrorum  fratrum  mortuorurii  : 
Ardradus,  Duraudus,  Herbertus,  Manasses,  Ansoldus, 
et  omnium  aliorum  quorum  nomina  Deus  scit. 

65.    Tristibus  ob  fratrem,  Meldensis  turba,  salutem, 
Subdita  Christifere . . . .  Crucis  ecclesie. 

Convenit  impleri  quod  querit  scriptio  vestri, 
Proficuum  vivis,  nec  minus  oppositis. 

Vestris  impensum,  nostris  donate  petitum, 
Ut  sic  solvatis  munia  munificis. 

Rainerius  abba,  Burcardus,  Adalardus,  Oddo,  Rai- 
nerius,  Fulcoinus,  Fulco,  Lantselinus,  Ursus,  Ingel- 
rannus,  Rodulfus,  Balduinus,  Euvrardus,  Walterius, 
Godefredus,  Osbertus,  Rainardus,  Landricus  abba, 
Fulco  abba,  Grimodus  abba. 

56.     Meldicini  fratres  salvere  Barcinonenses . 

Mandamus,  nimium  jam  nunc  deponite  fletum. 
Mortis  ad  imperium  solvit  mortale  tributum  ; 

1.  Pour  a:  abdicat.  » 


XP  SIECLE.  83 

Morite  mori  pouit*,  non  mortis  jure  teneri. 
Munere  de  summo  Isetatur  in  ordine  sano'*. 
Miles,  post  inonachus,  nunc  pacis  sede  locatus, 
Wifredus,  mundo  studuit  qui  vivere  Christo, 
Pace  fruatur  amen.  Noslros  cognoscite  tandem  : 

Gislebertus  presul,  Macharius  presul,  Bernerius 
presul,  Wato  decanus,  Wibaldus  cantor,  et  ceteri 
qui  dormiunt  in  Christo. 

57.  Grex  humilis  monachorum  sancte  Celinie  vir- 
ginis  et  omnium  sanctorum  servulis  gratie  munus. 
Quod  pro  vestris  rogastis  devotissime  peregimus.  Vos 
quoque  itidem  nostris  facile,  rogamus,  quorum  hec 
sunt  nomina  :  Gondacerus  abbas,  Herbertus  abbas, 
Golbertus  sacerdos,  Rainerus  levita,  Adalardus  sacer- 
dos,  Oddo  laicus,  Hairardus  laicus,  Hildridus  laicus, 
Rotbertus  monaclius  bone  rnemorie. 

58.    Tristibus  eximii  monachispro  morte  Wifredi, 
Suessio,  perpetuœ  nancisci  gaudia  vitse. 
Oramus,  fratres,  vestros  cohibete  dolores  ; 
Pectora  perpetuae  firmet  fidutia  vilge. 
Abbas  enim  dulcis,  pro  quo  tôt  vota  dedistis, 
Vivit,  née  diri  sentit  discrimina  loeti, 
Si  sic  instituit  vitam  ceu  cartula  dixit  ; 
Sed  tamen  ut  melius  requiescat  spiritus  ejus, 
Est  Domini  pietas  submissa  voce  petenda 
A  nobis,  requiem  quo  donet  habere  perennem, 
Necnon  pastorem  vobis  det  convenientem. 
Quae  dedimus  vestris  ea  dentur  mutua  nostris  : 

Vuidiozni  episcopo,  Fulchoni  episcopo,  Deodato 
episcopo,  Rodulfo  archidiacono,  Miloni  archidiacono, 


1.  Lisez  :  «  Morte  potest  mori.  » 

2.  «  Sono,  »  dans  le  ms. 


84  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Tetboldo  arcliidiacono,  Rotberto  archidiacono,  Rot- 
berto  decano,  Lamberto  diacono,  Rodulfo  diacono, 
Teudoni  prseposito,  Deodato  cantori,  Walberto  sacer- 
doti,  Bernero  sacerdoti,  Berardo  sacerdoti,  Clementi 
lévite,  Alberto  lévite,  et  multis  aliis  quorum  solus  Deus 
nomina  novit,  quae  nobis  nolare  prohibuit  festivi 
ociositas  diei  et  portitoris  importunitas,  ire  cupientis 
ad  partes  alias. 

59.  Dominis  et  patribus  sub  cenobitali  norma  mo- 
nasterio  Martini  almi  praesulis  degentibus,  sanctae 
Mariœ  Suessionensis  grex  virginum  bumillimus,  poli 
adiré  fastigia  sanctaruni  virtututn  gradibus.  Jam  se- 
ïiescente  die  terispes  vester  adiens  limina  sanctae 
Mariae,  venerabilis  coraitis  Wifredi  funus  nobis  retulit 
lamentabile.  Unde,  quia  tanta  in  hoc  mundo  resplen- 
duit  gratia,  ut,  mundi  relinquens  omnia,  secundum 
Domini  preceptum,  pauper  ipse  sequeretur  Christum, 
nobis  omnibus  est  laetandum.  Sed  quia  tanti  viri  ca- 
retis  praesentia,  qui  mira  inter  vos  vixit  pacientia, 
vestro  dolori  cotnpatimur  per  omnia.  Quod  ergo  de 
vestris  nobis  agere  cupitis,  id  poscimus  agite  de  nos- 
tris,  quarum  nomina  hac  presenti  prenotamus  car- 
tula  :  Frenburgis  abba tissa,  Ermentrudis  abbatissa, 
Adelaidis  abbatissa,  Adelaidis  thesauraria,  Ermena, 
Elisabeth,  Hildeburgis,  Fagela,  Beringildis,  Leuda, 
Eva,  Mathildis,  Lanscindis,  Itisburgis,  Richildis,  Hil- 
deburgis, Rosmodis. 

60.    Contio  Crispini  necnon  et  Crispiniani 

Gaudia  pro  patris  deposcit  funere  mestis, 
Pellifer  aecclesiae  pede  tangens  limina  nostrae 
Cunctis  plangendi  patris  funus  leseravit. 


XP  SIECLE.  85 

Hic  pompam  secli  liiiquens  prorsus  perîturi, 
Ac  normam  sancti  sacram  sumens  Benedicli, 
Moribus,  ut  refert,  curavit  vivere  cœlebs. 
Sublatus  seclo,  jam  vivit  in  ethere  summo. 
Quod  vestris  petitis  nostris  itidem  faciatis. 

Quorum  haec  sunt  nomina 

61 .  Urbs  est  Remorum  prope  fines  Francigenarum  ; 
Hanc  habitat  clerus,  Stella  maris  irradiatus. 

Qui  cum  per  gerulum  nosset  suspiria  fratrum, 
Compati tur  primo,  Pauli  mandata  sequendo. 
Hinc  animam  fratris  precibus  commendat  amicis. 
Ut  sibi  fiât  idem,  clerus  desiderat  idem. 

Albricus,  Haidericus,  Haduinus,  Albertus^  Âsceli- 
nus,  Stephanus  et  Adam. 

62.  Te,  Guifrede,  pater,  patris  qui  nomine  semper 
Pollens  aeterni,  te  nati  morte  redemit, 
Suscipiat  cœlo,  pacis  tibi  munera  dando. 
Quod  tibi  Remenses  optant  ex  corde  sorores, 
Supplicat  at  vobis  devotio  nostra  fidelis, 
Funere  pro  fratris  nos  poscere  qui  novistis, 
Ut  tandem  nostris  orantes  subveniatis  : 

Erlendi  abbatisse ,  Ledvidi  abbatisse ,  Gertmdi , 
Ledvidi,  Landradse,  Adelidi,  Idse,  Reinae,  Hadvidi, 
Rothildi,  Hildegardi.  Pro  quodam  \ero  bomine  nostro, 
Evrardo  nomine,  vestram  oramus  benignitatem,  ut 
ipsius  animae  missis,  psalmis  et  bymnis  impetretis  a 
Deo  peccatorum  veniam  et  requiem.  In  Christo  valea- 
tis,  ut  de  boste  victoriam  captetis. 

63 .    Fra tribus  almificis  sint  munera  sancta  salutis  : 
Nisibus  et  votis,  hoc  grex  obtat  Gluniensis, 
Quem  régit  Hugo  modo,  dudum  pius  Odilo  pastor, 
Leclis  litterulis  quas  scripsit  Kanigonensis 


86  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Penna,  preces  Domino  mox  fudit  supplice  voto, 
Liberet  a  pénis  eductos  caroere  carnis, 
Omnibus  et  requiem  concédât  in  œtere  jugem, 
Quos  functos  notuit  vivorum  cura  fidelis. 
Sed  petimus  nostris,  ut  idem  post  fiât  ab  illis  : 
Nominibus  scriptis  quos  promit  cartula  talis  : 
Berardi,  Stephani,  Franconis  necne  Johanniy 

Bladini  seu  Beraldi,  necnon  Durarini,  Bracdingi, 
Rotberti  et  aliorum  quorum  scit  Deus  nomina  qui 
creavit  omnia. 

64.    Kanigoni  monachis,  mestis  de  morte  patroni, 
Concio  Remigii  cœlestis  gaudia  regni. 
Ex  quo  primus  homo  pulsus  fuit  ex  paradiso, 
Exilium  patimur  ;  mortis  ditione  tenemur, 
Que  vos  privavit  fratris  solamine  cari. 
Si  fuit  hic  talis  qualem  fore  vos  perhibetis, 
Pro  nece  laetari  decet  ejus,  non  lacrimari. 
Nam  fruitur  requie  cum  sanctis  fine  carente, 
Qualia  defunctis  dediinus  suffragia  vestris, 
Ut  vos  reddatis  oramus  talia  nostris  : 

Domno  abbati  Aytardo,  domno  abbati  Teoderico, 
fratribus  Tetboldo,  nuper  defuncto,  Raymbaldo  et 
reliquis. 

65.  Dum  nitimur  certare  nos  nostrisque  (?)  visere 
mundo,  aliisque  jubemur,  charitate  obnixi,  obtare 
gaudia  caelo.  Quod  ut  audivimus  nuntium  gernJi, 
statim  funus  fratrùm  condoluimus  vestrorum,  veluti 
par;  ut  agalis  nostrorum  similia  Celsiniacensium  fra- 
trùm id  deposcit  a  vestra  clementia.  Nomina  nostro- 
rum fratrum  sunt  haec  :  Bernardus  prior,  Geraldus 
secre[tarius],  Petrus,  Desiderius,  Durandus,  Wal- 
terius,  Bertrannus,  Geraldus  et  Geraldus,  et  aliorum 
nomina  quorum  Deo  patri  [non]  sunt  incognita. 


XP  SIECLE.  87 

66.  Quos  Domini  retinet  Florinis  preco  Johannes, 
Martini  monachis  pia  mandant  verba  salutis. 
Dum  médium  Phoebus  cœli  penetraret  anhelus, 

Nos  mortis  solitus  sollicitât  gemitus. 

Quare,  perpetuae  capiant  ut  premia  vite, 

Solvite  defunctis  débita  quae  petitis. 

67.  Tota  Foillani  Fossensis  contio  sancti 
Kanigoni  monachis  prsestat  solatia  patris. 
Non  est  lugendus  mundo  degens  peregrinus, 
Sub  tali  namque  formatur  condicione, 
Quatuor  ex  rébus  quod  constat  fictile  corpus, 
Ut  cadat,  et  mérita  quserat  jam  carne  relicta. 

68.  Kanigoni  monachis,  turbatis  funere  patris, 
Grex  Namucensis  quae  poscunt  débita  solvit, 
Hsecque  suis  fiant,  quos  ista  vocabula  signant  : 

Hestreboldo  scilicet,  Folrado,  Godefrido,  Albrico, 
Stephano,  Hetholino,  Benthoni,  Geroldo,  Teoderico. 

69 .  Kanigonae  plebi,  mestse  de  morte  patroni, 
Gaudia  perstantis  vitae,  grex  Aniciensis. 
Orbis  ad  occiduas  solis  rutilaverat  horas, 
Fessus  et  antipodum  penetrabat  lampade  regnum, 
Cum  vester  geruius  nobis  depromere  questus 
Curavit  uimios,  Wifredi  funere  dignos  ; 
Flumine  moxque  gênas  lacrimoso  tangimus  ambas. 
Rex  quoniam  regum  de  pardo  perficit  agnum. 

De  crudele  pium,  de  transgresscre  benignum, 
Servum  de  domino,  vacuum  de  diyite  tanto, 
Nunc  cesset  gemitus  :  non  lioc  lacrimabile  funus. 
Mors  quando  venit,  vitam  super  astra  paravit, 
Duxit  et  ad  patriam  sibi  sub  prothoplasmate  clausam. 
Nascitur  alter  homo,  summœ  deitatis  imago, 
De  nostro  sumens  pia  mortis  vincula,  vivens 
In  deitate  patris,  pro  nobis  pocula  mortis 
Sumere  dignatur;  hominum  genushoc  recreatur. 


88  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Qui  calcant  vicium  et  ad  ardua  culmina  morum 
Scandere  festinant,  ductoris  numen  et  orant. 
Unde  pater  tantus,  clarus  dux  ille  Wifredus, 
Quem  labor  in  decimo  suscepit  limite  clauso, 
Deposuit  pondus,  rueret  ne  fasce  gravatus  ; 
Sic  nudus  nudo  pugnat  cum  hoste  maligno, 
Et  superat  Zabulum  miles  sub  tartara  pulsum  ; 
Dum  sua  dispersit,  dum  mundi  naufraga  sprevit, 
Tune  hostem  jugulât,  tune  cœsum  verbere  dampnat. 
Si  qua  tamen  restant  sceleris  qure  pondéra  crescant, 
Nos  prece  continua  tergemus  sorde  remota. 
Vos  ergo,  fratres,  pro  nobis  este  rogantes  ; 
Inmemores  nostri  nunquam,  dum  vita  supersit, 
Quod  vestris  petitis  nostris  persolvite  functis. 
Ut  prece  conjuncta  copulentur  in  arce  superna. 

Haec  sunt  nomina  nostrorum  defunctorum  :  Wigo 
gramaticus,  Arlulfus  gramaticiis,  Eldegerius  prepo- 
silus ,  Beraldus  prepositus ,  Desiderius  prepositiis, 
Jarento  abbas,  Geraldus,  Arlulfus  senex,  Guitardus 
custos,  Ugberlus  custos^  Asterius,  Rotbertus  abbas, 
Rotfredus  custos,  Rainoardus,  Petrus  decanus,  Petrus, 
Petrus,  Tbeotardus,  Ingelricus,  Stepbanus,  Petrus, 
Guilelmus  comitor,  Raimundus,  Aspasius,  Ugo,  Adral- 
dus,  Rostagnus,  Umbertus. 

Caeterorum   nomina  Deo  sunt  cognita,  cui  patent 
omnia. 

70     Cenobium  quoddam  persistit  jure  statutum, 
Antiquis  patribus  Calmiliacense  vocatum, 
Eximius  martire  requiescit  quo  Theohtfredus, 
Fortunatus  vero,  cum  confessoreque  Eudono. 
Ad  quod  se  gerulus  vester  veniens  patelecit 
Ostentans  scedam  Witfredi  funere  scriptam, 
Proque  hoc  sacra  precum  libamina  significantem. 
At  pater  eximius,  virtutum  lampade  fulgens, 


Xl«  SIÈCLE.  89 

Rector  cum  moribus  prestat  ciii  comodus  almis, 
Régula  quod  dat  habens  vocitamen  domniis  et  abbas, 
Nomine  cui  proprio  Wilelmiis  vulgo  vocatur, 
Quem  reliqui  fratres  illic  stacione  morantes 
Obsequiis  refovent  auditibus  atqne  verentur, 
Qui  votis  vosmet  certis  de  more  salutant. 
Omnipotens  Dominus  vosmet  tueatur  in  aevum. 
Vestris  quod  petitis,  oramus  reddite  nostris, 
Vivere  quo  valeant  ac  perfrui  gaudia  Christi. 

Guigo  episcopus^  abbasque  (?)  monacbiis,  Petrus 
monachus,  Bernardus  monacbus,  Aspasius  monachus, 
Petrus  monacbus  ,  Vulfaldus  monacbus ,  Geraldus 
monacbus,  Lambertus  monacbus,  Jarento  monacbus, 
Bernardus  monacbus,  Icterias  monacbus,  Bertrandus 
monacbus,  Wigo  monacbus,  aborumque  nomina  quo- 
rum ilH  sunt  cognita  qui  condidit  cuncta. 

71 .  Cuncte  sancte  Dei  ecclesie  circumquaque  per 
orbem  difuse,  bumibs  sancti  patris  illius  congregatio 
cenobii   illius,  tranquilla;  pacis  tempora ,  cum  spiri- 
tuaUum  incremento  virtutum.  Cum  nostrorum  con- 
scientia  deterreamurpeccaminum,  quorum  enormitate 
nimium  gravamur  cotidie,  quam  minima  que  agimus 
benefacta,  nisi  vestrorum  subie vemur  auxibo  oratio- 
num,  nobis  non  posse  scimus  sufficere.  Si  enim  ipsi 
ceU  non  sunt  mundi  Dei  tremendo  conspectui,  quanto 
magis  nos,  qui,  in  iniquitatibus  concepti,  post  sacri 
emundationem    baptismatis,    mab    rursus   contagiis 
impbcamur  multimodis?  Quamobrem  obnixi  rogamus 
quatenus    acceptabilia    vestrarum    munera  interces- 
sionum  nobis  pro   voto  suffragenlur,  <.fte  debitis  se- 
cundum    actuum    mérita     subiciamur     pœnis.    Plus 
enim  conditor  rerum,  nostre  compatiendo  fragibtati, 


90 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


petenda  non  abnuit  petituris,  cum  ipse  Apostoli  ore 
precipiat  dicens  :  «  Orate  pro  invicem  ut  salvemini.  » 
Unde  sciendum  quod  qui  caritativa  animi  dileccione 
clementiam  superne  majestatis  implorant  pro  proxi- 
moruni  absolutione,  utrisque  premium  largitur  salva- 
tionis  se  terne.  Humilium  igitur  aspernantes  famulo- 
rum  preces,  non  tam  nobis  petimus,  quibus  in  bujus 
vite  stadio  adhuc  consistentibus  spatium  non  denega- 
tur  penitentiae,  quatinus  nobis  fraternitatis  caritatem 
inpendatis,  orando  scilicet  pro  nostrorum  absolutione 
reatuum,  quam  his  qui  ingressi  viam  universe  carnis 
sortiti  sunt  in  medio  nostrum  liujus  diurne  luci[s] 
ocasum.  Nostis  quain  sanctum  sit  et  salubre  pro 
peccatis  mortuorum  exorare ,  ut  ab  eorum  solvantur 
nexibus.  Ex  his  quemdam  fratrem  nostrum  egregie 
probitatis  monachum,  sacerdotali  quoque  officio  func- 
tum,  nomine  illurn,  vestris  precipue  comitimus  inde- 
sinenti  prece  orationibus,  quo  propitietur  Dominus 
vestris  intercessionibus  cunctis  iniquitatibus  ejus,  et 
redimat  de  interitu  inferi  animam  ejus,  qui  coronat 
in  se  sperantes  in  misericordia  et  miseratione.  Qui  in 
ac  cupiens  luce  laudabilem  in  Domino  vitam  ducere, 
spretis  hujus  seculi  pompis,  sumpsit  liabitum  nostre 
professionis,  per  multos  in  Christi  famulatu  degens 
annos,  quousque  terreamole  deposita  carnis,  die  illo, 
non  sine  multo  rùerore  fratrum  coram  astantium, 
hominem ,  vocante  Deo ,  excessit.  P'uerunt  et  alii 
nostrae  congregationis  fratres,  qui  ex  liujus  ergastulo 
carnis  educti,  diversis  temporibus,  preordinatis  sibi, 
petierunt  inmortalis  vite  mansiones,  quorum  nomina 
subtusannotata  vobis  censuimus  dirigenda,  cum  supra 
memorati  nomine  fratris,  quem  iterum  atque  iterum 


XP  SIECLE.  91 

vestre  inculcamus  sancte  memoriœ,  pro  quibus,  vide- 
licet,  illis  atque  illis,  et  pro  aliis,  nomina  quorum,  si 
inscriberentur,  fastidium  preberent  legentibus,  peti- 
mus  ut  grati  precum  libamiiia  fundatis  altissimo 
omnium ,  quatinus ,  si  quas  ex  primi  transgressione 
parentis  contraxerunt  maculas  peccatorum,  quod  om- 
nino  certissimum  est  (non  est  enim  corruptibilis 
homo  qui  non  peccet),  sua  pietate  abstergendo  emun- 
det,  perpetueque  beatitudinis  faciat  esse  consortes. 
Amen*. 

103.   Versus  coenobii  sancti  Medardi. 

Barzolonos  fratres,  Vuifredi  funere  tristes, 
Moribus  insignes,  Martino  digne  famulantes, 
Grex  Medardensis,  devicto  principe  mortis, 
Arcibus  in  superis  aeterna  gaudia  lucis. 
Est  nil  perpetuum,  quod  constat  tenipore  factum. 
Esse  quod  est  miserum  per  mortem  transit  amarum. 
Esse  quod  est  vere  mortis  procul  abnegat  esse 
Esse  suum,  gaudere  suis,  bene  vivere  posse. 

Ab  ipso  esse,  quod  est  summum  esse,  protoplastum 
credamus  inmortalem  fore  conditum  collocatumque 
Helisii  in  amoenitatibus,  ubi  adhuc  permanere  po- 
tuisset,  si  factiositate  antiqui  serpentis  decipi  nectareos 
per  fructus  baud  consensisset.  Stole  enim inmortaUtatis 
amictus  décore,  sui  semper  conditoris  fruebalur  con- 
te niplatione.  Illi  autem  a  se  verenter  formato  inedici- 


1.  Il  est  possible  que  la  formule  de  lettre  qui  porte  ici  le  n°  71  ait  été 
indûment  rattachée  au  rouleau  de  Giiifred.  Ce  qui  est  certain,  c'est  que 
les  pièces  formant  les  n»*  72  à  102  n'appartiennent  pas  au  rouleau  de 
Guifred,  mais  bien  à  celui  de  Girard,  moine  de  Saint-Aubin  d'Angers. 
J'ai  cru  devoir  placei;  ces  pièces  à  part  ;  on  les  trouvera  plus  loin,  à  la 
suite  du  rouleau  de  Guifred. 


92  ROULEAUX  DES  MORTS. 

biliqiie  ipsRis  minime  (?)  parenti  decreto  opifex  rerum 
inquid  : 

Figmentum  fore  te  noscas  ex  pulvere  fictum 
Quod  primum  fueras,  reraeare  puta  propria  vi. 

Sed  postquam  heu  nimium  gemebunde  diabolfce 
suasioni,  malum  gustando,  consensit,  hac  in  convalle 
lacrimarum,  spe  seductus  inani,  occidit,  neceque 
peccato  inobedientiae  eliminatus  propria  a  sede  mun- 
dum  inferre.  Ambiendo  enim  quod  non  debuit,  esse 
amisit.  Nimirum  terra  in  aliéna  positus,  canticum 
Domini  resonare  est  oblitus,  quod  cum  angelis  jubilare 
erat  solitus.  Ergo  solus  sine  accidente  bonus,  cernens 
sibi  condictum  fraude  maligni  deceptum,  propria  usus 
pietate,  ab  arce  poli  dignatus  est  descendere,  assu- 
mendo  carnem,  Spiritu  sancto  obumbrante,  in  utero 
Virginis  Marie,  mortemque  subire,  ut  nos  restitueret 
inmortalitati  pristinse.  Sic  denique  mutatio  ipsa  in  nos 
augmenlum  est  facta.  Quo  circa,  quoniam  tam  nobile 
genus,  ut  pote  rationale  animal,  liomo  consistit, 
cujus  ad  imperium  benignus  fîctor  cosmi  quicquid 
patrarat  subdidit,  profitemur,  peracto  finali  meatu, 
ad  ima  relabi.  Indefessis  pronisque  mentibus  summe 
majestati  precordialem  fundamus  precem,  quo  nus- 
quam  hiec  resolutio  corporis  ad  interitum,  \erum 
potius  ad  salutem  proveniat  animarum  fratrum  ves- 
trorum  atque  nostrorum,  quorum  nomina  sunthaec  : 
abbas  Odeleus,  abbas  Boso,  abbas  Richardus,  abbas 
Rodulfus,  abbas  Teodericus,  Mi!o  monachus,  Gozlinus 
monachus,  Gualterus,  (loisbertus,  Harduinus,  Ade- 
lelmus,  Adso,  Rocoldus,  Rotharidus,  Hagano,  Cons- 
tantius,  item  Constantius,  Raynerus,  item  Raynerus, 


XI»  SIÈCLE.  93 

Riciilfus,  Haymo,  Burcardus,  Dodo,  Rodulfus,  Gy- 
burnus,  item  Gyburnus,  Rotlandus,  Drado,  Maynar- 
dus,  Vuarnerus,  Tetboldus,  item  Tetboldus,  Hadelo- 
ramis,  Eutrardus,  Hildurnus,  Arnulfus,  Raymarus, 
Beren^erus,  Ititrus,  Raenoldus,  Hildierus,  Eycem- 
baldus,  Drogo,  Fredelardus,  Richardus,  Lantbertus, 
Rolbertus,  Odo,  Geroldus,  Boso,  Adebertus,  Fulco, 
Vualo,  Rotbertus  puer,  Herluinus,  Drogo,  Bovo,  item 
Herluinus,  Odo  laicus,  Gyrardus,  Burnencus,  Hugo, 
Vuido,  Richardus,  Gyrbertus,  item  Herluinus,  Wire- 
fridus,  Erenburgis,  Ebroimus,  Alindis. 

104.  Fratribus  cenobio  degentibus  almi  Martini 
sito  in  monte  Ganigonensi,  sub  principis  magni  Mika- 
helis  arcangeli  quohabitantes  patrocinio,  que  sint  pla- 
cita  Domino  aewae  et  perhennis  vitae.  Cum  olim,  ipso 
agente  qui  disponit  omnia,  nobilissimorum  fratrum 
et  nostre  patriœ  principum  regeremur  dominio,  \i- 
delicet  domni  Olivae,  presulis  et  abbatis  spiritualis, 
et  dive  memorie  communis  patris  et  sibi  unanimis 
fratris  et  seculari  honore  prepotentissimi  ducis  domni 
Guifredi,  digne  nos  hortamini  eorum  vobiscum,  dum 
vita  comes  fuerit,  memoriam  agere  :  unius,  cujus  stu- 
diis  sapientie,  dum  pra^sens  superfuit  apud  nos ,  inter 
rectores  ecclesiœ,  sui  ordinis  neiiio  extitit  secundus; 
alterius  qui  suis  temporibus ,  secularem  miliciam 
dum  teneret,  clarissinius  inter  nobiUssimos  sui  ge- 
neris  fulsit  prepotentissimus,  et  quod  vobis  vestroque 
loco,  ut  simul  una  novimus,  postquam  in  omnibus 
bonis  auctor  extitit,  sic  laudabiliter  est  vobis  memorie 
recolendum.  Inter  vos  habitum  reiïgionis  sancte  sus- 
cipiens,  ut  pater  et  fratér  extitit  vobis  in  Christo,  et 
vobis  nobisque  semper  Domino  commendandus  ex- 


94  ROULEAUX  DES  MORTS. 

cessit  a  seculo.  Unde  nos  Christi  fidèles,  qui  présentés 
vestras  visuri  sunt  lilteras,  quos  rogatis,  rogaraus,  ut 
et  nomina  illorum  habentes  secum  in  libris  justorum, 
anniversaria  eorum  peragant  in  memoria  eterna  cum 
divinis  officiis,  ut  adscribantur  in  libro  vitse  cœlestis. 
Amen.  Nomina  fratrum  nostrge  congregationis  defun- 
ctorun^,  ut  requiescant  in  consortio  electorum,  com- 
mendamus  vestris  precibus  apud  conditorem  om- 
nium :  Ariovadus  monacbus,  Seniofredus  monachus, 
Gauzbertus  monacbus,  Petrus  monacbus,  Arnallus 
monacbus,  Isimbertus  monacbus ,  Elias  monacbus  ; 
ceteri  vero  fratres,  orate  Dominum,  ut  cum  prescri- 
plis  babeant  partem  béate  ressurrectionis,  quia  nos 
idem  faciemus  pro  vestris.  A^alete  in  Domino.  Rai- 
mundi  comitis,  Bernardus  presbiter,  Raimundus  lai- 
cus,  Berengarius  laicus. 

lOô.Kanigoni  monachis,  cœtus  Latiniacensis, 
Nunquam  cessantis  ditari  munere  pacis. 
Omnia  non  fiet  caro  quod  pro  tempore  duret. 
Ut  cadat  exoritur,  quidquid  de  carne  creatur. 
Quae  petitis  vestris  solventes  carne  solutis, 
Et  nostris  parilem,  petimus,  date  vos  talionem  : 

Scilicet  Waloni  abbati,  Herberto  abbati,  Gerardo 
abbati,  item  Herberto  abbati,  Arnulfo  abbati,  Lesce- 
lino  abbati,  Amelio  abbati,  Odoni,  Widoni,  Henrico, 
Rainero,  Gameroni,-  Giraldo,  Rotaldo,  Rotgero,  Wa- 
loni, Rariero,  Ascelino,  monachis,  atque  aliis  Dominus 
quorum  scit  nomina  solus. 

106.  Finibus  in  mundi  quos  vera  aecclesia  nutrit, 
Martyris  Urbani  grex  clari  cenobialis,. 
Prospéra  presentis  vitae  vitaeque  perhennis. 
Algidus  ignivoma  jam  sol  refluebat  ab  ora, 


XP  SIÈCLE.  95 

Affuit  en  scripta  commonstrans  pellifer  ista, 
Ac  gestans  trita  fervens  diplomata  planta  : 
Attulimus  vota  pro  fratrum  sorte  suprema, 
Ac  petimus,  forma  nostris  succurrite  in  ipsa. 

107.  Fratribus  afflictis,  lenimen  mite  doloris, 

Plebs  Maximini  Treveris  urbe  siti. 
Sors  hominum  dura,  quia  mors  manet  omnibus  una. 

Fubula  (?)  post  funus,  pulvis  et  umbra  sumus. 
Heu  !  fera  mors,  pretio  quae  non  averteris  uUo,         , 

Justorum  claudis  lumina  cum  reprobis. 
Hinc  te  Witfredum  tenet  inrevocabile  fatum; 

Non  te  sobrietas,  non  redimit  pietas. 
Sed  caro  si  putret,  flatus  per  premia  fulget. 

Dejectas  mentes  haec  relevet  bona  spes. 

108.  Kanigonis  dominis,  felicia  dona  salutis, 
Presulis  Arnulfi  monachorum  contio  summi. 
Cartula  quod  petiit  fratrum  devotio  solvif, 
Quod  fecimus  vestris  id  nostris  reddite  functis  : 

Domno  abbali  Willemo,  successoribusque  ejus  Be- 
nedicto,  Oddoni,  Warino;  fratribusque  nostris  Raim- 
baldo,  Alcuino,  ac  reliquis, 

Ulcuncti  super um  mereantur  scandere  regnum. 

109.  Titulus  piissimi  Servatii  confessoris. 

Nos  pars  Teutonicae  nutrit  paenultima  terrae  ; 

Trajectum  colimus,  porro  Mosam  bibimus, 
De  meritis  nomen  ducens  Servatius  et  rem 

Patronus  nostris  laudibus  est  celebris. 
Idibus  augusti*,  laetum  miserabile  justi 

Gomperimus,  fidas  cui  datis  exequias. 
Vestra  quidem  geminum  sors  attulit  aspera  motum, 

1.  13  août  1051. 


96  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Tristia  parturiens,  laeticiam  parlens  : 
Exegit  gemitum  compassio  débita  fratrum; 

Mox  hylaris,  talem  vos  meruisse  patrem. 
Ergo  soiamur  quoque  vos,  parilerque  precamur. 
Sed  lacrimis  dignos  haud  inficiabimur  illos, 

Qui  commune  suo  prseposuere  bono. 
Attamen  est  melius,  si  firmam  spem  foveamus, 

Vivere  cum  Domino,  dum  fluit  ista  caro. 
Est  commune  queri  stolidorum,  nolle  mederi, 

Questibus  immodicis,  a  racione  vagis. 
Impia  quem  raperet  mors,  aut  quid  juris  haberet, 

Si  caput   humano  subderet  arbitrio? 
Quod  petitis,  totis  faciemus  denique  votis, 

Hac  interposita  conditioue  pia  : 
Ut  quae  sponderaus  fidei  commercia,  rursus 

Accipiant  nostrae,  nam  decet  hoc,  aniraae; 
Alternis  precibus  quomodo  superare  valemus 

Noxia  tamcarni,  quam  mala  spiritui; 
Seduiitate  probos,  pro  fratribus  officiosos, 

Emptos  hoc  precio,  complacet  hocque  modo. 
Fœderibus  certe  par*  gloria  crescet  utrisque  : 

Sint  igitur  stabiles  hac  sine  fine  vices.  Amen. 

Item. 

Discessit  nostris  miles  Guifredus  ab  horis, 

Regnans  cum  Ghristo,  quo  sedet  in  solio. 
Iste  sequens  Martis  prius  hinc  vestigia  pacis 

Mutavit  mores  atque  refugit  opes  ; 
Postponens  sacris  quae  sunt  mortaha  curis, 

Visere  proposuit  mens  quibus  aima  fuit; 
Fitque  Dei  miles,  Benedicti  abbatis  et  hères, 

Instans  sul^jectis,  ut  genitor  pueris. 
Quapropter,  fratres,  mentis  lenite  dolores  : 

Terra  licet  carnem,  vita  tenet  requiem. 

1.  Le  ms.  porte  «  per.  » 


XI»  SIECLE.  97 

Hune  nos  asscribi  decrevimus  atque  notari, 
Islius  meritum  ne  foret  occiduum. 

Item. 

Novimus  haud  veniam  correctis  esse  negandam  s 

Destitit  hic  monaclius  quod  fuit  esse  prius, 
Intentusque  animo,  quo  rerum  tendit  origo. 

Sensit  summa  bonis,  ima  parata  malis. 
Ingemit  ad  vestrum  casum  pars  maxima  nostnim, 

Quamque  huic  sola  salus  permanet  in  precibus. 
At  si  flere  libet,  jam  desperaiio  cesset 

Premia  virtutum  vera  negasse  fidem. 
Et  si  culpa  manet,  fratrum  per  vota  recedet. 

Crédite,  divinum  querimus  auxilium. 

Item. 

Ut  vobis  nostri,  sic  nobis  mentio  vestri, 

Sedula  si  fuerit,  sedula  semper  erit. 
Non  jam  de  supera  loquimur  vescentibus  aura, 

Verum  de  seclo  non  modo  progenito. 
Quod  formidatis,  ne  formidare  velitis  : 

Cum  Christo  vivit,  régnât  et,  ut  meruit. 
Litterule  monstrant  quoniam  transcenderit  astra  ;. 

Pro  quo  nos  vobis  consimiles  cupitis. 
Sit  requies  animœ,  sit  vita  salusque  beatae. 

Ut  volumus,  sic  vos  sors  manet  hœc  quoque  nos. 
Justis  injustis  calcanda  est  hœc  via  cunctis 

Per  quani  Guifredus  transiit  egregius. 
Sed  tantum  haud  reque  :  patet  bis,  et  clauditur  iliis 

Dantur  cuique  suis  premia  pro  meritis. 
Quod  nos  corde  pio  respeximus  atque  benigno, 

Et  fecit  pietas  quod  petiit  pietas. 
Quare  felices  per  secula  vivile,  fratres, 

Et  date  quod  petimus,  nos  quoque  quod  petitis. 
Ac  vivet  nobis  tam  clari  vita  parentis. 

Ut  vultis,  volumus  ;  si  facitis,  facimus.  Valete. 

7 


98  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Item. 

Est  ammirari  quenquam  indulgere  dolori, 

Si  minuat  sociam  lex  sibi  mortis  opem. 
Est,  fuit  et  semper  remanebit  in  orbe  potenter, 

Quod  bonus  atque  malus  morte  simul  premitur. 
Vos  nostri  memores  fratres  estote  fidèles, 

Nos  si  concupitis  velle  quod  appetitis. 
Terra  premit  cari  Guifredi  corpus  amici, 

Ast  requiem  répétât  spiritus  atque  habeat. 
Non  claudatur  ei  via  sed  pateat  paradysi, 

Non  noceant  tenebrae,  dissiliant  nebulae. 

Corapatimur  vobis  de  vestri  morte  prioris, 

Clerus  Sei-vatii  presulis  eximii  : 
Nominis  hic  haeres,  proprios  servando  clientes, 

Trajecti  servis  semper  erit  celebris. 
Auditis  vestris  quis  cesset  flere  querelis  ? 

Hujus  ad  interitum  quisque  paret  gemitum. 
Sed  nulli  parcit  mors,  heu  !  quia  parcere  nescit; 

Quin  moritur  sapiens,  et  simul  insipiens. 
Bis  moritur  pravus,  perdens  cum  llamine  corpus  ; 

Sed  melioratur,  cum  bonus  emoritur. 
Nam  mors  in  vestro  quid  habet  nisi  corpus  amico  ? 

Spiritus  at  répétât  pars  bona  cujus  erat. 
Mors  si  cessaret,  vel  in  isto,  degeneraret; 

Perderet  antiquum  nomeri  et  officium. 
Si  nequit  hoc  fieri,  quid  prodest  nos  lacrimari? 

Prorsus  tristicioe  nil  faciunt  animœ. 
Parcite  flere  pium  qui  non  moritur  Guifredum  ; 

Mutavit  vitam,  dum  redit  ad  patriam. 
Quod  petitis  dantes,  sumus  haec  eadem  rogitantes, 

Serves  Martini  nos  quoque  Servatii. 

jEquales  vestro  meritis  florete  patrono, 

Gui  dignum  lacrimis  obsequium  petitis. 
Nam  qualis  mundo  Guifredus  vixerit  isto, 


XI«  SIECLE.  99 

obis  ignotum,  carmina  vestra  ferunt. 
ed  quia  nos  vestrae  voluistis  jungere  curae, 
Addamus  socias  cum  precibus  lacrimas. 
Est  scriptum  :  «  Frater  fratrem  si  juverit,  ambo 

Munera  majoris  suscipient  meriti.  » 
Vos  etiam  cari  memores  consistite  nostri, 
Ut  prece  conjuncta  dentur  in  arce  bona. 

Idibus  Augusti  nobis  est  cognita  vestri 

Patris  mors,  immo  gloria  par  nierito. 
Nam  si  pensetur  quantum  certaverit  aut  cur, 

Quod  vivus  peciit,  mortuus  obtinuit. 
Sed  quia  vos  egre  fertis  dispendia  sacrœ 

Mortis,  vobiscum  solvimur  in  gemitum. 
Quod  tamen  huic  digne  nomen  concessero,  certe 

Quod  sit  perfectus,  testis  adest  Dominus. 
Denique  dum  clarus  multum  foret  ac  opulentus, 

Deposuit  gibbum  quo  penetraret  acum. 
Sprevit  opes  falsas,  thezaurisans  sibi  veras, 

Quas  nec  diminuit  fur,  neque  erugo  terit. 
O  quotiens  similem  petet  etas  postera  patrem 

Et  fluet  incassum  vox  studiosa  precum. 
Si  quod  fas  prohibet,  mors  evitabilis  esset, 

Vellemus  raperet  nos,  et  eum  fugeret. 
At  cum  naturae,  cui  cessit  hic,  obvius  ire 

Nemo  queat,  lacrimis  sit  modus  assiduis. 
Congaudete  patri,  qui  jam  sine  spe  moriendi, 

Vitam,  quam  peciit,  carue  solutus,  agit. 
Unde  simul  cuncti,  quod  solum  possumus,  iUi 

Sit  requies  petimus,  sit  decus  atque,salus. 
Vos  quoque  ferte  vicem  nostrique  apud  omnipotentem 

Sitis  per  voces  continuas  memores. 
Verum  ne  lateat  quae  natio  talia  scribat 

Trajectum  nutril  nos,  pater  Hugo  régit. 

Item. 
Scimus  quod  claustri  cecidit  pars  maxima  vestri 


100  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Guifredus  modico  cum  jaceat  tumulo  ; 
Cujus  vita  bonis  tantis  fulsisse  probatur, 

Fraternam  requiem  solverit  ut  moriens. 
Nam  petit  hoc  hominum  mos  mortem  flere  piorum, 

Tiirbarique  nimis  duiîi  \iouantur  eis. 
Sed  vos  cum  lacrimis  causas  removete  doloris; 

Pellite  merores  et  geminate  preces. 
Nam  liquit  Martham  Guifredus  habetque  Mariam. 

At  si  quid  restât,  suppléât  id  pietas. 
Terra  venit  terrœ,  patriae  sed  spiritus  almae. 

Terra  redit  patrise,  spiritus  atque  suae. 

Item. 

Quod  jam  prelatus  vester  sit  carne  solutus, 

Narravit  nobis  nuncîus  adveniens. 
Quapropter  vobis  compassi  corde,  doloris 

Nostri  vim  multis  exprimimus  lacrimis. 
Sed  quoniam  sanctos  mores  exercuit,  ut  vos 

Dicitis,  hune  sunimo  scimus  inesse  polo, 
Nam  quod  quesivit,  dum  viveret  hic,  Deus  illic 

Prestat  ei,  variis  congrua  dans  meritis. 
Quapropter  fletus  deponjte,  pe!  ite  questus, 

Parvipendentes  quod  caro  jam  cinis  est. 

Item. 

Vestra  sit  ut  nobis,  nostri  stat  mencio  vobis  ; 

Fœdus  mandatis,  pignus  et  hoc  cupitis. 
Guifredum  fletis  ;  sublato  pâtre  doletis  ; 

Terra  suum  sumpsit,  nam  caro  terra  fuit. 
Cessent  a  lacrimis  ocul  -,  neu  flere  velitis  ; 

Cum  Christo  solio  régnât  in  astritero. 
Elegit  vitam,  spernens  bonus  arbiter  aulam; 

Subtraxit  mundo  seque  dédit  Domino. 
Accepit  vitam,  mortem  superavit  iniquam  ; 

Propterea  dulcem  promeruit  requiem. 


XI*  SIECLE.  101 

Item. 

Fratres  Ganigoni,  quibus  est  mors  dura  magistri, 
Ne  nimium  mestis  subdite  vos  lacrimis. 

Cur  lugetis  eum,  qui  felix  vivet  in  evum  ? 
Quare  non  vitae  ceraitis  acta  suae  ? 

Lœtificat  mundum  requiescens  arce  polorum, 
Exemplar  vivis,  palma  recens  superis. 

Item. 

Mundi  luxurias  imitandus  respuit  abbas 

Guifredus,  nullis  subditus  illecebris. 
Sa3pius  orabat,  poterat  quîs  subveniebat, 

Postremo  cunctis  consuluit  miseris. 
Sed  pro  magnificis  sortitus  premia  factis, 

Qua  primum  venit,  nunc  patriam  repetit. 
Quaesumus  bine,  tratres  Christo  patrique  fidèles, 

Pellite  mesticiam,  sumite  laeticiam. 
Mandastis  vester  posita  quod  carne  magister 

Corpore  defunctus  nunc  micet  eximius  ; 
Inde  quidem  ketas  Domino  persolvimus  odas, 

Qui  sese  in  propriis  magnificat  famulis. 
Porro  mortalis  quia  distat  opinio  summis, 

Utile  quod  scimus  quodque  decet  facimus. 
Fundimus  ergo  preces,  aniniae  pia  dona  petentes, 

Scilicet  ut  vivat  eum  Domino  et  valeat. 

Item. 

Abbatem  vestrum  dixlt  fore  morte  gravatum 

Vester  iegatus,  quod  graviter  ferimus. 
Sed  vos  nullus  ob  id  dolor  aut  metus  occupet  :  ut  quid 

Vos  fleretis  ei  quem  tenet  aula  poli  ? 
Certe  si  fecit  quod  eum  fecisse  doletis, 

Non  est  ambiguum  quod  teneat  precium. 
Nam  quamvis  tellus  fragiles  c<msumpserit  artus, 


i02  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Est  tamen  in  regno  spiritus  aethereo. 
Versus  in  fidei  dotem  hi  sunt  o  te  ducenti  * . 

110.  Aquis. 

Kanigonis  fratres,  quos  servat  regia  sedes, 

Atque  lavantur  aquis  perpétue  calidis, 
Nobis  vestra  sicut,  vobis  sit  oratio  nostra. 

Guifiedo  taies  solvimus  exequias. 
Virgo  salus  mundi,  clero  spetialis  Aquensi, 

Poscimus  hune  nato  conciliare  velis  ; 
Advenisse  tuas  raonimentum  dominis*  œdes 

Sentiat  exultari  *  spiritus  in  Domino. 

111.  Hos   incolai  Godesberhc  mittunt  versus,  siti 
in  Aquensis  regiae  sedisconfinibus. 

Ut  sic  vos  nostri,  memoramur  nos  quoque  vestri. 
Sponte  bona  fiât  gemitus  quod  cordis  adoptât 
Martyris  Alberti  grex,  sede  nutritus  Aquensi, 
Parvus,  et  a  pago  modicum  porrectus  agello. 
Ut  vos,  ablatum  patrem  dolet  orbe  Guifridum. 
Ast  vernam  Domini  quis  flendum  censet  haberi  ? 
Ni  dolor  est,  animum  nil  cernitur  esse  dolendura. 
Terra  putrit,  corpus  cinis  est  in  matre  redactus; 
Est  animae  jubilum,  propria  cum  sorte  bonorum. 
Hinc  lacrimœ  manant;  hinc  juste  gaudia  surgant. 
Ferre  libet  Domino  précis  organa  cordis  abimo 
Pro  requie  patris  vestrumque  sainte  fidelis. 
Idem  pro  nobis  memores  nostri  faciatis. 
Vos  prece  Martynus,  nos  servet  martyr  Albertus. 

Item. 
Omnes  justicio  cordisque  gravamur  abimo 

1 .  11  faut  sans  doute  rétablir  ainsi  la  fin  de  ce  vers  :  «  octo  ducenti.» 

2.  Il  faut  peut-être  lire  :  <r  noniinis.  » 

3.  La  véritable  leçon  doit  être  :  c  exultans.  » 


XI'  SIÈCLE.  103 

De  patris  interitu,  principis  et  gemitu. 
Sed  cur  flendus  erit,  quem  virtus  tanta  sacravit? 

Miles  erat  factus,  inde  fuit  monachus; 
Armaque  tyro  tulit,  post  pacis  fœdera  nectit, 

Deque  lupo  mitis  factus  habetur  ovis. 
Jam  raeror  abscedat,  jocundum  triste  repellat. 

Corpus  terra  tenet,  quœ  sua  novit  habet  ; 
Spiritus  in  Domino,  quoniam  fuit  ejus  origo, 

Plaudit,  quodque  suum  jam  repetit  proprium. 
Morte  capit  vitam,  mundi  vitavit  erumnam. 

Martham  deseruit,  atque  Mariam  adiit. 
Exequias  animae  tantum  exsolvemus  ubique, 

Pro  nobisque  parem  sepe  referte  vicem. 

112.  XIIII  kalendas  decembris  %  venit  portitor 
rester  ad  limina  beati  Pétri,  apostolorum  principis, 
ad  locuni  que  appellatur  Psalmodium  cenobii,  jam- 
que  celebratur  missa  pro  defunctorum  nomina.  Posci- 
mus  itaque  sublimitatem  vestram  ut  quod  impe[t]rari 
vestris  supplicamini,  non  dedignemini  impendere  nos- 
tris.  Nomina  quoque  eorum  illi  sunt  nota  qui  eorum 
animas  sancxit  et  corpora.  Valeat  almitas  vestra  sem- 
per  in  Christo. 

113.  Kanigonis  sancto  famulans  grex  Bartholomeo 
Salve  fraternum,  \ivere  perpetuum. 

Legia. 

Per  mortis  sortem  quibus  exitus  imminet  idem, 
Hortatur  pietas  fundere  nos  lacrimas. 

Horret  quam  mundus,  meritorum  conscia,  virtus 
Corpore  seclusos  toUit  in  astra  pios. 

Explevit  numerum  Wifridus  Ghristicolarum  ; 
Terra  tegit  terram,  summa  fovent  animam. 

1.  18  novembre  1051. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 

Dum  Saulum  vixit  prius,  hic  tanquam  leo  sévit; 

Post  referens  Paulum,  diluitomne  malum. 
Mutavit  mores,  mundi  dum  vitat  honores  ; 

Aher  ut  est  habilus,  defremit  huic  animus. 
Christi  post  nouam  quem  vinea  suscipit  horam, 

Cum  primis  recipit  premia  quae  meruit. 
Martir  adesse  sibi  jam  cepit,  dum,  Benedicti 

Amplectens  baculum,  deposuit  gladium. 
llHiis  formam  gestans,  régit  optime  normam  ; 

Cujus  agendo  vicem,  parti cipet  requiem. 
Hoc  equidem  tanto  viduata  caterva  patrono, 

Dulces  continuas  funeris  exequias, 
Nos  quoque  muhorum  hjgemus  funera  fratrum  : 

Luget  Watonem  Legia  pontificem, 
Persolvit  tumuHs  sua  débita  gleba  Johannis  ; 

Quorum  percurris  carmina,  prefuit  is. 
His  patribus  tantis,  carnaH  tabe  solutis, 

Dum  petimus  requiem,  vos  resonetis  :  amen. 
Cum  prece  nos  vestris,  vos  ferte  juvamina  nostris. 

Casus  utrinque  patet,  planctus  utrosque  juvet. 

H/f.  Fratribus  namque  insistenlibus  in  dominica- 
libus  laudibiis,  alternatimDeo  ma gno  laudes  referen- 
tes  in  jubilo,  advenit  portitor  hujus  diplomatis  ad 
limina  eximii  Juliani,  martiris,  ubi  domnus  Stephanus 
preesse  videtur  prepositus,  denuncians  lugubre  funus 
suorum  fratrum.  Nos  autem,  ut  audivimus,  flexis  po- 
blitibus,  Deum,  procuralorem  cordium,  exoravimus 
ut  hoc  dimiltat  a  vestris  fratribus  quod  caro  fragilis 
commisit,  suadente  antiqui  hostis.  Nos  namque  liu- 
militer  precamur  ut  identidem  pro  nostris  faciatis 
quod  pro  veslris  petitis  :  domnus  Gurandus  aba  , 
Geraldus  levita,  Audbertus  sacerdos,  Uvo  sacerdos, 
Armandus  sacerdos.  Valeat  alniitas  vestra  per  secula 
cuncta. 


XP  SIÈCLE.  105 

Omnis  de  nihilo  fluxit  mortalis  origo  ; 

Omne  quod  est  et  liomo  profluit  ex  medio  ; 
Orlus  quiidrifido  componitur  ex  eletnenlo, 

Occunibensque  solo,  condilur  inqu(>  polo. 
Ora  Wifrido  pia  lucis  gaudia  caro  : 

Occasu  mesto  débita  solvit  humo. 
Ordine  quem  cerlo  manet  atrse  mortis  imago, 

Os  aperi  Domino,  votaque  funde,  peto., 
Obnixe  nostro,  lector,  precor,  annue  voto, 

Orans  pro  sotio,  funde  preces  Domino. 

115.  Quos  Martinus  alit,  benedictio  larga  tonantis 
Augeat,  exaltet,  foveat  semperque  gubernet  : 
Corde  pio  pariter  quod  poscunt  FloriaCenses. 
Parcite  jam  lacrimis,  vultum  serenate  doloris, 
Qui  pietate  patris  uunc  fletibus  ora  rigatis, 
Quod  sua  Guidfredus  fatalia  débita  solvit. 
Flere  necem  fuerat,  gemitus  si  nosset  amara, 
Sed  gravât  et  cunctos  equali  cuspide  puisât; 
Involvit  minimos,  gaudens  submittere  celsos. 
Ob  quam  rem  vacuas  quid  prodest  flere  querelasi 
Is  celebris  fragiles  pro  Ghristo  sprevit  honores  : 
Quare  cum  Domino  nunc  vivit  in  œthere  puro. 
Membra  solum  servat  ;  cœlum  sed  spiritus  intrat. 
Sed  non  mortalis  quisquam  vivit  sine  culpis  : 
Ergo  Deus  cœli,  qui  fert  contagia  cosmi, 
Mundatum  culpis  policis  conjungat  amicis. 
Red  dite  vos  alacres  quod  vestris  fecimus  omnes. 

Odo  monachus,  et  Odo  monacbus,  Ebrardus  moiia- 
chus,  Odolricus  monaclius^  Excelinus  monachus,  et 
Exoelinus  monacliiis,  Vincentius  mouaciius,  Àrderadiis 
monaclms,  Ildegarius  monachus,  Constancius  mona- 
chus, Johannes  monachus,  Tefgerius  monachus,  Al- 
cherius  monachus,  Ymo  abba,  Berengerius monachus. 
Obiit  Ârnaldus  abba,  Oggerius  monachus,  Helgrudus 


106  ROULEAUX  DES  MORTS. 

monacbus,  Letaldusmonachus,  Lambertus  moiiachus, 
Bemuinus  monachus,  Hilarius  monacbus,  Odo  mo- 
nacbus, Andréas  monacbus,  Stepbanus  monacbus, 
Aimericus  monacbus,  Ansedeus  monacbus,  Gauterius 
monacbus,  Bernardus  monacbus,  Oriolus  monacbus, 
Arsias  monacbus,  Landricus  monacbus. 

Sic  memores  memorum  pro  nobis  poscite  Christum 
Qui  pariter  famulos  ducat  ad  astra  suos.  Amen. 

116.  Adhletae  Christi,  Dyonisii  concio  clari, 
Martini  famulis,  aeterne  gaudia  lucis. 
biceptos,  fratres,  propellile  corde  dolores, 
Quod  lacrimis  nullus  redit  ex  Acheronle  remissus, 
Insuper  ac  homines  hec  débita  sors  manet  omnes. 
Credentes  nobis,  sed  quod  pro  posse  \aletis 
Auxilium  precibus  vestris  impendite  prorsus, 
Ejus  ut  etherea  flatus  laetetur  in  aula. 
Cujus  participes  ploratus  atque  sociales 
Gratanter  vestris  et  solvimus  utpetiistis; 
Nostris  et  talem  petimus  reddi  talionera  : 

Dagoberto  régi,  Karolo  imperatori,  Rodlierto  régi, 
Willelmo  abbati,  Viviano  abbati,  Alberto  abbati,  Her- 
\eo  monacbo,  Giroldo  monacbo,  Airardo  monacbo, 
Odulrico  monacbo,   Bertrado  monacbo, 

Et  quorum  Christus  rex  novit  nomina  solus. 

117.  Fbœbus  jaih  bocciderat  et  bocasum  petiverat 
dum  portitor  bujus  diplomatis  pervenit  ad  valvas 
sancti  Martini  Ambertensis.  Nos  autem  cum  obi- 
tum  audissemus  domni  Wifredi ,  statim  preces  a 
Domino  fudimus,  F'ratrum  nostrorum  nomina  bec 
sunt:  Asterius,  Stepbanus,  et  ceteri  plures,  quorum 
scit  Deus  nomina  qui  creavit  omnia.  Valete. 


XP  SIECLE.  107 

118.  De  sancto  Johanne  in  Leodico. 

Mors  vitae  meritis,  quae  sit,  perpenditur  omnis  : 

Tune  mala  succedit,  dura  scelus  antevenit. 
Hune  autem  vestrum,  quem  eonstat  erimine  purum, 

Ultima  lux  superis  jussit  inesse  choris. 
Nil  igitur  lacrimis  sors  est  obnoxia  talis, 

Qua  pius  accepit  prœmia  quae  meruit. 
Sed  quoniam  justis  est  dispar  splendor  ut  astris, 

Hune  fieri  Phœbum  poseimus  ante  Deum. 

119.  Phœbo  ad  alta  conscendente,  percelebranti- 
bus  fratribus  boram  diei  primam,  affuit  ^erulus  ves- 
trarum  litterarum  porte  Broniensis  cœnobii,  nunciaiis 
nobis  obitum  patris  Guifredi.  Nos  vero  clementiani 
summi  opificis  illico  implorare  studuimus,  quatinus, 
omnipotentis  Dei  auxilio  fretus,  cunctas  possit  evadere 
pœnas  inferorum.  Vestram  autem  paternitatem  pre- 
camur  omnimodis,  quo  misericordiani  impendatis 
nostro  patri  defuncto  Haginero  abbati,  ut  vestris  ora- 
tionibus  adjutus  valvas  scandât  aulae  caelestis,  et  omnes 
fratres  nostros  orate  notari  in  albo  beati  ordinis. 

120.  Legia. 

Gallia  nos  imos  et  habet  Germania  primos, 
Amborum  neutrum,  nos  et  utrumque  sumus. 

Cuspide  Dodonis,  prohibât  dum  stupra  sororis*, 
Martyr  Lambertus  hic  jacet,  hic  colitur. 

Qui  sumus,  hisactum;  sententia  quee  sit,  agendum. 
Ergo  piis  humiles  reddimus  haec  lacrimis. 

Haud  venit  in  dubium  nihil  hoc  pro  pâtre  gemendum  ; 


1.  Le  manuscrit  porte  ;  «  strupa.  »  Sur  les  motifs  attribués  au 
meurtre  de  saint  Lambert  par  Dodon,  voy.  les  BoUandistes,  sept., 
V,  539  et  8. 


108  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Nil  illi  volis,  nil  opus  est  precibus, 
Divitias  sprevit,  mundi  contempsit  honores, 

Postposuitque  domum,  pignora,  conjugium; 
Hoc  minus  est  visum  :  se  protinus  abdicat  ipsum, 

Et  cruce  praelata  te  Dominum  sequitur. 
Quis  lances  post  busta  ferat,  qiiis  pocula  fondât; 

Sese  mactavit,  hostia  viva  fuit. 
Immo,  béate  pater,  carnis  jam  carcere  liber, 

Qui  tenebras  nescis,  pace  pia  frueris. 
Tu  prece  terrenae  dubio  certamine  pugnae 

Usque  laborantes  tu  pietate  juva. 
Ut  modo  fraternum  pro  te  solemur  amorem, 

Débita  funeribus  vota  precesque  damus. 
Que  débet  contra  dilectio  proxinia  solvat  : 

Wazonis  niemores,  presidis  exitnii. 

Item. 

Mesta  cohors  Legiœ  fraterno  luget  amore, 

Sed  siccant  madidas  gaudia  vera  gênas. 
Maerèt  amor  carnis,  sed  ridet  spiritualis; 

Mors  fera  nos  turbat,  sed  pia  spes  hilarat. 
Defunctum  muado,  speramus  vivere  Christo, 

Qui  lucra  magna  sibi  credidit  esse  mori. 
In  strictum  lata  monachus  descendit  ab  aula, 

Atque  suus  prinium  se  negat  esse  suum  ; 
Despexit  comitem,  mundum  contempsit  amantem  ; 

Piimo  militiae,  post  decus  ecclesiae. 
Non  hune  ventosi  revocavit  gloria  mundi, 

Non  gemme,  domus,  predia,  castra,  dapes. 
De  domino  servus,  pauper  de  divite  factus. 

Cervicem  flexit  régula  quo  voluit. 
Et  quia  post  niestutn  sic  nil  valet  hostia  bustum, 

Omnia  premisit,  se  simul  ipse  dédit. 

Item. 
Lugelis  magnam  viduati  pâtre  ruitiam; 


XI»  SIECLE.  109 

Nos  simul  et  vestris  compatimur  lacrimis. 
Participant  fratres  hos,  fratrum  more,  dolores  ; 

Fundunt  et  gemitus  carnea  corda  pios. 
Sunt  autem  certe  quae  dent  solatia  causae, 

Tersurre  luctus  ulcéra  pectoribus. 
Desiit  usque  cornes  mundi  tolerare  labores; 

Ad  monachos  properat,  quos  stoia  prima  beat. 
In  requiem  membris  en  exit  vita  solutis, 

Gemma  velut  conchis,  grana  velut  paleis. 
Quod  dédit,  hoc  repetit  ;  hae[c]  cœli  regia  sumit; 

Vertuntur  sordes  corporis  in  cineres. 

Item. 

Non  vos  defuncti  perturbet  casus  amici  : 

Est  cinis  in  cinere,  spiritus  in  requie. 
Terra  suum  quod  erat,  caelum  quod  majus  habebat; 

Illa  suum  corpus,  astra  tenentanimam. 
ïransiit  ad  requiem  Vuifridus,  amabilenomen, 

In  qua  lœtari,  qua  sine  fine  frui*. 

Item. 

Si  sapimus  rectum,  non  est  de  morte  dolendum, 
Quse  parit  ad  vitam,  cum  venit  ipsa  viam. 

Iste  satis  dives,  voluit  quia  vivere  pauper, 
Jam  requie  gaudet,  donaque  mille  tenet. 

Fratres,  non  igitur  fratris  casus  doleatur, 
Omnes  sed  caveant  ne  titubando  cadant. 

Item. 

Jam  longos  qucstus,  miseros  jam  ponite  luctus  : 
Dum  tenet  haec  tumulum  pars,  petit  illa  polum. 

Quod  vitale  fuit  potius  post  funera  vivit  ; 
Funereos  artus  mors  habet  interea. 

1.  Ces  trois  distiques  se  retrouvent  plus  bas,  dans  le  titre  de  l'abbaye 
d'Aniane,  n.  131. 


HO  ROULEAUX  DES  MORTS. 

At  tuba  terribilis  dum  jam  ciet  ossa  sepulchris, 
Quœ  nunc  est  tumuli  pars  erit  ipsa  Dei. 

Item. 

Questus  et  miseras  secludite  corde  querelas; 
Cessent,  o  fratres,  lacrimaj  longique  dolores  ; 
Nou  vos  dilecti  turbet  mors  sancta  Vuifredi  : 
Hic  etenim  supera  cum  Ghristo  régnât  in  aula. 
Qui  vivens  vixit,  vilam  sine  crimine  duxit, 
Sprevit  spernenda,  mereatur  ut  ipse  petenda. 
Quod  petiit  fruitur,  electus  cultor  habetur. 
Hanc  ob  rem  solitos,  hortor,  deponite  planctus, 
Sed  fratrum  totus  fluat  in  nova  gaudia  cœtus., 
Ille  quidem  gaudens  optât  gaudere  dolentes 
Participesque  suae  vos  fore  letitiae. 

Item. 

Ne  possint  elegi  mea  fletibus  ora  rigare, 
Luctificum  mutate  stilum,  mus.x'  mihi  carœ. 
Fient  reliqui  tristes  ;  me[c]um  gaudete,  camena;, 
Cœlestis  siquidem  congaudet  turba  choreis, 
Fataque  scribendi  niecum  solatur  amici. 
Olim  miles  erat;  quod  fecit  dicite  miles  : 
Summus  erat  patriae,  leges  et  jura  tueri 
Summa  Dei  pietas  regno  previdei'at  illum  ; 
Alter  ei  nuUus,  placuit  dum  militis  usus; 
Aurea  sed  postquam  vitaî  sententia  mores 
Attulit,  et  longe  sese  idem  jam  fuit  alter, 
Libertate  frui  cupiens  et  liber  haberi, 
Omnia  contempsit,  mundique  caduca  negavit, 
Pauperis  et  Christi  vestigia  mente  secutus. 
Exulis  in  morem,  secli  contempsit  amorem, 
Gonspicua  cujus  civis  sp[l]enderet  in  aula, 
Inter  glorificos  regni  cœlestis  alumnos, 
Hune,  musae,  legio  mecum  deducite  cantu  ; 
Misistis,  fratres,  vobis  solatia  demus  ; 


XP  SIÈCLE.  m 

Laetitia  longos  lacrimarum  claudite  rivos  : 
Vivus  enim  vobis  solvit  mortalia  jura. 

Item. 

Est  eadem  nobis  quae  vobis  causa  doloris, 

Est  idem  luctus,  par  dolor  et  gemitus. 
Deflet  adhuc  tristem  Wazonis  Legia  mortem, 

Ecclesiae  qui  lux,  imperiique  decus. 
Ne  tamen  a  vestro  pietas  discreta  dolore 

Nostra  vacet,  plangat,  compatiensque  gemat, 
Wifredi  semper  repetemus  amabile  nomen  ; 

Nostro  Wazoni  nam  fuit  is  similis. 

Item. 

Jam,  precor,  assiduos  lacrimarum  claudite  rivos, 

Pellite  jam  curas  pro  casu  patris  amaras  : 

Is  nam  lœtilia  fruitur  vitaque  superria  ; 

lUic  non  luctus,  curae,  gemitusque  dolorque; 

Gongaudent  animis  sancti  felicibus  illic. 

Un  de  magis  gaudere  decet  quam  morte  dolerè. 

Item, 

Wifi'edi  casus  vos  sic  deflere  dolemus, 

Et  lacrimis  lacrimas  jungimus  ecce  pias. 
Poscimus  ut  vestris  noster  dolor  adsit  in  hor[i]s, 

Et  lacrimse  nobis  sint,  et  utrisque  dolor. 
Presulis  eximii  Wazonis  lumine  cassi. 

Vos  quoque  Wifredi,  par  fuit  bis  meriti. 
Sed  tamen  est  melius  lugubres  ponere  questus  : 

Nam  qui  nuncvivunt,  gaudia  vera  petunt. 

Item. 

Interitus  carnis  non  poscit  justa  doloris, 

Vitee  conditio  quam  trahit  arbitrio. 
Pulvere  nata  caro  solvit  sua  débita  laeto  ; 

Spiritus  a  superis  sumpta  revexit  eis. 


142  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Est  corruptibilis  felix  privatio  camis, 

Incorruptibilem  quœ  dat  habere  vicem. 
Vivit  enim  vere  quem  mords  nulla  secundse 

Jura  manent;  solas  spes  habet  hœc  animas. 
Credimus  et  Christi  carnem  de  carne  bcari, 

Quam  secum  victor  vexit  ad  astra  sator. 
Claudite  jam  gemitus,  tristes  secludite  planctus  ; 

Siccentur  lacrimae,  spes  jubet  hoc  veniae. 

Item. 

Ob  mortem  fratris  cédant  monumenta  doloris, 
Preceptum  Domini  verum  ciim  constet  haberi, 
Addictam  vitœ  carnem  qui  jussit  obire, 
Ut  primum  vetitam  temere  sibi  sumpserat  escam. 
Solamen  magnum  *  modo  scd  tenet  ordo  nepotum, 
Ut  capiat  requiem,  Christi  sibi  sanguine  partam. 
Cœhca  Wifridus  repetens,  et  terrea  hnquens, 
Amplexatur,  habet,  vivus  quod  mente  cupivit. 

Item. 

Membris  exutus,  naturae  jura  secutus, 
CœUtus  inductus,  mundana  sorde  solutus. 
Nescit  Wifridus  baratri  quantum  calel  aestus. 
Quocirca,  fratres,  lacrimas  ponamus  inanes. 
Hic  non  flere  pium  potiusquam  fundere  fletum, 
Nam  laetus  gaudet  laeto,  quem  tristis  abhorret. 

1 21 .  Item  de  sancto  Jacobo. 

•  Ambitur  cauHs  Jacobi  quae  contio  sacri 
En  deitatis  ope  solari  Canigonenses. 
Naturae  cessisse  patrem  gemitis  quod  herilem, 
Nos,  eadem  passi,  questus  lacrimasque  ciemus. 
Sed  pietatis  opus  arcet  de  pectore  luctus, 
Justitio  lali  fertis  cum  feria(?)  multis, 

1 .   «  Imagiiium,  »  dans  la  copie. 


XP  SIECLE.  U3 

Ut  sobigant  mente  florent  quse  niarcida  cosmi, 
Divitias  oneri  reputent,  et  dura  saluti. 
,  Quod  bene  perpendens  Wifredus,  stemate  fulgens 
Nobilium,  trutina  sese  libravit  in  œqua, 
Nam  contempsit  opes,  fastus,  fasces  et  honores, 
Ut  decus  ecclesiae  sit  divae  satrapa  vitse. 
Quocirca  gemitus  cessent  et  inania.  Victor 
Non  sit  morte  miser,  lœtus  que[m]  suscipit  ether. 
Nos  igitur  memores  justae  condebila  Laethes 
Solvimus,  haec  nostris  censentes  jure  rependi  : 

Baldrico  episcopo,  Olberto  abbati,  Reimundo,  Go- 
defrido,  Arnulfo,  monachis. 

Legia  nos  nutrit,  Jacobus  et  apostolus  unit  *  ; 
Et  monachi  monachis  libamus  vota  salutis. 

Î22.  Cunctus  sanctorum  venerandus  grex  geminorum 
(^onpatitur  vobis,  dolet  et  de  morte  magistri. 
Mors  sedseva  reum  spernit,  quœ  nec  neque  justum; 
Ut  tuht  hune  sibimet,  secum  si[c]  nos  feret  omnes, 
Hsec  quia  nec  lacrimis,  precibus  neque  flectitur  ulUs. 
Civibus  et  tamen  hune  superis  confidite  junctum, 
Pro  quo  tôt  Domino  mittantur  munera  Christo. 
Vestris  quodpetitis,  petimus  [nos]  hoc  quoque  nostris  : 

Odolrico  videlicet,  Lugdunensium  archipresuli  et 
preposito  nostro,  Albulfo  presbitero,  Bernardo  dia- 
cono,  Hœldrado  presbitero,  Unberto. 

123.  m  kalendas  decembris%  adfuit  horum  lator 
apicum  nostri  cenobii  Tomeriensis,  qui  est  consecratus 
in  honore  sancte  Dei  genitricis  Mariai  et  sancti  raartiris 
Poncii,nuncianslamentabile  fratri[s]  vestri  vel  princi- 
pis  Witredi  funus.  Pro  cujus  requie  solita  officia  per- 

1.  Le  ms.  porte  ;  «  apl'simul.  » 

2.  29  novembre  105 L 


414  ROULEAUX  DES  MORTS. 

agentes,  precamur  obnixe  ut  ipsum  nostris  vos  non 
pigeât  inpendere  defunctis  :  Poncio  abbate,  Trugerii 
monachi,  Poncio  monacho,  et  aliorum  nomina  quo- 
rum Deus  s[c)it.  Preest  vero  ipsi  loco  venerandus 
abba  Judramnus.  Valeat  lionor  vester  jugiter.  Amen. 

Celica  sceptra  tenes,  cœlorum  conditor  et  rex, 
Cunctaque  [quœ]  celi  spaciis  conclusa  videntur. 

124.  Dominis  patribus  simulque  fratribus,  pusillis 
cum  majoribus,  consistentibus  in  cenobio  almi  Mar- 
tini presulis,  confessoris  Christi,  Kanigonensis,  Joban- 
nes,  iicet  indignus  monacbus  et  abba,  atque  grex 
pusillus  sancti  Laurentii  Cerritaniensis  monasterii, 
aeternum  regnum  et  gaudium  sempiternum.  Volumus 
Yobis  innotescere  quod  dié  dominico  post  gloriosam 
nativitatem  domini  nostri  Jhesu  Christi  advesperes- 
cente,  IIIl  kalendas  januarii',  venit  portitor  bujus  ro- 
tuli,  deferens  nobis  funus  lamentabile  domni  Wifredi, 
comiti[s]  vel  monachi  bone  memorie,  quod  jam  nove- 
ramus,  et  ejus  anirnam  pro  posse  l)eo  comiiiendavera- 
raus.  QuemnosUbenti  animo  suscepimus,  et  continuo, 
quamvis  indigni  preces  et  sacrificia  propitiatori  Do- 
mino obtuHmus,  ut  eum  Dominus  dignetur  ab  omni 
vinculo  deUctorum  absolvere,  et  inter  agmina  sancto- 
rum  collocare.  ÎSos  autem  suppliciter  obsecramus  fra- 
ternitatem  vestram  quomodo  de  vestris  misericordiler 
facere  poscitis,  pro  nostris  salubriter  hac  rehgiose 
agere  studeatis,  ut  partem  obtineant  béate  ressurrec- 
tionis,  vitamque  eternam  mereantur  habere  in  ceiis. 
VaJete,  et  in  vestris  orationibus  nostri  mementote. 

1.  29  décembie    Obi- 


ca- 


XP  SIECLE.  115 

Nomina  autem  patrum  et  fratrum  predecessorum  nos- 
troruni  vobis  designare  curavimus,  et  in  hoc  volumine 
ita  inpressimus  :  VI  kalendas  junii  obiit  domnus  Pon- 
cius  ,  monachus  et  inclitus  abba  ;  Raniefredus  mo- 
nachiis ,  Migo  monachus ,  Seniofredus  monachus, 
Willelmus  monachus.  Nomina  istorum  et  aliorum 
muhorum,  quorum  si  sunt  incerta  nobis,  Deo  tamen 
sunt  manifesta,  qui  omnia  condidit. 

125.  Est  in  Arvernensi  locus  hac  regione  sacratus, 
qui  claret  honore  Salvatoris  summi,  ahnique  martiris 
Austremonii  pontificis,  monachos  quoque  continet  '"^- 
tervam  nobih  prosapia. 

Ad  quod  cœnobium  devenit  portitor  almum, 
Indiculi  vestri,  Yciodorum,  funera  monstrans, 
Pro  quibus  altitronum,  communi  famine,  regem, 
Prostrati  pelimus,  adipisci  premia  vitœ. 
Obliqiia[m]  quoque  nos  deposcimus  oracionem  ; 
Auribus  in  vestris  sonet  heec  patefacta  voluntas. 
Obsequium  Domino  pariter  solvatis  apertum, 
Pro  sociis  nostris  humana  morte  solutis, 
Ut  quos  verbigenae  propria  de  carne  redemit,  ' 
Adjuti  tantis  precibus  tantoque  labore, 
Securi  valeant  valvas  penetrare  supernas. 
Sic  vestri  simul  et  nostri,  mereantur  ad  unam 
Quam  Ghristus  sanctis  tribuit,  transire  coronam. 
O  quisquis  functo  qui  das  lamenta  Wifredo, 

Ora  lava,  queso,  daque  preces  Domino. 
Omnes  luctifero  reddemus  membra  sepulcro, 

Orta  sub  hoc  mundo  conditione  caro. 
Omnis  aqua  divo  compactus  et  œthere  limo, 

Omnia  reddit  homo,  nil  habet  ex  proprio. 
Ortus  ut  oceano  sol  claudit  (?)  tendit  hibero, 

Ortus  sic  et  homo  semper  amicus  humo. 


116  ROULEAUX  DES  MORTS.     ' 

O  quicumque  triplo  legis  hec  mea  carmina  circo, 
Ora,  die  Domino  :  da  requiem  famulo*. 

126.  Item  de  sancto  Petro  ex  titulo. 

In  nomine  n  et  Y  et  A  et  n  A  r  K.  Amen. 

Quid  certo  certis  certi  certamine  statis 

Kanigoni  !  vultis  certa  movere  necis. 
Quod  plorant  elegi,  sed  non  est  turpe  videri  : 

Haud  inhonesta  movent,  quod  pia  corda  dolent. 
Vobis  annuimus,  quod  et  alternare  velimus. 

Alternis  facimus,  quod  petitis  dabitur. 
Mortuus  est,  vivet;  cecidit  qua  parte,  resurget. 

Jam  modo  jam  vivit,  mortuus  anle  fuit. 
Quidquid  enim  fuimus,  quidvis  mutando  perimus. 

Commutes  aliquem,  si  fore*  cessât  idem. 
Non  potuit  quantum  posset,  dum  vivus  obiret  ; 

Vita  dédit  mortem;  mors  dédit  et  requiem. 
Non  sua  turba  Petro  procumbimus  usa  patrono, 

Etprecibus  nostris,  his  aderit  lacrimis. 
Vobis  Kanigoni  nos  assumus  eptagonati, 

Quis  natura  suam  non  negat  arte  viam. 
Principe  canonico,  studii  Wazone  magistro, 

Hune  super  addendum  quidquid  erat  hominum. 

127.  Item.  Signum  sancte  Cruels. 

Ordine  vivendi  labuntur  saecula  mundi. 
Et  veterascit,  abit,  quicquid  in  orbe  fuit. 

Quae  vitam  subeunt,  finem  patiuntur  et  absunt. 
Mors  proba  cum  reprobis  lexque  severa  metit. 

Eheu  !  quid  mentes  species  peritura  fatigat? 

1 .  Ces  dix  \er8  sont  écrits  sur  des  lignes  formant  trois  circonférences 
concentriques.  Ils  commencent  et  finissent  tous  par  la  lettre  O.  Lt-s  dix 
publiés  plus  haut,  p.  105,  et  dont  le  premier  commence  par  les  mots  : 
«  Omnis  de  nihilo,  »  offrent  une  disposition  analogue. 

2.  a  Forte,  »  dans  le  manuscrit. 


XP  SIECLE.  417 

Invitans  refugit,  non  capientlo  capit. 
Haec  te  Wifridum  non  falsa  fefellit  imago, 

Ut  suadet  credi  nuncia  fama  tui . 
Certa  paras  dnlîiis,  mutas  seterna  caducis, 

Heredem  reram  dum  facis  esse  Deum, 
Exiles  turbas  miserorum  semen  adoptas, 

Hos  credens  natos,  hos  et  amans  socios, 
Postponis  stériles,  vivos  lucraris  honores, 

Dum  comitem  magnum  provehis  in  monachum. 
Te  ceu  compertum  naturge  sorte  sepultum, 

Invidet  orbato  mors  inimica  solo. 
Sed  quibus  exequiis  patris  decorare  sepulchrum 

Possumus,  humanos  re  superante  modos. 
Concédant  elegi  mortem  simulare  dolendo  ; 

Nullaquerela  patrem  fletibus  hune  revocet. 
Vivit  enim,  vivit,  vilae  defunctus  adhesit  ; 

Sordibus  exutus,  luce  poli  fruitur. 

Item. 

Kanigoni,  fletis,  ceu  persuadet  caro  vobis  ; 

(]ur  ergo  fletis,  qui  bene  rem  sapitis  ? 
Sortitur  celsos  fera  mors,  sortitur  et  imos  : 

Non  est  cui  pareat;  corpora  cuncta  necat. 
iEternam  requiem  Wifridus  habet,  neque  mortem 

Umquam  gustabit,  quse  mala  semper  erit. 
Parcitejam  vobis;  ne  longum,  queso,  fleatis, 

Cum  vivat  Domino,  transieritque  caro. 
Vos  nimios  planctus  trahitis;  nos  flere  valemus, 

Wazo  quos  docuit,  mors  et  eum  rapuit. 
Débita  pro  vestro  fundemus  vota  Wifredo. 

Vosque  patris memores,  fundite,  queso,  preces. 
Solamen  vobis  tribuamus,  vos  quoque  nobis  ; 

Laetemur  pariter;  est  simul  bis  requies. 

Item. 

Nil  alat  genitum,  quod  vitet  tempore  casum  : 


as  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Sic  decus  arboreum  ligna  sequendo  cadunt. 
Hac  si[c]  lege  régit  pater  is  qui  cuncta  creavit, 

Post  species  varias  mundus  ut  ipse  ruât. 
Quae  sua  sunt  hominis,  quid  habet  mors  ipsa  doloris, 

Si  facimus  totum,  pars  habet  ipsa  suum. 
Quisquis  enim  cautus  morti  putat  esse  propinquus, 

Is  quoque  divino  se  dédit  imperio. 
Prudenter  fecit  mutans  peritura  futuris, 

Mammona  dives  ei  predia  vera  tulit. 
Orpheus  hic  tigres  domitando  trucesque  leones, 

Lege  sub  abbatum  rexit  ovile  suum. 
Et  quia  se  primum  domuit  vitale  tropheum, 

■  Sic  leo  factus  ovis,  fit  quoque  dux  aliis. 
Praecedens  nobis  vitae  spécimen  reseravit, 

Exilium  justi  carnea  forma  fuit. 
Quapropter,  fratres,  vanos  cohibete  dolores  : 

Vivit  enim,  mortis  sed  caro  preda  fuit, 
Plaudite  plaudenti,  convivite  conmorienti  ; 

Nenia  cessabit,  mors  nichil  in  superis. 

Item. 


Quem  vos  flerejuvat,  Wifridus  in  aethere  régnât; 

Ecce  videt  sanctos,  alloquiturque  pios. 
Vos  autem  fletis  ex  consuetudine  carnis, 

Quae  fragilis  nimium  postulat  auxilium. 
Consiliumque  rogat,  quae  cum  desunt  sibi  plorat, 

Hic  vobis  aderat  qui  dédit  atque  dlabat. 
Castra,  dapes  habuit,  et  predia  cuncta  reliquit, 

Atque  dédit  vobis  ut  Domini  famulis. 
Hoc  nichil  est  visum,  tandem  se  tradidit  ipsum  ; 

Haec  planctus  pietas  elicitet  lacrimas. 
Indepreces  assint;  lacrimse,  luctus  procul  absint; 

Vota,  preces,  fletus  non  petit  hos  gemitus. 
Mortuus  est  mundo  vivetque  in  saecula  Ghristo. 

Hic  non  sunt  fletus,  gaudia  sunt  potius. 


XP  SIÈCLE.  419 

Ex  animae  requie  certi  nos  possumus  esse. 
Sit  nobis  eadem,  jure  petemus  idem. 

128.  Item  de  sancto  Laurentio. 

Publica  quam  montis  via  prefert  Leodicensis, 

Contio  Laureatii  martyris  ignicremi, 
Kanigoni  dominis  et  fratribus  auxiliaris 

A-Uxilii  mentem,  tum  deitatis  opem. 
Job  vestrum  patres  fraterno  corde  dolentes, 

Vobiscum  lacrimas  fundimus  et  preculas. 
Has  natura  pio  de  pectoris  exprimit  antro  ; 

Debitus  ast  illos  suadet  amor,  pietas. 
O  nihil  immotum,  nihil  omni  parte  beatum; 

Cuncta  fluunt  pariter;  aret  utalbus  ager. 
Quod  fieri  recipit,  recipit  quandoque  perire  : 

Ossa,  medulla,  caro,  tum  périt  omnis  homo. 
Et  quœ  spes  miseris?  Ghristus  via,  vita,  salutis 

Auctor,  pro  nobis  qui  sua  se  posuit. 
Hinc  cesset  gemitus,  Guifredo  pauca  loquamur, 

Consolemur  eum  alleviando  metum. 
Ille  quidem  regni  perfusus  luce  superni, 

Gaudet,  et  obsequiis  vult  tamen  bis  redirai . 
O  venerande  pater,  sed  patrum  maxime  princeps, 

Vere  pro  meritis  nostro  Habrahee  similis, 
Uxorem,  natos,  gazas  postponis,  et  isto 

Naufragus  e  mundo,  litoris  in  bivio 
Dçveberis,  nec  te  tua  mens  subtraxerat  a  te  ; 

Sed  qui  cuncta  trabit,  te  quoque  traxit  in  his. 

Item. 

Pone  modum  lacrimis,  plebs  anxia  funere  patris. 
Ut  quid  in  inmensum  crescit  dolor?  Aurea  cœlum 
Lux  vestri  décorât  Guifredi,  quem  Deus  ornât 
Stemmate  pro  meritis.  Vitœ  mutatio  felix  ! 
De  comité  hic  monachus,  magnum  de  cœlibe  sydus. 
Spes  nostra  hoc  sperat;  devotio  jugiter  orat. 


120  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Contio  sancta,  vale.  Nostri,  petimus,  memorare, 
Accipe  solamen  ;  tueatur  te  Deus.  Amen. 

Item, 

Quod  domniis  moritur,  quod  flebiliter  tumulatur, 
Non  nihil  attriti  compungimur  hinc  memoraii 
Ulteriora  viœ,  cuuctorum  conditione. 
Quocirca  dabimus  quod  lance  pari  repetamus. 
Si  quomodo  nostis  quia,  flore  fugatior  omnis, 
Nunc  est,  nunc  non  est,  modo  vergit  et  aret, 
Ne  fluitetis  oli  lioc,  certe  sibi  fecit  amicos, 
Ut  cum  deficeret,  quo  perfrueretur  haberet. 
Otia  tum  meruit,  qui  summa  negotia  rexit. 
In  mûris  vestris  quia  jam  subsidit  habetis. 
Curam  nos  animre,  sed  vos  habeatis  utramque. 
Nos  Leodicenses  montes  habitamus,  ut  Alpes. 
Vivimus  assiraili  vestrae  norma  Benedicti. 

Item. 

Martyris  assati  fratres  quos  Legia  nutrit, 
Vitam  cum  sanctis,  Kanigoni  monachis. 

Commorimur  vestri  pro  tanto  funere  fratris, 
Vitam  perpetuam  oui  Dominus  tribuat. 

Item. 

Kanigo,  plaude  satis,  tanto  sublimis  alumno, 
Astra  ferens  mundo,-  plaude  salis,  Kanigo. 

Sint,  precor,  apta  tibi,  cœlestis  tramilis  index, 
O  Guifrede  pater,  sint,  precor,  apta  tibi. 

Item. 

Exemplum  cunctis  dat  pagina  vestra  salutis, 
Patres.  Dum  vixit  pater  hic  sic,  sic  quoque  transit; 
Namque  suum  sequitnr  Martinum,  pariicipatur 
Et  meritis  modici  presentis  in  v^there  magni. 
Spiritus  hinc  plaudat  psallens  Domino,  caro  plangat. 


XP  SIECLE.  421 

Item. 

Compatimur  fratri  vestro,  quasi  commorituri, 
Tabida  quem  craies  conficit  in  cineres . 

Si  quid  contraxit  sceleris,  contraxit  et  omnis, 
Tergere  concédât  hoc  Domini  pietas . 

Martyr  Laurenti,  proprii  gregis  annue  votis, 
Ut  veniam  poscas  huic,  petit  atque  rogat. 

Item. 

Guifredi  pietas,  pietas  viscera  tradat, 
Quem  petimus  Domino  sociari  cum  Benedicto, 
Cessent  flere  sui,  victurus  jam  bene  vivit. 
Cantus  post  lacrimas  redeant,  post  tristia  laeta  ; 
Quod  petitis  petimus,  Dominum  pronique  rogamus, 
Ut  sit  vita,  salus,  vestris,  nostris  quoque  virtus. 

Item. 

Commorimur  vobis  tanti  laetoque  patroni, 
Militiae  ductor,  Christi  post  legis  amator, 
Qui  semper  viguit,  post  carnem  quique  vigebit. 
Christo  pro  nostris  conferte  precamina  caris, 
mis  cum  vestris  qui  constet  vita  perhennis. 
Nos  régit  atque  fovet  Laurentius  archiminister. 

129.  Kanigoni  monachis,  aliimpnis  Martini  presulis, 
turma  apostolorum  principis,  loci  dicti  Besuse  Fontis. 
Cbristus,  dirae  domitor  mortis,  adamantinis  claustris 
revulsis,  captivitatem  secum  duxit  captivam  in  arcibus 
superis,  et  certificaYit  quosque  suoriim,  suis  obsecun- 
dantesmonitis,  futuram  sibihabitationemin  Jérusalem, 
civitatem  patria^cœlestis,  detenti  licet  corpore  in  arvis, 
qui,  justa  discretione  œquissimi  censoris,  ut  vita  sic 
morte  separantur  a  malis,  cum  istos  aeternaliter  foven- 
dos  Abrabae  sinus  recipit  quietis,  illos  jugis  pyri  com- 


I 


m  ROULEAUX  DES  MORTS. 

burit  adustio,  ceu  zizania  divisa  a  granis.  Proincïe' 
quem  probabilis  vita  decorarat,  et  felix  iiunc  trans- 
itas beat.  Absistite,  quamquam  piis,  flere  lacrimis. 
Illiiis  sancta  immutatio,  con\ersatio,  sit  commune 
omnium  incitamentum  religionis.  Quod  pro  vestris 
karitativo  animo  postulastis,  hoc  idem  suppliciter  re- 
poscimus  nostris  :  domno  Bénédicte,  domno  Mauro, 
Mainerio,  Vualoni,  Vuidoni,  Vuillelmo,  Euvrardo,  et 
aliis  quos  ipse  solus  novit  cujus  notitiae  nichil  subter- 
fugit. 

130.  Item  de  sancto  Dionisio. 

Hec  Ariopagus,  fratres,  solamina  mandat. 
Si  foret  humanae  mors  saeva  indebita  vitae, 
Deficeret  merito,  cum  tôt  crudelia  perfert, 
Demere  vel  dirum  quae  possent  tempora  luctum, 
Precipue  mundi  cernens  cecidisse  columnam. 
Sed  quia  tam  lœtum  sœclo  nihil  utilur  isto, 
Quod  non  cogatur  crudeli  cedere  falo, 
Quid  prosunt  lacrimoe,  gemitus,  mestœve  querelae? 
Si  subïit  mortis  non  evitabile  limen 
Guifredus,  tantum  carnis  non  utile  pondus 
Deseruit;  verse  nunc  tandem  gaudia  vitse 
Possidet,  et  meriti  fert  premia  maxima  magni  : 
Hoc  votum  fuit,  hoc  sua  tahs  vita  poposcit. 
Gaudendum  potius;  tristes  removete  querelas. 
Quis  laetum  mestis  urgeret  fletibus  uhro? 
Sed  si  quae  mundô  traxit  peccata,  quod  absit  ! 
Diluât  illa  precum  communis  victima,  fratres. 

131.  Kanigonensi  cohorti,  turma  Anianensis,   pe- 
rennis  munia  pacis. 

Non  vos  defuncti  perturbet  casus  amici  : 
Est  cinis  in  cinere,  spiritus  in  requie. 


XI«  SIECLE.  123 

Terra  suum  quod  erat,  cœlum  quod  majus  habebaf, 
nia  suum  corpus,  astra  tenent  animam. 

Transiit  ad  requiem  Vuifridus,  amabile  nomen, 
In  qua  Isetari,  qua  sine  fine  frui. 

Sic  memores  memorum  pro  nobis  poscite  Ghristum, 
Qui  pariter  famulos  ducat  ad  astra  suos. 

1 32.  Concio  Gellonis  diva,  fratribus  Kanigonensis. 
Plerosque  versibus  videamus  cum  ludere,  prosa  ora- 
tioneque  philosofando,  proposicione  simul  et  assum- 
cione,  gestiens  incognita  concludere,  quasi  quodam- 
modo  contra  kanonum  scita  a  quibusdam  arguuntur 
temere  agere.  "Sos  vero,  praetaxati  Redemtorisservuli, 
nec  eos  repreliendimus,  nec  temere  quicquam  de  ex- 
cessu  vestri  neothanati,  quod  soli  Deo  constat  esse 
cognitum,  definire  presumimus,  sed 

Intentis  precibus  Ghristum  deposcere  adimus, 
Ut  nos  pervigiles  cum  pingui  lampade  dites, 
Expectare  suum  adventum,  nostrumque  supremum 
Tempus  perfectum,  faciat,  pius  qui  extat  in  evum. 
Vos  quoque  cum  vestro  cœlesti  vivere  regno 
Concédât  secum  sine  tempore  sursura. 
Interea  nostris  vultis  quae  impendere  vestris, 
Hsec  eadem  volumus  semper  suplicesque  rogamus, 

Quorum  hec  suntnomina  :  Geraldus  abbas,  Geral- 
dus  decanus,  Geuzfredus  abbas,  Austrandus  decanus, 
Rainaldus  ecclesie  custos,  Pontius  claviger,  Deusdedit, 
Petrus,  alius  Petrus,  Aigmarus  magister,  Ingilricus, 
Ugo,  Durantus,  Ebrardus,  Barnardus,  Geuzfredus,  Ge- 
rardus,  Radulfi  decani,  Ariberti,  GoUini,  Aboni,  Au- 
strini,  Aldeberti. 

Nominibus  reliquis  non  est  nunc,  crédite,  finis. 


Uk 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


133.  Titane  horizonte  versus  jubar  deducentë" 
oxypogia  loca ,  venit  gerulus  vestri  diplomatis  ad 
limiiia  beati  Martini  presulis  Ville  Magnensis  et  beati 
Maiani,  confessons  Christi,  nobis  obitum  patris  vestri 
sive  et  reliquorum  fratrum  denuncians,  pro  quorum 
absolutione  criminum,  flexis  poplitibus ,  orationes 
fundendo  insistimus  apud  regein  regum,  cui  omnia 
patent.  Unde  etiara  imploramus  vestram  omnes  ar- 
dentissimam  charitatem,  ut  aures  inspectons  omnium 
pulsatis,  ut  relictis  facinoris  subsellio  altitonantis  in- 
tronizare  faciat  defunctos.  item  nostros  quorum  no- 
mina  hec  sunt  :  Guigrado  abbate,  Ricberio  abbate, 
Poncione  abbate,  Gairaldo  abbate,  Juliano  decano, 
Stepbano  decano,  Avundancio  monacho,  Pétrone  mo- 
nacho,  Wigonemonacho,  Ebrardo  monacho,  Sinfredo 
monacho,  Durando  monacho,  Sijerio  monacho,  Ra- 
turfo  monacho,  Aigmaro  monacho,  Barnardo  mona- 
cho, Deusdedit  monacho,  Petro  monacho,  Matfredo 
monacho,  Barnardo  monacho,  Stefano  monacho,  et 
aliorum  honomata  fratrum,  quorum  nomina  ille  ri- 
matur  qui  est  cuncti  patrator. 

Ut  valeat  celsos  fulgens  conscendere  cœlos, 
Ghristus  in  aethereo  defunctis  premia  regno, 
Virgineis  turmis  sociati  semper  in  astris, 
Grandi[s]  et  perpétue  capiatis  premia  vite. 
Inter  caelestes  exultetis  rite  chatervas  ; 
Vohis  magna  salus,  sit  perpes  gloria,  virtus, 
Lux,  via,  sanctorum  virtus  preclara  suorum. 
Régna  superna  suis,  qui  dat  sine  fine  cholonis. 
Augeat  in  nobis  longumque  valere  in  aevum.  Amen. 


XF  SIECLE.  125 


XX 

Fragment  du  rouleau  de  Girard^  moine  de  Saint-Aubin  d"" Angers. 

Vers  1050. 

Par  suite  d'une  méprise  difficile  à  expliquer ,  la  copie  que  Ba- 
luzenous  a  conservée  du  rouleau  de  Guifred,  comte  de  Cerdagne*, 
renferme  un  fragment  assez  considérable  du  rouleau  de  Girard, 
moine  de  Saint-Aubin  d'Angers,  qui  dut  mourir  vers  le  milieu  de 
l'onzième  siècle.  Ce  fragment  renfertne  le  texte  ou  l'abrégé  d'une 
trentaine  de  titres,  qui  forment  les  n°'  72  à  102  du  rouleau  de 
Guifred,  tel  que  nous  l'avons  dans  le  volume  CVIII  de  la  collec- 
tion de  Baluze. 

72.    Albinum  sanctum  grex  qui  colit  Andecavinum, 
Fra tribus  in  Christo  quibus  est  monasticus  ordo, 
Hic  et  in  eternum  consortia  Christicolarum . 
Unum  de  nobis  defunclum  cartula  vobis 
Nunciat  ista,  preces  solitas  oui  reddile,  iratres. 
Nos  quoque,  multimodis  oppresses  cladibus  orbis, 
Alleviate,  Deum  votis  placando  Deorum. 
Scitis  enim,  membrum  patitur  si  corporis  unum, 
Compatiuntur  ei  simul  omnia  membra  dolori. 
Vos  igitur  nostro  succurrile  compaciendo, 
Unde  vieem  vobis  reddemus  quando  petetis. 
Hinc  brève  rescriptum  petimus  titulosve  locorum 
Altigerit  breviger  quœ  longe  vel  prope  noster. 

XIII  kalendas  octobris  obiit  Girardus,  monachus 
sancti  Albini. 

73.  Titulus  sancti  Mauri  abbatis. 

1.  Voyez  plus  haut,  p.  49. 


126  ROULEAUX  DES  MORTS. 

'  Mortis  nempe  mori*  fuerat  sibi  jure  subactum, 
Vitam  perpétue  captarat  et  ejus  origo, 
Dum  maie  serpentis  consensit  calliditati , 
Fraudis  et  ignarus,  misera  dulcedine  captus, 
Gustavit  vetitum,  pro  falso  nomine,  pomum. 
Hinc  venit  occasus,  mortis  neenon  dominatus, 
Quo  sibimet  cunctos  subicit,  sternit  quoque  leto. 
Hanc  nullus  vitat  fruitur  qui  luce  propinqua. 
Idcirco  luctus  pro  funere  sponte  ponatur, 
Ast  animae  requies  poscaïur,  gloria  perpes, 
Ut  vivat  Domino,  vivat  cum  tempore  longo. 
Et  quod  nos  vestris,  eadem  persolvite  nostris. 

74.  Titulus  Culnaldensis  cenobii. 

Géraldus  abîmas,  Gnilelmus  abbas,  Bernardiis,  Du- 
ranniis,  Bertardus,  f.andricus,  Guichardus,  Hemeno, 
Bladinus,  Radulfus,  Guilelmus. 

75.  Titulus  sancti  Florentii  Salmurensis  cenobii. 

76.  Titulus  sancti  Pétri  Burguliensis  cenobii. 

77.  Titulus  sancti  Juliani  Turonensis  cenobii. 

78.  Titulus  sancte  Marie  Bellimontis  cenobii. 

Ermengardis,  Hadvidis,  Ingeiberga,  Hersendis  ab- 
batissa,  Beatrix  abbalissa,  Berthoide,  Burgisa,  etcetere 
alie  plures. 

79.  Titulus  sancti  Pauli  Cormaricensis. 

Ex  quo  per  culpam  paradisum  perdidit  Adam, 

Hujus  et  exilii  subditus  est  tenebris. 
Mors  habet  hoc  proprium  de  nostra  carne  tribulum, 

1.  Il  manque  probablement  quelques  vers  au  commencement  de  ce 
titre. 

2.  «  Mauri,  »   dans  la  copie. 


XI"  SIECLE.  m 

Quam  sibi  subjecit  morsibus  illicitis, 
Ut  vitae  flatum,   carnali  compede  junctum, 

Invitum  grato  pellat  ab  hospicio. 
De  proprio  fructu  primum  dédit  hoc  protoplaslus, 

Invidia  fratris  quem  sibi  mors  rapuit, 
Excluons  duplicem  pro  fracta  lege  dolorera, 

Excessum  nati  morte  sequendo  sui. 
Hinc  omni  quotquot  nati  spiramus  ab  illo, 

Mortalem  vitam*  ducimus  in  lacrimis. 
Nam  licet  illa  vêtus  pro  tempore  jam  videatur, 

Commovet  heu  lacrimas  adveniendo  no  vas. 
Ergo  mortales  dum  cognoscimus  omnes, 

Ponamus  lacrimas  spe  reditus  vacuas.  , 
Flere  monet  pietas,  ratio  sed  non  manet  ulla, 

Dum  quos  deflemus  nos  pariter  sequimur. 
Dum  caro  peccabit,  mors  insaciata  manebit, 

Quiquid  culpa  créât  donec  id  omne  ferat. 
Ultima  cunctorum  quos  gesserit  ante  dolorum. 

Vindex  se  proprio  post  perimet  jaculo. 
Tum  tuba  cœlestis,  superis  inllata  ministris, 

Restituet  vitae  corpora  nostra  novae  ; 
Arbiter  et  summus,  meritis  condigna  daturus, 

Adveniens  reddet  cuique  quod  est  meritus. 
Sic  pia  sanctorum  cum  nubibus  obvia  cœlum 

Agmina  conscendent,  ima  reos  capient. 
Hœc  ab  apostolicis  solacia  sumite  verbis, 

Ipsius  aima  cohors  quae  dédit  huic  rodulo, 
Et  memores  veri  quid  regala  poscat  amoris, 

Quod  vobis  dedimas  solvite  quis  petimus  : 

Domno  Rotberto  abbati;  Sicbaudo  monacho,  cujus 
obitus  fuit  XV  kalendas  octobris;  Rotberto  monacho, 
Didoni  monacho,  Durando  monacho,  Ulgerio  mona- 
cho, qui  omnes  obierunt  hoc  anno;  Ricardo  abbati, 

1.  La  copie  semble  porter  :  «  retam.  » 


128         """  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Rotberto  monacho,  Giraldo  monacho,  Odoiii  mona- 

cho,  Petro  monacho,  Ruderico  monacho. 

80.  Titulus  sancte  Trinitatis  Belli  Loci  et  sanctorum 
agminmn  Cherubim  et  Seraphim. 

81.  Titulus  sancti  Salvatoris   sanctique  Genulphi 
presuHs. 

82.  Titulus  sancte  Marie  Dolensis  cenobii. 

83.  Titulus  sumuîi  opificis  ac  ejus  egregii  Gildasii 
confessons,  Dolensis  presidii. 

84.  Titulus  sancti  Menelei  Minalensis  cenobii. 

85.  Titulus  sancti  Austremonii  Maudiacensis  coe- 
nobii. 

Reddidimus  vobis  quod  cartula  vestra  petivit; 
Noster  et  ordo  suis  eadem  solamina  poscit. 

Obiit  domnus  abba  Faramundus,  Genesius  mona- 
chus,  Galterius  monachus,  Gulferius  monachus,  Pe- 
trus  monachus,  Pelrus  monachus,  Guillehnus  mona- 
chus, Gulcerius  monachus,  Guillelmus  monachus, 
Geraldus  monachus,  Arnaldus  monachus,  Arbertus 
monachus,  Guido  monachus ,  Franaldus  monachus, 
Ramnulfus  uionachus,  Aldinus  monachus,  Geraldus 
monachus,  et  aliorum  nomina  quorum  Deus  scit. 

86.  Titulus  sancti  Juliani.  Obiit  Stephanus  episco- 
pus  ;  Willelmus,  cléricus. 

87.  Titulus  sancte  Marie  Avenice  sedis  et  sancti 
Systi. 

Quod  vultis  vestris,  hoc  tribualis  libenti  animo  et 
nostris.  (hiit  Baragnaldus,  Petrus,  Leufredus,  Du- 
randus. 


XI"  SIÈCLE.  129 

88.  Titulus  Aniciensis  ecclesie. 

Pars  hominis  moritur  ea  qiiae  mortalis  habetur, 
Illi  nam  sorti  caro  débita,  débita  morti, 
Et  caro  cum  moritur,  naturae  cura  tuetur. 
Set  vis  divina,  quia  spiritus  est,  petit  astra , 
Spiritus  astra  petit,  mundum  sua  si  caro  vincit. 
Vicit  et  hic  carnem  Gerardus,  carnis  amorem 
In  cruce  confixit  ;  cum  Christo  vivere  duxit. 
Sic  nichil  est,  fratres,  nichil  est  de  morte  dolentes, 
Infra  spem  veniœ  nichil  est  de  morte  dolere. 
Set  petitis  vobis  que  débita  solvite  nobis. 
ïste  refert  mon  a  cum  legatus  morte  subagtum, 
El  vocat  abbatem  monachis  sicut  dominantem, 
Moribus  ornatum,  viciis  hune  atque  revulsum, 
Que  res  nos  docuit  quod  num[m]os  querere  venit. 

89.  Titulus  sancti  Agripani. 

90.  Titulus  sancti  Georgii. 

Gerardus  proprii  persolvit  débita  laeti, 
Hune  ne  plangatis,  hec  cum  vos  vera  sciatis, 
^tereus  civis  quod  jam  residet  super  astris. 
Mortuus  et  mundo,  vixit  sine  crimine  Christo. 

91 .  Titulus  Arelatensis  aecclesiae. 

Quod  petitis  petimus  ;  date  quod  damus  ;  ergo  rogamus. 
Obiit  Constabilis,  Bernardus,  Bernardus,  et  alii. 

92.  Titulus  sancti  Pétri  Montis  Majoris. 

Qui  vici[i]s  servis,  limeas  juga  lurida  morlis. 
Ast  expers  vicii,  gaudens  occurrito  morti. 
Anguor  sive  labor  migrabit,  et  omnis  amaror. 
Quis  sine  mundo  nam  poterit,  quis  ducere  vitam  ? 
Ergo,  pii  fratres,  desislite  flere  dolentes  ; 
Istis  privatum  queni  constat  et  esse  beatum. 

9 


130  ROULEAUX  DES  IMORTS. 

Quod  petitis  vestris,  eadem  persolvite  nostris. 
Dicuntur  functi,  cbareant  ut  menibus  horci. 

93.  Cum  jam  in  sua  Titans  vergeret  sinistra,  o< 
duaque  peteret  climata,  advenit  ad  beatae  Virginis 
Mariae  sanctique  apostoli  Pétri  ostia,  necnon  beati 
raarliris  Romani  limina  hujiis  scedule  gerulus,  nun- 
cians  fratris  exicia.  Qui  alta  trahentes  suspiria,  con- 
doluimus  non  solum  fratris  vestri  funera ,  verum 
etiam  de  vestri  mesticia,  ideoque  non  distulimus 
peragi  ex  more  officia,  sed  omnipotenti  Deo  obtulimus 
nostrarum  precum  libamina,  et  ut  quivimus  fratri 
porreximus  sacra  juvamina,  ut  eripiatur  ab  Averni 
pena,  et  fruatur  paradisi  gaudia.  Obsecramus  ergo  et 
nos  vestri  gratiam  ut  pro  nostris  defunctis  ad  Deum 
sint  vestra  precamina,  ut  consoientur  in  sempiterna 
secula. 

94.  Titulus  sancti  Andreae  qui  est  situs  in  Monte 
Adeon. 

Gentis  conjuncte  (?)  omnipotentis  opem. 
Corpore  dum  vixit,  recte  quod  novit  adesit  ; 

Pauperibus  tribuit  et  bona  que  potuit. 
Christus  mercedes  reddat  per  secla  perhennes. 

Ora  tu,  lector,  hic  sibi  progenitor, 

Vivens  in  Domino  flamine  perpétue. 
Quod  vultis  de  vestris  itared dite  nostris. 

Nomina  monachorum  nostrorum  :  Giso  abbas , 
Martinus  abbas,  Rainoardus  abbas,  Ebrerdus  abbas, 
Borapars,  Arlingus,  Girardus,  Ricardus,  Florencius, 
Amalricus,  monachi,  et  alia  muita  nomina  quorum 
ipse  scit  qui  omnia  condidit. 

95.  Titulus  sancti  Pétri  Magalonensis. 


Xr  SIÈCLE,  131 

Moribus  ornatus  moritur  modo  nempe  Girardus. 
Quem  mors  dira  rapit,  que  nil  sinit,  omnia  carpit. 

Fecit  cuncta  Deum  qiio  rogitamus  eiim, 

Ut  sibi  perpetiiam  rétribuât  veniam. 

Mortuus  est,  abiit,  casta  caro  periit. 
Quod  fecimus*  vcstris  volumus  nostris  faciîitis. 

96.  Tilulus  sancd  Tiberii. 

Fratribus  cuiictis  hora  nona  diei  celebrantibus , 
venit  portitor  vester  ad  limina  sancti  Tiberii,  niartiris 
Christi;  nunciavit  nobis  obilum  fratris  vestri  Girardi. 
Nos  vero,  ut  audivimus,  Dominum  pro  eo  rogavimus. 
Obsecramus  ergo  et  nos  vestri  gratiam  ut  pro  nostris 
defunctis  ad  Deum  sint  vestra  precamina,  ut  conso- 
lentur  in  senipiterna  secula.  Hec  sunt  nomina  illorum  : 
Udalgerius  abl)a,  Deodatus  abba,  Âdoyuus  raonacbus, 
Arnaldus  monacbus,  Petrus  monacbus,  Stepbanus 
monacbus,  Gairoardus  monacbus,  Poncius  monacbus 
et  aUi  ceterorum  plurium. 

97.  Biterriensis  aecclesiœ  titulus. 

Ut  vestros  nostris  nostros  admittere  vestris 
Poscitis  hic  scriptos  precibus  sic  poscimus  istos  : 

Vuilelmum ,  Poncium ,  Ragnerium,  Âustinaum, 
Ysimbertum,  caeterosque  quam  plurimos. 

98.  Sancte  Marie  Crasse  titulus. 

Quod  vos  nunc  de  vestris  cogitis,  et  nos  simulque 
de  nostris,  quorum  ista  sunt  nomina  :  Bernardus  abba, 
Olia  monacbus,  Willelmus  monacbus,  Oto  monacbus, 
Bernardus ,  Guadallus  monacbus ,  Raimungilus  mo- 
nacbus,  Benedictus  puer  monacbus,  Isimbertus  mo- 

1.  Lisez  «  facùnus.  » 


132  ROULEAUX  DES  MORTS. 

nachus,  Amelius,  Grimallus,  Stephanus,  ceterosque 
plurimos  quorum  Deus  scit  nomina. 

99.  Sancti  Policarpi  monasterii  Redensi  [s]  titulus. 
Advesperascenle  jam  ea  feria  qua  Christus  in  cruce 

pro  mundi  delicta  occubuit,  venit  pellifer  vester  ad 
limina  sancti  Policarpii  martiris,  quae  est  situs  in  pago 
Reddense,  supra  fluvium  Rivograndis,  nuncians  nobis 
obilum  fratris  vestri.  Et  nos,  ut  audivimus,  pro  illo 
ad  Dominum  preces  fungimus  '.  Precamur  itaque, 
fratres,  quod  pro  vestrum  petitis,  pro  nostris  agere 
non  dedignemini,  quorum  ista  sunt  nomina  :  Auru- 
cium,  Sesmundum,  Durandum,  vel  aliorum  fratres 
quorum  nomina  Deus  scit.  Interius  et  exterius  bene- 
dicat  vos  omnipotens  Dominus.  Amen. 

100.  Titulus  sancte  Marie  Electis. 

Supplicat  ut  fratrem  Dominum,  qui  condidit  orbem, 
Solvat  Electensis  a  pénis  turba  fidelis, 
Nomine  quem  nobis  studio  claroque  notastis. 
Votum  consimile  debetis  solvere  jamque 
Dudum  pro  nostris  traetra  de  valle  vocatis  *. 

Quorum  bec  sunt  nomina  :  Gerallus  abbas,  Einar- 
dus,  Bernardus,  et  pro  omnibus  familiaribus  nostris 
orate.  Yalete. 

101 .  Sancti  Pauli  Vallosulo. 

Dominis  et  in  Cbristo  fratribus  hujus  voluminis 
gestantem  videntibus,  almi  Pauli  apostoli  cenobio 
vocato  Vallosulo  degentes  famuli ,  beatitudinem  ce- 
lestis  vite.  Hujus  fratris  Gerardi,  cum  prescriplis  fra- 


1.  Sans  doute  pour  «  fundiiiius.  t> 

2.  Sic. 


XP  SIECLE.  133 

tribus  in  Cbristo  quiescentibus,  vilam  mereanlur 
aeternam.  Simul  preces  dirigimus  vestre  presencie, 
ut  illuui  Domino  studeatis  commendare,  quo  particebs 
fiât  cum  electis  Dei  in  gloria  vite  eterne.  Nos  quoque 
et  nostros  def unctos  vestris  sanctis  orationibus  comen- 
damus,  quo  et  vivis  sakis  sit  a  Domino  et  requies 
eterna  quando  cesserunt  a  seculo,  quorum  no  vit  no- 
mina  qui  créa  vit  omnia. 

102.  Gafredus,  gratia  [Dei]  abbas,  cetusque  mo- 
nasticus  sibi  subjectus,  sub  magni  principis  Mikahelis 
arcbangeli  cenobio  Coxani  degens  patrocinio,  gregi 
Andegavino  sancti  Albini  comorans  cenobio,  hujus 
vitae  comoda  et  perpétuée  divina  subsidia.  Vestre 
karitati  innotescimus  quod  gerulus  flebilis  voluminis 
vestri  prima  feria ,  incalescente  sole ,  adiit  limina 
nostri  cenobii,  indicans  merorem  vestri  animi.  INunc 
ergo  oramus  pro  nostris  cladibus  fundite  preces,  et 
pro  fratribus  carneo  carcere  exitis  sacrificiorum  plac- 
cationes,  ut  communiter  prosint  utrisque  in  Deo 
nostre  orationes.  Obtamus  ergo  ut  boc  idem  exibeatis 
nostris  quod  postulatis  pro  vestris,  scilicet  pro  domno 
Oliva  pontifice,  pro  Mirone,  pro  Delano,  pro  Senio- 
fredo,  pro  Sancio,  pro  Oliva  monacbo,  et  juvene 
Guardalgaudo,  et  aliorum  fratrum  quorum  nomina 
soli  Deo  cognita  sunt. 


134 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


XXI 


Mention  du  rouleau  de  Garniery  abbé  de  Saint-Étienne  de  Dijon. 


4061. 


Le  biographe  de  Garnier,  abbé  de  Saint-Étienne  de  Dijon, 
mort  en  janvier  4050  ou  lOrîl,  cite  le  rouleau  qui  fut  écrit  pour 
recommander  aux  prières  des  fidèles  l'àme  de  cet  abbé.  Il  a  même 
inséré  dans  son  récit  le  texte  de  la  réponse  que  les  moines  de 
Bèze  consignèrent  sur  le  rouleau  :  «  Anno  siquidem  quo  defunc- 
tus  est,  ad  impetranda  pro  anima  ejus  orationum  suffragia,  cano- 
nici  per  Galliae  ecclesias  rotulum  direxeruut  in  quo  monacbi  Be- 
suenses  tali  epilogo  responderunt.,..*  » 


XXII 


Fragments  du  rouleau  de  Hugues,  moine  de  Corbie. 

Vei-s  4  070. 


Je  conjecture  qu'il  faut  placer  vers  l'année  1070  un  rouleau 
dont  les  Bénédictins  ont  cité  des  fragments  qu'ils  avaient  sans 
doute  trouvés  dans  les  gardes  d'un  manuscrit  de  Saint-Germain 
des-Prés.  Il  y  est  question  d'un  religieux  de  Corbie  nommé 
Hugues. 

Le  titre  composé  par  les  moines  de  Saint-Maur  des  Fossés  a 
été  inséré  dans  le  Glossaire  de  Du  Gange,  au  mot  Rotulus.  On  y 
remarque  le  nom  de  plusieurs  abbés,  dont  le  dernier  (Gunterius) 
vivait  en  1043. 

Deux  autres  titres  de  ce  rouleau  ont  été  publiés  par  D.  Bouil- 


1.  Fyol,  Hist.  de  St-Etienne  de  Dijon,  pr.,  p.  65. 


XI«  SIÈCLE.  135 

lart*  :  l'un  appartient  à  une  église  de  Paris;  le  second  à  l'abbaye 
de  Saint-Germain  des  Prés. 

1 .  Grex  Fossatensis,  fratribus  Corbeiensis,  munus 
œternae  prosperitatis  in  perenni  saeculo.  Quod  Dei 
charitas  postulat  et  apostolus  imperat,  Hugoni  patri 
caeterisque  fratribus  (defunclis) —  persolvimus.  Quod 
ergo  pro  illis  fecimus  pro  nostris  quoque  ut  faciatis, 
precamur  :  scilicet  donno  abbati  Odoni,  item  Odoni 
abbati,  Adelerio  abbati,  Guiiterio  abbati,  Rainaldo 
moiiacbo,  Herluino  monacbo,  Otrauno  monacho, 
Rotberto  monacho,  Erfrido  monacho,  Radulfo  mo- 
nacho ,  Firmato  monacho ,  Gualtero  monacho ,  Rot- 
gero  monacho,  Lantberto  monacho,  Guasberto  mo- 
nacho et  pro  cunctis  quorum  nomina  et  mérita  soHus 
Dei  coUigit  scientia. 

2.  Rollifer  Corbeiae  ad  Parisium  venit  ad  nos. 
Est  data  Corbeicis  justissinna  causa  doloris, 
Hugonis  fratris  dulci  vita  spoliatis  ; 

Sed  quos  sic  ledit  tanti  caro  mortua  fratris, 
Agmina  vestrorum  cum  sanctis,  Corbeienses, 
Aula  cœlesti  quo  possint  vivere  semper, 
Aures  factoris  depulsant  Parisienses 
Ad  celum  raanibus  sublatls  etc. 

3.  Ut  vivant,  valeant,  quos  fratrum  funera  tristant, 
Optant  Germano  de\oti  Parisiaco. 

Justitiae  populis  non  débet  dura  videri  ' 
Actio,  exercens  illos  afïlictio  prœsens, 
Quos  petit  œternœ  requies  gratissima  vitae. 
Ad  prsesens  saeva  mundi  lymphante  caterva 
Jactemur,  certum  nobis  quod  non  sit  inultum 
Quod  patimur,  Christo  régi  si  jungimur  almo. 

1.  Hist.  de  Fabb.  de  St-Germaln  des  Prés,  p.  31,  note 


136  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Sed  quia  vestratum  potius  resoliitio  fratrum 
Vos  conturbat,  eis  et  nos  persolvinius  ipsi 
Quod  debebamiis;  quod  et  a  vobis  rog^itamus 
His  fieri  quos  hic  désignai  pennula  vobis. 


XXIII 


Fragment  du  rouleau  de  Foucard^  abbé  de  Saint- Jmand. 

H  076. 


\ 


Foucard,  abbé  de  St-Amand,  mourut  en  1076*.  Un  fragment 
de  son  rouleau  est  relié  en  tète  du  manuscrit  latin  2717  de  la 
Bibliothèque  impériale. 

1 .....   .  precibus  qua  posciraus  iste  fruatur. 

MathiUis,  Emma,  Enna  ,  Eufemia,  Albu.   ... 
Errenburgis,  Beatrix,  Benedicta,  Lescelina. 

Nostris  et  vestris  requies  et  vita  perhennis. 

2.  Titulus  cœnobii  sancti  Michaelis  Ulteris  Portus. 

[Compajtimur  vobis  mestis  pro  funere  patris 
[Omnipotenjs  requiem  tribuat  vobisque  salutem. 
[Vestra  tujlit  nobis  legatio  fanera  palris. 
[Ultimja  mortales  haec  sors  sibi  vendicat  oœnes. 
[Nanti  consjtat  mundo  certumque  tenetur  in  isto 

ae  mortis  morsus  non  posse  vitari. 

gis  et  custos  Fulchardus,  nobilis  héros, 

[Gum  sibi  comjmissi  cnram  bene  rexit  ovihs, 
[Non  est]  plangendus,  verum  cunctis  imitandus. 

1.   Gallia  Christ.,  III,  260. 


Xr  SIECLE.  ,  137 


Orando  nostris  suceur  [r]  i te  subtitu[latis]  : 

Videlicet  Rainerio  abbati  pie  memori —    Beatrici 

comitissae^   Willelmo,  Got Rotberto,   Benszioni, 

monachis functis  fidelibus  miserealur 

3.  Titulus  sancti  S[tephani  sedis  Metensis]. 

[Est  h]omo  mortalis  çt  fletus  vester  inanis. 

[Poscijmus  ergo  Deum  solvat  ut  ipse  reum. 
[Sed  qu]ia  nullas  horao  valet  hoc  evadere  nodo, 

[Pro  nostris]  ideo  solvite  vota  Deo .  ' 

Pro  domno  Adelberone  episcopo,  Pauliiio  .... 
.  .  .  onej,  Rofrido ,  Amalrico,  Hildrado,  Foccone, 
sacerdotibus  ;  Alberto  prim[icerio]  ;  ....  no,  Con- 
stantino,  Waltero,  diaconis  ;  Conone,  Berone,  Gode- 

frido,   .   .   .  Hazone,   ....  Unbrino dianis,  et 

aliis  quorum  nomina  scribantur  [in  libjro  vite. 


XXIV 

Mention  du  rouleau  de  Lanfranc,  archevêque  de  Cantorhéry , 

1089.  ' 

Orderic  Vital  nientionne  le  rouleau  de  Lanfranc,  archevêque  de 
Cantorbéry,  sur  lequel  saint  Anselme  consigna  une  pièce  de  vers 
hexamètres  :  «  Compatriotae  sui  memoriam  heroico  carminé  volu- 
mini  lacrymabiliter  indidit*.  » 

1.  Béatrix,  femme  de  Robert,  comte  d'Eu. 

2.  Hlst.  ecclés.^  1.  YIII;  édit.  Le  Prévost,  III,  309. 


138 


lOULEAUX  DES  MORTS. 


XXV 

Fragments  du  rouleau  de  Foulques,  abbé  de  Corbie. 

<095. 

Foulques,  abbé  de  Corbie,  mourut  le  5  décembre  i09S'.  D'im- 
portants débris  du  rouleau  funéraire  de  cet  abbé  servent  de  gardes 
à  la  seconde  partie  du  manuscrit  latin  H  636  de  la  Bibliotlièque 
impériale.  Les  titres  conservés  ont  été  recueillis,  les  uns  dans  la 
Flandre,  les  autres  dans  le  Poitou  et  la  Guienne. 

1 .  Titulus  sanctorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Botaville.  ' 

Anime  vestrorum  cum  sanctis  requiescant  in  pace 
monacorum.Orate  pro  nostrisut  oravimus  provestris, 
scilicet  pro  abbate  Iterio,  Dalmatio  abbate,  Berardo 
abbate,  Vidone  abbate* 


2.  Titulus  ejusdem  ecclesiae.   ^ 

Vos  qui  cunctorum  colitis  dominum  dominorum, 
Noscere  debetis  quod  Ghristi  nomen  habetis, 
Ghristus,  id  est  unctus,  pro  nostro  crimine  functus 
Morte  crucis,  dira  qua  deletur  vêtus  ira. 
Gumque  tenebamur  viiicti,  jam  tune  relevamur; 
A...  artem  voluit  dum  carnis  tegmine  suivit. 
Hic  pius  abbali  per  qùem  sumus  edificati 


I 


1,  Gallia  Christ.,  X,  1274. 

2.  Itier,  Dalmace,  Bérard  et  Gui  sont  des  abbés  du  monastère  de 
Sarigny.  Voy.  Bernard,  Cartul.  de  Savigny.,  1,  ixxxi  et  s.  Le  prieure 
de  Bouteville  (Charente,  a.  Cognac,  c.  Châteauneuf)  était  une  dépen- 
dance de  l'abbaye  de  Savigny . 


XP  SIÈCLE.  139 

[Conce]dat  throno  cœlesti  vivere  dono  ; 
Illic  florescunt  qui  sunt  et  non  veterascunt. 
....  qui  fletur  abbas  semper  reputetur 
Fulco  (?),  cui  celi  spes  est  qui  dicitur  Eli. 
Fletibus  iratis  hoc  quod  vos  nos  rogitatis, 
Nostris  donare  leti  nolite  negare. 

Item. 

O  major  mundo,  clamamus  corde  profundo, 
Peccatum  dele,  tocius  causa  medele, 
Atque  vetustates  et  nostras  impietaies, 
Et  quicquid  sordis  sustentât  sessio  cordis. 
His  aliisque  malis  Fulconi  sis  venialis. 
Omnes  electi  Dominum  pie  cogite  flecti, 
Versus  Uberti  sunt  dictatoris  aperti. 

Item. 


Detrahe  cunctorum  precor,  o  Deus  aime,  rogatu 
Hune  infernorum  defunctum  a  cruciatu. 

Rursus. 

Hic  monacus  fuit  egregius  doctor  sociorum, 
Namque  sibi  mores  dederant — 
Ut  fratrum  flos  hic  fieret  splendens  aliorum, 
Utque  regens  facile  laudem  mereretur  eorum , 
Unde  meos  socios  queso  simul  atque  magistros 
Ut  rogitent  sibi veniam  cum  carmin.... 


•m 


3.  Titulus  sancte  Marie  Aqiiistrensis  cenobii. 

Anima  (?)  Fulconis  conscendat  dindima  celi. 

Hic  (?)  maneat  semper  cum  sancti s  fratribus.  Amen. 

Quod  petitis  vestris  placeat  persolvere  nostris. 

Siguino  (?)  abbati,  Stephano  abbati,  Fortoni  ab- 
bati*,  Martino  monacho, monaeho, 

1.  Les  auteurs  du  GalUa  Christ.,  II,  878,  ne  mentionnent  aucun  abbé 
de  Cuistres,  pendant  le  XI«  siècle. 


ikO  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Gaiicelmo  monaclio,  Lamberto  monaclio,  FortonT 
•nioiiacbo,  Peiro  moiiacho,  ceterisque  fratribus. 

4.  Titulus  sancti  Stephani  Baciacensis. 

Absolve,  Domine, ab  .   .   .   . 

delictoruni,  ut  iu  resurrecjtionis]  gloria  inter  sanctos 
tuos  resuscitatos  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 

pro 

domno  abbate  Mainardo,  Gardrado   abbate,    Petro 

abbate*, Jobanne  monacho,  Constan- 

tino,  Ademaro,  Lamberto  (?), ,  Gar- 
drado laico,  Rixendis  femina*,  India  femina,  [et 
ceteris  quorum] 

Nomina  qui  soius  condidit  oinnia  [scit]. 

5.  Titulus  sancti  Jobannis  evangeliste  et  beatorum 
confessorum  M|artini|  (?)  et  .lovini  atque  abbatum. 


6.  Titulus  sancti  Winnoci  Bergensis  ecclesie. 

Mors  homini  nutu  Domini  data  sic  dominalur 
Ut  leviter  cadat  et  breviter  vivens  moriatur. 
Egreditur  sed  conteritur  quasi  flos  homo  natus, 
Et  miseris  restât  cineris  cumulus  reprobatus. 
Progenies  tamen  et  species  et  dulcis  honestas 
Si  faceret  ne  tôt  raperet  tam  seva  potestas, 
Consilio  vigil,  au;&ilio  pius,  hanc  superasses; 
Inleritum  propter  meritum  tibi  non  générasses. 
Vir  celebris  non  in  tenebris  Fulco  latuisli , 
Perpétue  splendore  tuo  cunctis  placuisti. 


1.  Aucun  de  ces  abbés  de  Bassac  n'est  cité  dans  le  GaUia  Christ.,  II, 
1109. 

2.  Gardrade   et  Rixende,  sa  femme,  fondateurs  de  l'abbaye  de  Bas- 
sac.  Voy.  Gallia  Christ.^  II,  1109. 


XP  SIECLE.  141 

Exterius  bonus  interius  fraterna  corona  ; 

Vox  habilis  fuit  et  facilis  cum  laude  sonora  ; 

Cor  sapiens,  studium  faciens  quod  erat  faciendum . 

Est  igitur,  si  conspicitur  res,  compatiendum. 

Floruerat  quoque  quœ  fuerat  tibi  forma  decenter, 

Forma  recens,  sed  et  ipsa  decens  nimium  reverenter. 

Ille  color,  color  ille  dolor  fit  major  amicis, 

Ah  totiens  miseris,  quotiens  jactatur  amicis  ! 

Sed  quid  ego  loquar,  aut  quid  ego  tua  funera  plango  ? 

Deficio,  neque  proficio,  dum  talia  tango. 

Jam  petimus,  modo  qui  gemimus  tua  fata,  reatus. 

Ne  noceat  tibi,  sed  foveat  tua  fata  precatus. 

Mors  abeat,  tibi  rex  faveat,  rex,  vita  bonorum, 

Ut  rutiles  et  ei  jubiles  in  sede  polorum. 

Porta  Dei,  spes  sola  rei,  rerum  dominatrix. 

Lux  hominum  sit  apud  Dominum  libi  conciliatrix. 

Cœlicolse  quos  christicolse  festo  veneramur, 

Salvificent  et  clarificent  te,  Fulco,  precamur. 

Orate  pro  nostris  fratribus,  Rumoldo,  Ingelberto*, 
Ermengero,  abbatibus;  Sicboldo,  Odgero,  Alolfo, 
Meyzone,  Drogone,  sacerdotibus;  Reyboldo,  Ber- 
noldo,  Arnoldo,  Idesboldo,  diaconibus,  et  ceteris  in 
Christo  quies[centibus]. 

At  vigeat,  mala  ne  videat  Stephanus,  pins  hospes 
Corbeise,  decus  œcclesia?,  valeat  bene  sospes^. 

7.  Titulus  sancte  Marie  de  Watanis. 

Anima  ejus,  etc.  Orate  pro  nostris,  quia  oravimus 
pro    vestris  :    Ricolfo    episcopo,    Ofrido,   Alfuino, 

Ri ,  Reinoldo,   Rodolfo,  Reinero,  Wi- 

celo,  Lanberto. 

1 .  Le  nom  d'Ligelbert  ne  figure  pas  sur  la  liste  des  abbés  de  Bergues 
[)ubliée  dans  le  GalUa  Chris tinna,  V,  333. 

2.  Ces  deux  vers  n'appartiennent  peut-être  pas  au  titre  de  l'abbaye  de 
Bergues. 


142  ROULEAUX  DES  MORTS. 

8.  Tituliis  sancti  Audomari  , 

Angelici  cives,  gaudete  ;  novus  modo  miles, 
Pro  vitae  meritis  sidéra  Fulco  petit. 

Quorum  civis  erat,  dum  presens  vila  manebat, 
Mundi  jure  fruens,  sidéra  mente  colens. 

Fratres  qui  colitis  Corbeiam,  crédite,  vobis 

9.  Titulus  sancti  Quintiiii  Belvacensis. 

Fratri  noster  amor  jam  solvit  débita  [vestro]. 
Gui  maneat  jugis  requies  in  pace  per[henni] . 

10.  Titulus  sancti  Bavonis  in  Gandavo. 

Heu  Francorum  decus  atque  décor  monachoruni 

Unde  repente  ruis,  Fulco,  dolende  tuis? 
More  virens  floris,  vir  multi  plenus  honoris, 

Vix  bene  florueras,  umbra  fugis  quod  eras. 
Quis  dolor  huic  similis  ?  Puer  œvo,  more  senilis, 

Cum  vitam  finis,  fis  rosa  tanta  cinis. 
Sic  quia  transisti,  redinii  nec  ab  hoc  potuisti, 

Sic  Corbeia  dolet,  mater  ut  orba  solet, 
Flandria  flet  pro  te,  tanto  privata  nepote, 

Et  gémit  ut  vidua  Francia  morte  tua. 
Et  nos  dévote  possemus  plangere  pro  te, 

Si  posses  poni  fletibus  arce  poli. 
Sed  tua  vita  cinis  quia  tendit  ad  ultima  finis, 

Et  florum  species  conterit  una  dies, 
Flos  lapsi  floris  assit  medicina  doloris, 

Per  quem  cœlorum  promereare  thorum.  Amen. 

Item  de  eodem. 

Qui  sumus  aura  levis,  quia  labilis  est  caro  quaevis, 
Hinc  casus  juvenum  cernimus,  inde  senum. 

Sic  caro,  parta  luto,  pede  quae  steterat  maie  tuto, 
Vilet,  et  ut  vita  floruit  aret  ita. 


XI*  SIECLE.  143  , 

Hinc  dolor,  hinc  fletus  et  quam  fueras  homo  laetus 

Raptus  morte  tuis  tristior  ipse  luis. 
Nec  mora  sorte  pari  te  conspicor  inproperari, 

Nec  mora  tu  nobis  unus  et  al  ter  obis. 
Quis  modus  iii  fatis?  Quis  honor,  quœ  nobilitatis 

Surama  superstes  ent  ?  Mors  ea  cuncta  terit. 
Adque  brèves  metas  florens  vix  pervenit  aetas, 

Séparât  at  tabès  dulce  quod,  o  vir,  habes. 
Ecce  juventutis,  utrum  cum  fine  salutis 

Nescio,  flos  cecidit,  mixtaque  turba  gémit. 
Clerus  enim  quales  planctus,  laious  quoque  taies, 

Hinc  simul  unde  dolet,  continuare  solet. 
Tutamen,  o  juvenis,  mortis  subductus  habenis, 

Deponens  hominem,  verteris  in  cinerem. 
Solvis  et  in  fletus  nostros  ex  ordine  coetus, 

Ut  prosit  gemitus  is  tibi  cum  precibus.  Amen. 

Orate  pro  nostris  domno  Alardo  abbate*,  Rainero, 
Folcaldo  et  ceteris. 

Qui  sunt  defuncti  vivant  ut  in  ethere  cuncti. 

11 .  Titulus  sancti  Pétri  Aldeburgensis  ecclesie. 

Orate  pro  nostris  domno  Arnulfo*  episcopo,  Rod- 
berto,  Fulcranno,  Aramaro,  Tancmaro,  Eremberlo, 
Ringero,  Erembaldo,  Alnotho,  Mainardo,  Heramaro, 
Ringero,  Rinfrido,  Alfrido ^  . 

12.  Titulus  sancti  Martini  Iprensis  cœnobii. 
Anima  ejus,  etc. 


1.  Le  Gallïa  Clirïstiana,  V,  180,  marque  à  l'année  1099  la  mort 
d'Alard  {Adelardus) ,  abbé  de  Saint-Bavon.  Cette  date  est  probablement 
à  rectifier.  Alard,  ne  devait  plus  être  en  vie  quand  le  rouleau  de  Foul- 
ques, abbé  de  Corbie,  fut  porté  à  Saint-Bavon,  vers  1095. 

2.  Arijould,  évéque  de  Soissons. 


ikk  ROULEAUX  DES  MORTS. 

13.  Titulus  sanctae  Mariae  Formosellensis  accclesiae. 


XXVI 

Mentions  ou  fragment x  des  rouleaux  de  Noël,  abbé  de  Saint-Nicolas 
d'Jngers;  de  Rainaud,  archevêque  de  Reims;  de  Hoël,  évéque 
du  jyjans,  et  de  Jo/iel,  abbé  de  la  Couture  ;  d'Judebert,  arche- 
vêque de  Bourges  ;  de  Durand,  évêque  de  C  1er  mont;  de  Jean, 
évéque  d'Orléans  ;  de  Géraud,  abbé  de  Moutierneuf,  et  de  deux 
abbés,  nommés  Vun  Guillaume ,  Vautre  Adam. 

1096  ou  environ. 

Les  poésies  de  Baudri,  abbé  de  Bourgueil  et  archevêque  de  Dol, 
dont  le  manuscrit  original  est  aujourd'hui  conservé  à  Rome  et  dont 
une  copie  a  été  léguée  par  M.  Salmon  à  la  ville  de  Tours,  renfer- 
ment des  fragments  ou  des  mentions  de  neuf  rouleaux  funèbres. 
Je  me  bornerai  à  les  indiquer  en  quelques  mots,  d'après  l'édition 
que  Duchesne*  a  donnée  d'un  choix  des  poésies  de  Baudri. 

Du  rouleau  de  Noël,  abbé  de  Saint-Nicolas  d'Angers,  mort  en 
i096,  nous  ne  possédons  que  le  titre  composé  par  Baudri,  abbé  de 
Bourgueil.  C'est  une  pièce  de  dix -huit  vers,  dont  il  ne  serait  guère 
utile  de  donner  une  nouvelle  édition. 

Sur  le  rouleau  de  Rainaud,  archevêque  de  Reims,  mort  en 
1096,  Baudri  inscrivit  quinze  vers  que  je  me  dispense  également 
de  reproduire, 

La  même  année  1 096  vit  s'éteindre  dans  la  ville  du  Mans  deux 
personnages  qui  occupaient  un  rang  distingué  parmi  leurs  con 
temporains  :  Johel,  abbé  de  la  Couture,  et  l'évèque  Hoël.  Il  paraît 
qu'un  seul  rouleau  fut  mis  en  circulation  pour  annoncer  aux  fidè- 
les la  mort  de  l'évéque  et  de  l'abbé  :  c'est  du  moins  ce  qui  parait 
résulter  d'une  pièce  de  vingt  vers  composée  par  Baudri. 

1.  Script.,  IV,  251  et  s.  L'édition  de  Duchesnc  a  été  reproduite  par 
Migrie,  Patrol.,  CLXVI,  1181  et  s. 


XP  SIECLE.  445 

INous  ne  connaissons  le  rouleau  d'Audebert,  archevêque  de 
Bourges,  que  par  les  vers  de  l'abbé  de  Bourgueil.  Ces  vers  méri- 
tent d'être  textuellement  rej^roduits  ;  on  y  remarquera  des  allu- 
sions à  plusieurs  rouleaux  dont  il  ne  subsiste  pas  d'autres  vestiges. 
Tels  sont  ceux  de  Durand,  évêque  de  |Clermont,  de  Jean,  évêque 
d'Orléans,  et  de  Géraud,  abbé  de  Moutierneuf,  à  Poitiers. 

Cum  velut  examen  rotulorum  venerit  ad  nos, 
Mortera  non  vitam  rotulus  mihi  nuntiat  omnis. 
Nuntius  ergo  férus,  qui  semper  nuntiat  illud, 
Quo  semper  lacrymis  nos  impetit  atque  dolore. 
Mortera  Remensis  rotulus  dixit  Raginaldi. 
Durandi  siquidem  pallentes  vidimus  artus, 
Cum  nos  Arvernis  Urbanus  papa  vocasset. 
Nos  Cenomanneusis  rotulus  commovit  Hoelis. 
Aurelianensis  superesl  jam  charta  Johannis. 
Si  tamen  abbates  his  adnumerare  velimus, 
Multos  abbates  rotularis  pagina  deflet. 
Pictava  Geraldura,  Cenomannisque  Joelum, 
Andegavis  vero  Natalem  deflet  obisse. 
Multos  prœtereo  vel  quos  incuria  tollit, 
Vel  quos  res  alias  curanti  oblivio  démit. 
Venit  ad  extremum  rotulus  de  prsesule  magno, 
Quem  mihi  praecipui  res  commendabat  amoris, 
Is  qua  promeruit  duplici  fulgebat  honore  ; 
Si  pondus  geminum,  geminum  dicamus  honorera  : 
Abbasipse  Dolis,  Biturix  et  episcopus  ipse, 
Sedibus  ambabus  praeerat  non  ambitiose, 
Ambarum  domuum  magis  utilitate  coactus, 
Et  domini  papae  sancto  moderamine  victus. 
Hune  Audebertum  validum  juvenilibus  annis 
Effera  mors  rapuit,  qufv  nuUi  parcere  novit. 
En  mihi  dat  lacrymas  rotularis  epistola  vivas. 
1  Has  lacrymas  reduces  faciet  mea  quœstio  semper, 

Audeberte,  meo  nec  pectore  dimovearis, 
Nec,  si  quid  valeant  noslris  precibus  reproberis. 
Vos  igitur,  fratres,  de  vobis  suslituendo 

10 


Û6 


ROELEAUX  DES  MORTS. 


n 


Procurate  viro,  Biturix  urbs  grexque  Dolensis, 
Et  pro  defunctis  oflPert  precamina  nostris, 
Gommunemque  patrcm  commun!  tanglte  voto, 
Ut  det  pastori  sedem  super  tethera  vestro. 
Obsecro  jaçi  parcat  tam  saepe  venire  veredus, 
Per  nimios  usus  nimium  sua  verba  veremur. 
Vivant  prœlati  pro  quorum  morte  vagatur 
Vultur  edax  corvusque  niger,  volitansque  veredus 
Necnon  bubo  canens  dirum  mortalibus  omen  ; 
Significant  mortes  praesaganturque  cadaver  : 
Sic  rotulus  semper  mortem  cujuslibet  afFert. 
Ergo  sit  a  nostris  penitus  conventibus  exul, 
Qui  semper  mortem,  qui  nuntiat  anxietatem  ; 
Nam  si  saepe  venit,  nummi  meccede  carebit. 
En  Audebertum  dicit  mihi  nuper  obisse. 
Et  mundi  solem  sub  nube  delituisse. 
Quid  faciès,  Biturix,  tanto  pastore  perempto  ? 
Quid  faciès  obito  tu  grex  abbate  Dolensis  ? 
Arripe  lamentum  suflusus  fletibus  ora, 
Ambo  patrono  caruistis  inaequiparando. 
Me  quoque  collegam  gemitus  superesse  velitis, 
Gujus  non  sapiet  vehemens  querimonia  finem. 
Participe t  lacrymis  qui  participavit  amori. 
Consors  viventis,  consors  essem  morientis. 

Le  recueil  des  poésies  de  Raudri  nous  a  encore  conserv 
pièces  de  vers  que  cet  auteur  inséra  sur  les  rouleaux  de  deux 
abbés,  dont  l'un  se  nommait  Guillaume  et  l'autre  Adam.  Je  ne 
sais  ni  à  quels  établissements  appartenaient  ces  deux  personnages, 
ni  à  quelle  date  ils  sont  morts,  et  comme  les  morceaux  que  l'abbé 
de  Bourgueil  a  consacrés  à  leur  mémoire  n'offrent  rien  de  remar- 
quable, je  me  borne  à  en  signaler  l'existence. 


XP  SIECLE.  j47 


XXVII 

Fragment  d'un  rouleau  anonyme. 
Onzième  siècle. 

En  tête  du  manuscrit  latin  5605  de  la  Bibliothèque  impériale 
est  relié  un  fragment  de  rouleau  sur  lequel  on  lit  trois  titres  fort 
mutilés,  l'un  en  prose,  les  deux  autres  en  vers.  Il  suffit  de  signa- 
ler ces  débris,  en  faisant  remarquer  que  le  manuscrit  dont  ils 
font  partie  provient  de  la  bibliothèque  du  chapitre  de  Ghâlons. 


XXVIII 

Encyclique  sur  la  mx)rt  d'André^  prieur  de  Fleuri. 
Fin  de  l'onzième  siècle. 

L'encyclique  suivante  a  pour  objet  la  mort  d'André,  doyen  ou 
I*ieur  de  l'abbaye  de  Fleuri-sur-Loire.  Ce  moine,  aussi  versé  dans 
les  pratiques  religieuses  que  dans  les  connaissances  littéraires, 
s'était  concilié  l'estime  de  ses  frères  par  la  sagesse  avec  laquelle  il 
avait  gouverné  le  monastère.  Rien  u'empèche  de  supposer  qu'An- 
dré, doyen  ou  prieur  de  Fleuri,  soit  le  même  qu'André  de  Fleuri, 
auquel  nous  devons  la  Vie  de  l'abbé  Gauzlin^  et  les  livres  IV- VII 
des  Miracles  de  saint  Benoîte  André  de  Fleuri  dut  mourir  dans  la 

1.  rie  de  Gauzlin,  ahhé  de  Fleury  et  archevêque  de  Bourges^  par  André 
de  Fleury,  publiée  par  Lëopold  Delisle.  Orléans,  1853,  in-8  de  6K  p. 
Extrait  du  t.  II  des  Mémoires  de  la  Société  archéologique  de  l'Orléanais. 

2.  Les  Miracles  de  saint  Benoit^  réunis  pour  la  Société  de  C Histoire  de 
France,  par  E.  de  Certain.  Paris,  1858;  in-8°,  pages  173-276. 


■148 


ROULËALX  DES  MORTS. 


seconde  moitié  de  l'onzième  siècle.  L'encyclique  qu'on  va  lire  a  é\ 
copiée,  vers  le  commencement  du  douzième  siècle,  sur  le  seconc 
feuillet  du  Ms.  latin  6365  de  la  Bibliothèque  impériale,  qui  a  jadi^^ 
appartenu  à  l'abbaye  de  Fleuri.  ^11 

Cunctis  per  quadrifidi  orbis  climata  passim  diffusis 
fîdelibus,  quos  purior  unda  sacri  babtismatis  sub 
cbristianae  religionis  titulo  univit  Domino  Jbesu  Cbristo 
consotia  spe  ac  fide,  bumilis  cohors  sanctissimi  mona- 
cborum  legislatoris  Benedicti,  commoda  presentis 
vitae  cumque  bonarum  perfectione  virtutum  œterno- 
rum  gaudia  premiorum.  Postquam  a  paradisi  felici- 
tate  illud  superna^  divinitatis  plasma  nobilissimum, 
quod  sibi  condiderat  Deus  mente  simillimum,  error 
abduxit  devins,  succubnit  terrenae  maledictionis  no- 
tamini,  sicut  delinquens  protinus  audivit  :  «  Terra  es 
et  in  teçram  reverteris.  »  Hinc  igitur  humanitatis 
sumpsit  aerumpnosus  defectus  exordium,  dnm  priscae 
maledictionis  ténor,  velut  quoddam  bereditarium , 
adeo  convaluit  diductus  in  posteritatem  liominum,  ut 
mors  suprema,  auferendo  universos,  aevum  bactenus 
indiscretum  et  indiscretam  ictu  eodem  percellat  con- 
dilionem.  Porro  singulare  illud  bumanatum  verbum, 
quodadconterendum  ejusdem  mortis  jusiniperiosum 
celitus  est  delapsum,  la4i*  necessitatem  non  novit; 
quod  etsi  ad  oram  ultro  expetendo  degustavit,  vitio 
tamen  naturae  minime  subjacuit,  quoniam  deitas,  bo- 
minis  circumplectendo  naturam,  per  id  quod  deitatis 
extitit  peremit,  immo  dissolvit,  quod  ex  inconstantia 
sui  prevaricando  bumanitas  admisit.  Hinc  est  igitur 
illud    quod   dicit   apostolus  :  «  Restaurans  Cbrisius 


1.  Pour  «  lelhi,  » 


XP  SIECLE.  U9 

orania  quae  in  celis  sunt  et  terra,  virtutis  suœ  poten- 
lia,  peccata  condonando,  sedet  ad  dexteram  paternse 
majestatis  in  excelsis.  »  Factus  ergo  médius  et  se- 
(juester  filius  altissimi,  singiilare  inter  Deum  liomines- 
(jue  stabilivit  commertium,  sperandi  scilicet  et  depre- 
candi.  In  hoc  videlicet  prerogativum  speramus  nos 
post  depositionem  hujus  corporeae  fragilitatis  in 
nostri  prestantiori  parte  vicem  divine  promereri  gra- 
tis; deprecandi  vero  in  eo  quod  scriptum  est  :  «  Di- 
mitte  nobis  débita  nostra,  »  ut  scilicet  veniam  ab  er- 
roris  consequamur  culpa.  Unde  exhortans  apostolus 
ait  :  «  Si  quis,  fratres  mei,  erraverit,  advocatum  ha- 
bemus  ad  Deum  Jhesum  Christum,  qui  propitiatio  est 
delictornm  nostrorum;  »  sed  et  ipse  inquit  :  «  Spi- 
ritus  postulat  pro  nobis  gemitibus  inenarrabilibus.  » 
Ergo  Dei  et  sanctoriim  patrum,  patres  et  fratres 
sanctissimi,  salutaribus  edocti  institutionibus,  qui- 
bus  pro  in  vicem  orare  exhortamur  ut  salvemur, 
divinam  non  desistimus  exoiare  clementiam,  cum 
sacrificio  nostrse  redemptionis ,  quatinus  vos,  quos 
gratia  sacrae  regenerationis  filios  effecit  sempiterni 
parentis,  cum  incremento  temporaneae  pacis,  heredes 
regni  et  coheredes  efficiat  gloria3  perpetuae  felicitatis. 
Quocirca  nos  quoque,  certam  in  vobis  habentes  pa- 
rilis  retributionis  confidentiam,  plus  solito  efflagi- 
tamus  precum  vestrarum  subsidia,  nec  solum  nobis 
ipsis  peccati  adhuc  corpore  pressis,  sed  etiam  his 
nostris  defunclis  qui,  juxta  bumanse  defectionis  sen- 
tentiam,  lœti*  solvendo  débita,  pro  présent ibus  futura 
mutaverunt  tempora.  Inter  quos  committimus  vestris 

1.  Encore  pour  «  lethi.  » 


450  ROULEAUX  DES  MORTS. 

saiictis  oratioiiil)us  quemdam  eximiae  recordationis  a 
clarissimum  philosôphise  spéculum  domnum  nomin 
Aiidream,  in  cunctis  sanctœ  religioiiis  institutionibus 
liberalibusque  ferme  nostris  temporibus  adprimîe 
eruditissimum  artibus,  et  qui  summam  nostrae  reipu- 
blicae,  ut  pote  rerum  sapiens,  sapienter  disponens, 
officio  decani  sive  prioris  fungendo,  ardebat  in  domo 
Domini  venerabiliter  ut  lucerna,  quatinus  cum  sanc- 
tis  omnibus,  stola  comptus  inmortalitatis,  visione 
vestri[s]  sanctis  precibus  mereatur  confoveri  suij 
creatoris.  Excessit  autem  pridie  kalendarum  aprilium 
die,  non  sine  multo  merore  ac  tristitia  animoruni 
circum  adstantium  fratrum.  Committimus  etiam  duos 
ëx  senioribus  provectae  etatis,  quorum  unus  VII  idus 
martii  vocabulo  Stephanus,  alter  vero  dictus  Odo  IlII 
kalendarum  ejusdem  mensis,  quo  et  ipse  laudabilis 
decanus  de  quo  loquimur,  hominem  exuerunt.  Sunt 
et  alii  quorum  nomina  hic  inseruimus,  qui  ex  hoc 
erumpnoso  vitse  stadio,  diversis  obeundo  tempori- 
bus, finem  sortiti  sunt  mundialis  vitae.  Quos  Deus 
omnipotens  suœ  participes  efficiat  gloriae  vestris  ora- 
tionibus  !  De  cetero  beatitudinem  vestram  omnipotens 
Dominus  incolomem  conservare  dignetur,  ad  laudem 
et  gloriam  sancti  sui  nominis. 


XP  SIÈCLE.  1S1 


XXIX 

Formules  de  titres  funèbres. 

Vers  ^^o^)? 

Ces  formules,  à  l'usage  du  monastère  de  Saint-Pierre  de  Melun, 
se  rencontrent  au  commencement  du  Ms.  latin  1691  de  la  Biblio- 
thèque impériale.  L'écriture  paraît  être  de  la  fin  de  l'onzième  siècle 
on  du  commencement  du  douzième. 

Quos  simplex  titulat  deitatis  numen  et  ornât, 

M.orte  patris  mestis,  gaudia  post  lacrimas. 
Quid  mortis  totiens  casus  geminare  necesse  est, 

Atque  recens  vulnus  crescere  dum  rénovas  ? 
Lex  deflere  vetat,  cunctis  aeque  subeunda. 

Conditio  mortis  omnibus  est  similis. 
Solvimus  ecce  patri  quod  vis  fraterna  coegit. 

Nostris  (Ingelberto,  A.dam)  ergo  vicem  reddite  vos 

[itidem. 
Alii. 

Fratribus  et  dominis  aetemae  gaudia  lucis, 
Cordibus  a  vestris  singultus  ponite  patris. 
Hoc  petimns  solio  valeatis  scandere  su,mmo. 
Débita  quae  petitis  nostris  concedite  functis  (Friderico 
[Hugoni.) 

Hi  versus  pro  episcopo,  pro  abbate,  pro  abbatissa, 
pro  monacbo,  pro  clerico,  pro  saiictimoniali  possunt 
scribi.  Superiores  non  possunt  nisi  pro  episcopis  et 
abbatibus  yel  rectoribus. 

Omnis  ad  interitum  generali  sorte  luendum 
Corpore  festinat  ;  mens  pia  morte  vacat. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 

Mors,  parcens  nulli,  cunctos  aequo  pede  sternit, 

Sed  justus  solido  perfruilur  solio. 
Passus  multipliées  mundi  statione  labores 

Ad  cœlos  remeat  praemia  quo  répétât. 
Parcite  jam  lacrimis,  plausum  donate  quieti. 
Fecimus  absque  mora  monuit  quod  carlula  vestra, 
Vos  eadem  nostris  rogitamus  solvite  functis  (Vualterio, 
[Adelerio,  Joselino). 

Fratribus  et  dominis  famulantibus  almo  ////  apostolo 
(i^c/  martiri,  seu  antistiti),  humilis  contio  clavigeri 
Pétri  Milidunensis,  gaudium  perbenne  felicitatis.  De- 
licto  prothoparentis  accepimus  beu  lugubre  doiium 
mortis,  nec  vitam  trausitoriam  transcurrere  valemus, 
ut  ad  vitam  sine  fine  mansuram  perveniamus,  nisi 
prius  gustum  mortis  amarum  carpamus.  Quapropter 
cessa  te  a  fletu ,  quando  nulli  datur  vita  sine  obitu. 
Petitum  vero  a  vobis  debitum  caritatis  jam  expletum 
a  nobis  sciatis,  similemque  vicem  petimus  a  vobis  re- 
pendi  nobis,  nostris  ut  oretis  pro  defunctis ,  donno 
Hugone  abbate*. 

Alii. 

Reverendis  patribus  almo  ////  apostolo  {vel  martiri^ 
seu  antistiti)  deservientibus ,  grex  famulans  clavigero 
Petro  Milidunensis  cenobii,  jungi  civibus  etbereis. 
Yestris  precibus  sedulo  prebentes  obeditionem  carita- 
tis, explevimus  debitum  pro  vestro  (ce/  vestris)  vita 
functo  (functis),  quod  ipsinempe  petistis.  Pro  nostris 
itaque  vos  itidem  supplicamus,  scilicet  Vualterio,  Hu- 
gone, Oidelerio. 

Susceptis  a  sanctitate  vestra  litteris  apud  monaste- 


I 


1 .  Il  n'y  a  pas  de  Hugues  sur  la  liste  des  abbés   de  Saint-Pierre   d« 
Melun,  publiée  dans  le  Gall'ia  Christ. 


XI*  SIÈCLK.  153 

rium  castri  Milidunensis  in  honore  sancti  Pétri  extru- 
cti,  solitum  iicet  indignae  redidimus  obsequium.  Quod 
utiquae  postulamus  a  vobis,  ut  et  nostrae  congregationis 
impendatis  omnibus  fratribus  defunctis,  Hugone,  Oi- 
delerio,  ceterisquae  quorum  nomina  scit  eorum  condi- 
tor  qui  sua  eos  gratia  vocavit. 


XXX 

Encyclique  sur  la  mort  de  Bernard,  ahhé  de  Marmoutier. 

^^oo. 

Les  moines  de  Marmoutier,  en  annonçant  la  mort  de  leur  abbé 
Bernard,  arrivée  le  7  avril  1100,  recommandent  de  ne  point  ins- 
crire de  puérilités  sur  le  rouleau,  mais  d'y  indiquer  simplement 
les  bonnes  œuvres  que  chaque  église  aura  faites  pour  l'âme  du 
défunt.  L'encyclique  dans  laquelle  on  remarque  cette  prescrip- 
tion nous  a  été  conservée  par  Baluze* .  Le  texte  en  a  été  inséré  par 
dom  Martène  dans  son  Histoire  manuscrite  de  Marmoutier"^,  et 
publié  dans  les  Annales  or  di  ni  s  sancti  Benedicti^  puis  dansleG«///« 
Christiana'* . 

Omnibus  aecclesise  Dei  ubicumque  diffus*  fdiis  et 
filiabus ,  Domini  servitio  dicatis  ,  conservis  suis  et 
comparticipibus  spei  quse  est  in  Christo,  Majoris  Mo- 
nasterii  fratres,  mutuse  karitatis  in  omnibus  bonis  par- 
ticipationem.  Quoniam,  apostolo  docente,  nos  omneà 

1.  Bibl.  imp.,  Chartes  de  Baluze,  pièce  326,  reliée  dans  le  vol.  388  de 
la  collection  de  Baluze. 

2.  Ms.  latin  12878,  f"  360. 

3.  V,  668. 

k.  XIV,  instr.,  75. 


-154  ROULEAUX  DES  MORTS. 

qui  Dominiim  Jhesnm  confitemur,  si  fidem  iiostranT 
maie  vivendo  non  mortificamus,  membra  corporis 
ejus ,  quod  est  aîcclesia,  esse  didicimus  :  cum  autem 
patimur  unum  membrum  ,  cetera  commembra  opor- 
tere  compati,  eodem  insinuante,  non  ignoramus.  V  o- 
bis  commembris  nostris  ut  nol^is  compatiamini,  sicut 
ratio  caritatis  exposcit,  orbitatis  nosti'ai  importabilem 
passionem  nunciamus.  Orbati  sumus  etenim  pâtre 
nostro  Bernardo,  viro  admodum  veneral^ili,  utpote 
vere,  quod  primum  est,  catliolico,  dulci,  sapienti,  pio, 
et  ut  quid  de  eo  sine  errore  sentire  del>eatis  breviter 
pendamus,  actu  et  habitu  vere  religionis  et  sanctitatis 
reverendo.  Unde  absque  dubitationis  hésita  tione  con- 
fidimus  quod  ei  sit  praeclarus  quietis  locus  in  sancto- 
runi  beatifica  mansione  praeparatus.  Sed  quoniam  nul- 
lum  ita  circunispecte  vel  elimate  vivere  in  hujus 
erumnosie  carnis  rnortalitate,  cui  nicbil  mundanœ  con- 
tagionis  inhaeserit ,  et  probatissimorum  sanctorum 
exemplis  et  divinae  scripturœ  testimoniis  cognovimus, 
ei  aliquid  carneai  rubiginis,  quod  purgatoriis  pœnali- 
bus  sit  expiandum,  ex  parte  aliqua  inhaesisse  formi- 
damus.  Hinc  est  quod  petimus ,  in  quo  a  vobis  pia? 
compassionis  adjutorium  postulamus,  scilicet  ut  ne 
forte  propter  aliquam  carnea;  fragilitatis  maculam  ja- 
nuam  debitse  quietis  ad  tempus  purgationis  ei  conti- 
gerit  obfîrmari,  vos  orationum  vestrarum  clavibus  et 
piarum  oblationum  impulsibus  impetretis  festinantius 
aperiri.  Rogamus  etiam  ut  pro  nobis  communem 
omnium  exoretis  creatorem,  quatinus  ad  beneplacitum 
suum  vivere,  et  nos  regere  faciat  patris  defuncti  suc- 
cessorem.  Et  quoniam  pius  pater  noster  vir  sanctae 
severitatis  fuit,  et  non  solum  verba  peccatricia,  sed 


XI«  SIECLE.  1K5 

et  vana  et  scurrilia,  et  <juocumquemodo  inutilia  exosa 
liabuit,  et  ab  auditu  suo,  quanlum  potuit,  rejecit, 
sanctitalem  vestram  precamur  ut  versuum  nenias  et 
tlerisiones,  quae,  potiusquam  prosint  defuncto,  facien- 
tibus  accumulant  damnationem ,  ab  hac  cbarta  sum- 
moveatis,  tantumque  simpliciter  locorum  vestrorum 
nomina,  et  quid  pro  defuncto  pâtre  nostro  et  pro  no- 
bis  feceritis  annotetis,  ut  quid  etiam  nos  pro  vobis 
debeamas  facere  cognoscamus ,  sicque  praeceptum 
apostoli  Jacobi  complentes  :  «  Orate  pro  invicem  ut 
salvemini,  »  ad  salvatorem  nostrum  nos  mutuis  oratio- 
nibus  pertrahamus  Dominum  nostrum  Jesum  Cliri- 
stum,  qui  vivit  et  régnât  cum  Pâtre  et  Spiritu  sancto 
unus,  beatus  et  beatificans  Deus  per  omnia  secula 
seculorum.  Amen. 

Obiit  autem  hic  piissimus  pater  noster  anno  ab  in- 
carnatione  Domini  MC,  indictione  VIII,  epacta  VII, 
concurrente  VII ,  [Vil]  idus  aprilis,  in  ipsa  hebdo- 
mada  Paschœ,  sabbato  quod  est  in  albis,  in  ipso  diei 
exortu,  tanquam  qui  de  tenebris  egrederetur  ad  lucem. 


XXXI 

Extraits  du  rouleau  de  saint  Bruno. 

Le  rouleau  de  saint  Bruno  nous  est  connu  par  l'édition  qui  en 
"a  paru  à  la  suite  de  la  Vie  du  même  saint,  imprimée  à  Bâle  vers 
1515.  Cette  édition  est  loin  d'être  complète,  puisqu'on  en  a  sys- 
tématiquement retranché  l'indication  des  morts  que  chaque  église 


456 


ROULEAUX  DES  MORTS, 


n 


recommandait  aux  prières  des  fidèles  * .  Elle  a  été  reproduite  pai 
les  Rollandistes*.  Je  me  bornerai  à  relever  le  nom  des  établisse-] 
ments  dont  les  titres  ont  été  conservés. 

Saint  Bruno  est  mort  le  6  octobre  HOl;  son  rouleau  fut  pré- 
senté à  l'abbaye  de  Cormery  le  i"  novembre  1102. 

1 .  Titulus  fratrum  Montis  Amati. 

2.  Fratrum  Fisciclensis  cœnobii. 

3.  Rangerii,  Brunonis  discipiili. 

A.  Sancti  Frigiani  Lucensis  ecclesiae. 

5.  Ecclesiae  Placentinae. 

6.  Monasterii  sancti  Sepulchri. 

7.  Ecclesiae  sancti  Martini  de  Petra. 

8.  Clusini  cœnobii, 

9.  Sugusiensis  ecclesiae. 

10.  Praepositurae  Ulciensis. 

Nos  hurniles  fratres  sancti  Laurentii  Ulciensis  eccle- 
siîe,  quae  alio  nomine  Plebs  martyrum  vocatur,  etc. 

1 1 .  Ecclesia^  Gratianopolitanae. 

12.  Eremi  Cartusiae  prope  Gratianopolim. 

13.  Fratrum  Casae  Dei  subtus  Curnillionem  prope 
Gratianopolim. 

Nos  fratres  et  servi  servorum  Casae  Dei  habitantes 
in  cellula  Beatae  Mariae,  quae  alio  nomine  dicitur  Cor- 
nelio,  et  est  vicina  eremo  Cartusiae,  etc. 

14.  Fratrum  sancti  Ruffi  in  costa  Sancti  Andreae. 

1 5.  Atlianacensis  cœnobii  Lugduni. 

16.  iVIajoris  ecclesiae  Lugdunensis. 

17.  Sanctae  Mariae  Blesensis. 

1.  Les  listes  de  morts  existaient  sur  le  rouleau  original.  Le  titre  de 
Saint-Léger  de  Préaux  y  fait  une  allusion  formelle  : 

Brunoni  dedlmus  quod  debitus  exigit  usus, 
Vos  et  idem  nostris  persolvite  subtitulatis. 

2.  ^c(a  sanctorum,  oct.,  III,  736. 


XIV  SIÈCLE.  157 

18.  Sancti  Pétri  Cluniacensis  cœnobii. 

19.  Sancti  Romani  de  ecclesia  Lugdunensi  archi- 
diaconi. 

20.  Sancti  Vincentii  Cabillonensis  ecclesiae. 

21 .  Sanctœ  Mariae  Belv[ac]encis  ecclesiœ. 

22.  Sancti  ànthonii  Conteiensis. 

23.  Sancti  Pétri  Carnotensis. 

24.  Sancti  Dionysii  prope  Parisios. 

25.  Sancti  Germani  Parisiensis  episcopi. 

26.  Sancti  Maglorii  Parisiensis. 

27.  Sancti  Pétri  Fossatensis. 

28.  Sanctai  Crucis  sanctique  Faronis  Meldensis. 

29.  Sancti  Pétri  Casiacensis  cœnobii. 

30.  Ecclesiae  sanctae  Marise  Carnotensis. 

31.  Versus  scholares. 

32.  Sanctai  Margaretae  cœnobii. 

33.  Sanctae  Marise.  Novi  Monasterii. 

34.  Sancti  Benigni  Divionensis. 

35.  Sancti  Stephani  Divionensis. 

36.  Sancti  Pétri  Besuensis. 

37.  Sanctae  Mariae  Castellionensis. 

38.  TLingonensis  ecclesiae  episcopi. 

Robertus,  Lingonensis  ecclesiae  episcopus,- rogabat 
ejusdem  ecclesiae  canonicos  et  sacerdotes,  monachos , 
eremitas,  in  episcopatu  Lingonensi  Domino  servientes, 
ut  orent  pro  anima  charissimi  magislri  sui  Brunonis , 
et  eleemosynas  pauperibus  largiantur,  memoriamque 
obitussui,  in  quibus  poterit  ecclesiis,  scriptam  obser- 
vari  faciet. 

39.  Sanctae  Mariae  Molismensis. 

40.  Sancti  Michaelis  Tornodrensis  cœnobii. 

41 .  Sancti  Germani  Aulisiodorensis. 


1 

Eleorhensis  S 

I 


iS8  ROULEAUX  DES  MORTS. 

42.  Sancti  Stephani  Autisiodorensis. 

43.  Sanctae  Mariae  et  sancti   Johannis 
cœnobii. 

44.  Lamberti,  abbatis  Pultariensis. 
Ego  frater  Lambertus,  Pultariensis  monasterii  ex 

necessitate  apostolicœobedientiae  servus  et  procurator 
exiguus,  hujiis  eximii  magistri  Brunonis  in  litteralis 
doctrinae  scientia  a  primordio  meae  conversât ionis  de 
seculo  in  eruditione  catholicae  conversationis  et  verae 
religionis  discipuhis,  etc. 

45.  Sancti  Pétri  Aremarensis  cœnobii. 

46.  Sancti  Pétri  Trecorum . 

47.  Sancti  Pétri  Insulae  Germanicae. 

48.  Sancti  Stephani  Catalaunensis  ecclesiae. 

49.  Sancti  Pétri  cœnobii  de  Monte. 

50.  Sancti  Basoli, 

51 .  Sanctae  Mariae  Remensis  metropolis. 

52.  Sanctorum  martyrum  Sergii  et  Bacchi  Andega 
\ensis. 

53.  Sancti  Pétri  cœnobii  puellarum. 

54.  Sancti  Symphoriani  martyris  in  urbe  Remensi 

55.  Ecclesiae  sanctae  Trinitalis. 

56.  Sancti  Dionysii  Kemensis. 

57.  Sancti  Remigii,  Francorum  apostoli. 

58.  Sancti  Nicasii  Remorum  archiepiscopi. 

59.  Sanctorum  martyrum  Timothei  et  Apollinaris 

60.  Sancti  Bartholomei  apostoli  in  Monte  Or. 

61 .  Sanctae  Mariae  Laudonensis. 

62.  Monialium  sancti  Johannis  Baptistae. 

63.  Sancti  Nicolai  de  Saltu  Vedocii. 

64.  Beatae  Mariae  No viandi. 

65.  Ecclesiae  Suessionensis. 


XII»  SIECLE.  159 

66.  Sanctorum  Medardi  et  Sébastian!  Suessione. 

67.  Sanctae Blesensis. 

68.  Sancti  Karileffi  Blesensis. 

69.  Sanctge  Mariae  Bernaci. 

70.  Sanctae  Crucis  Âurelianensis. 

71.  Abbatis  sancti  Joannis  Suessionensis  cœnobii. 
Dilectis,  etè.   Petrus,  sancti  Jobannis  Suessionensis 

canonicorum  regularium  bumibs  abbas,  etc. 

72.  Sancti  Sympboriani  martyris  Belvacensis. 

73.  Sancti  Quintini  Belvacensis. 

74.  Sancti  Luciani,  Belvagorum  apostoli. 

75.  Sancti  Fusciani  de  Sylva. 

76.  Sancti  Pétri  Corbeise, 

77.  Sancti  Quintini  Vermandensis. 

78.  Sancti  Pétri  Lebunensis  ecclesite. 

79.  Sancti  Fursei  Peronae. 

80.  Beatse  Mariae  Alrenensis  ecclesiae. 

81 .  Sancti  Pétri  Durcurtensis  ecclesiae. 

82.  Sancti  Salvatoris  Aquiciensis  cœnobii. 
Ego  Aimericus,  hujus  praetitulati  cœnobii  abbas, 

etc. 

83.  Cœnobii  Marceniensis. 

84.  Sancti  Amandi  Elnonensis  ecclesiae. 

85.  Sancti  Pétri  Islensis  ecclesiae. 

•86.  Sanctae  Mariae  Mecinensis  ecclesiae. 

87.  Sanctae  Mariae  Formosellensis  ecclesiae. 

88.  Sancti  Donatiani  Brugensis  ecclesiae. 

89.  Sancti  Nicolai  Meltensis  ecclesiae. 

90.  Titulus  sancti  Pétri  Pictavis. 
91  -  Beatae  Mariae  Pictavis. 

92.  Sancti  Hilarii  Pictavis. 

93.  Sanctae  Radegundis  Pictavis. 


^ 


160  ROULKAUX  DES  MORTS. 

94.  Beatœ  Mariae  ac  sancti  Cypriani  martyris. 

95.  Sancti  Joannis  evangelistae  Pictavis. 

96.  Sancti  Pétri  Virsionensis  cœnobii. 

97.  Sancti  Martini  Pleni  Pedis. 

98.  Sancti  Maximini  Miciacensis  cœnobii. 

99.  Sanctae  IVlariae  Parisiorum. 

100.  Sancti  Pétri  Resbacensis. 

101 .  Sancti  Pétri  Latiniacensis. 

102.  Sancti  Pétri  Neocastrensis. 

103.  Sanctae  Trinitatis  Falesiae. 

104.  Sancti  Gervasii  ejiisdem  loci. 

105.  Sancta^  Maria?  Tornacensis. 

106.  Sancti  Pétri  Blandinensis  cœnobii. 

107.  Sancti  Leodegarii  martyris. 

108.  Sancti  Bavonis  in  Gandavo. 

109.  Sancta^  Mariae  Convatrensis  in  Anglia. 

110.  Sancti  Audomari  episcopi. 

111.  Sancti  Pauli  apostoli  Lundoniensis. 

112.  Sancti  Pétri  Cassellensis  ecclesiae. 

1 1 3.  'Sanctae  Mariae  Atrebatensis  sedis. 

114.  Sancti  Vedasti  Nobiliaci  cœnobii  scholae. 

115.  Titulus  sanctie  Mariae  .VI orlivensis  ecclesiae. 

116.  Sanctorum  Pétri  et  Augustini,  Anglorum apo- 
stoli. 

117.  Sancti  Edmundi  régis  martyris. 

118.  Sanctae  Mariae  Spalingae,  ecclesiae  sancti  Nicolai 
Andegavensis. 

Religiosis  fratribus  in  loco  qui  Turris  appellatur  Deo 
dévote  famulantibus,  Lambertus  abbas  et  tota  con- 
gregatio  sancti  INicolai,  salutem  et  dilectionem 

119.  Sanctae  Mariae  ecclesiae  Lincolniensis. 

120.  Sanctae  Mariae  Eboracensis^ 


XII"  SIECLE.  161 

1 21 .  Sancti  Pétri  Eboracensis  Angliae  metropolis. 

122.  Sancti  Joannis  archiepiscopi  Beverlacensis  ec- 
clesiae. 

123.  Sancti  Pétri  Castrensis  ecclesise, 

1 24.  Sanctse  Mariae  et  sancti  Adelmi  Malmesberien- 
sis  ecclesiae. 

125.  Sanctae  Mariae  Rothomagen sis  ecclesiae. 

126.  Sanctae  Trinitatis  Rothomagi. 

127.  Sancti  Leodegarii. 

128.  Sanctae  Mariae  Pontileviensis. 

129.  Sanctae  Mariae  Baiocensis  ecclesiae. 

130.  Versus  scholares  ejusdem  urbis. 

1 31 .  Sancti  Georgii  ejusdem  urbis. 

132.  Sancti  Stephani. 

133.  Sancti  Vigoris  Cerasiaci  cœnobii, 

134.  Sanctae  Mariae  Constantiensis  ecclesiae. 

135.  Versus  scbolares  ejusdem. 

1 36.  Sancti  Michaelis  de  periculo  maris. 

137.  Sancti  Pétri  Casalis. 

138.  Sanctae  Mariae  Lonleii  cœnobii. 

139.  Sancti  Juliani  Cenomanensis. 

140.  Sancti  Vincentii  Cenomanensis. 

141 .  Beati  Juliani  de  Prato. 

142.  Sancti  Mauricii  sedis  Andegavensis. 

143.  Sancti  Florentii  Glanniensis  cœnobii. 

144.  Sancti  Nicolai  ejusdem  urbis  (Andeg.). 

145.  Sanctae  Mariae  Dolensis  cœnobii. 

146.  Sancti  Michaelis  Eremi. 

147.  Sanctae  Mariae  Lucionensis....,  domino  Regi- 
naldo  abbate  imperante.  ^ 

148.  Sancti  Pétri  apostoli  Maliacensis. 

149.  Sancli  Vincenti  cenobii  Noliensis. 

H 


462  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 50.  Schola  ejusdem  \ 

i  51 .  Sancti  Pauli  apostoli  Cormaricensis. 

Dominis  et  fratribus  meis  Deo  omnipotenti  in  mo- 
nasterio  sanctae  Mariîe  de  Eremo  quœ  Turris  dicitu 
servientibus,  Mainardus,  uti  mundo,  fruiDeo.  Annoab 
incarnatione  Domini  nostri  Jesu  Christi  millesimo  cen- 
tesimo  secundo,  kalendis  novembris,  suscepi  rotulum 

istum Mainardus,  inquam,   ego  in  Cormariensi 

monasterio  monachorum  plurimorum  nomine  non 
opère  prior,  Remorum  civitatis  oriundus  fui,  domini 
hujus  Brunonis  aliquot  annis  doctrinam  audivi... 

152.  Sancti    Salvatoris    mundi  sanctique  Gildasii 
confessoris  Dolensis. 

1 53.  Sanctae  Mariae  Tropeiensis  ecclesiae. 


XXXII 

Fragments  du  rouleau  de  Hugues  ^  abbé  de  Saint- Amand. 


^^07. 

Hugues  I,  abbé  de  Saint-Amand,  mourut  le  8  septembre  1107*. 
Le  rouleau  qui  fut  écrit  à  son  intention  a  ^té  livré  aux  relieurs. 
On  en  retrouve  huit  lambeaux  dans  les  gardes  de  plusieurs  ma- 
nuscrits de  Saint-Amand,  aujourd'hui  déposés  à  la  bibliothèque 
de  Valenciennes.  M.  Mangeart,  dans  son  Catalogue  des  manuscrits 


1.  Les  éditeurs  du  rouleau  de  saint  Bruno  n'ont  peut-être  pas  fait 
attention  à  la  véritable  place  de  ce  litre,  qui  me  paraît  devoir  apparte- 
nir à  une  ville  épiscopale,  peut-être  Angers,  ou  du  moins  à  un  munas 
tère  plus  important  que  celui  de  Saint-Vincent  de  Nieul. 

2.  Gallia  Christ.    III,  261. 


^Si 

\ 


Xl^  SIECLE.  163 

de  Valenviennes'^^  a  publié  ces  fragments,  niais  sans  songer  à  les 
rapprocher  les  uns  des  autres.  On  y  distingue  vingt-sept  titres, 
dont  plusieurs  sont  mutilés.  Les  titres  1  et  2  sont  dans  le  Ms.  42 
de  Valenciennes*  ;  les  titres  3-S,  dans  le  Ms.  79';  les  titres  9-15,, 
dans  le  Ms.  148*;  les  titres  i(i-21,  dans  le  Ms.  15S*;  les  titres 
22-27  dans  le  Ms.  162*.  La  plupart  de  ces  pièces  appartiennent 
a  des  établissements  situés  en  Picardie,  en  Champagne  et  en 
Bourgogne.  J'en  donne  des  extraits  d'après  l'édition  de  M.  Man- 
geart.  ' 

1 .  Titulus  sancti  Nicholai  de  Saltu. 

[Letbjaldo   abbate ,    Hugone,    Petro  ,    Odone 

[priore],Tetbaldo,  no^  Johanne,Tetbaldo  et  ceteris 

omnibus.  "* 

2.  Titulus  saiictoruui  Medardi  et  Seb[astiani  et 
Grjegorii  Suessioiiensis. 

3.  Titulus  sancti  Memmii  primi  Catalaunensis  epi- 
scopi. 

....  Orate  pro  nostri s  David  abbate,  Philippe  epi- 
scopo  et  abbate^,  Girberto  decano,  Cunrardo  cantore, 
et  pro  ceteris  omnibus. 

4.  [Titulus ] 

— diaconibus  ;    Ravano ,    Themnolfo ,    conversis  ; 

...ca,  ClaramboUdo,  Rodberto. 

5.  Titulus  sancti  Audomari. 


1.  Paris  et  Valencienncs,   1860,  gr.  in-8. 

2.  P.  42  du  Catalogue  de  M.  Mangeart. 

3.  Ibid.,  p.  67. 

4.  Ibxd.,  p.  131. 

5.  Ibid.,  p.  138. 

6.  Ibid.,  p.  147. 

7.  Philippe  de  Champagne,  évèque  de  (^halons,  qui  ne  ligure  pas  sur 
la  liste  des  abbés  de  Saint-Menge.   Gallia  Clirist.,  IX,  944. 


164  ROULEAUX  DES  MORTS. 

6.  Versus  scolar[i]um. 

7.  Titulus  sancti  Bertini. 

8.  Titulus  sancti  Pétri  Cathalaunensis, 

9.  Titulus  sancti  Pétri  Kabilonensis  cœnobii. 

Oremus.  Fac,  quaesumus,  Domine,  etc.  Oravimi 
pro  vestris,  et  vos  itidem  curate  inpendere  nostris 
videlicet  pro  donno  Aiglaldo,  Stacteo,  Ricardo,  Wi- 
chardo,  abbatibus*;  insuper  et  pro  donno  Girbaldo, 
gloriosissimo  praesule%  nostri  loci  reparatore,  iMarcello 
monacho,  et  Aymone  monacbo,  Otaldo  monacho, 
Bertranno  monacho,  Manerio  monacho,  Richardo  mo- 
nacho, Hilario  monacho,  item  Hilario  monacho,  Ro- 
dulfo  monacho  cantore,  Gauceranno  monacho  cantore, 
Widone  monacho,  Falcone  monacho,  Richardo  mo- 
nacho, et  pro  familiaribus,  Rodulfo  videlicet,  Odo, 
Bertranno,  Bernardo,  Tabaudo,  Uberto,  Bernardo, 
Duranno,  Umberto,  Hugone  et  pro  Helisabet  mo- 
nacha. 


10.  [Titulus 

11.  Titulus  sancti  Richarii  Pontium. 
....  Odoni,  Leotardo,  Galtero,  ceterisque  aliis 

12.  Titulus  sanctae  Mariée  Rotomagensis  ecclesie. 
Anima  ejus,  etc. 

13.  Versus  cujusdam  discipuli. 

Si  contristarer  contristandoque  gravarer, 
Huic  nil  prodesset,  michi  sed  forte  noceret. 
[Sed]  contristarer  sibi  si  prodesse  viderer. 


4 


1.  Ces  abbés  ne  sont  pas  mentionnés  dans  le  Gallia  Christ,,  IV,  962. 

2.  «  Gerboldus ,   »    évèque  de  Chalon    au    neuvième    siècle.   Gallia 
Christ.,  IV,  876. 


XII»  SIÈCLE.  163 

14.  Memoria  Cluniacensis  cœnobii  in  honore  bea- 
torum  apostolorum  Pétri  et  Pauli  dicati. 

Si  ratio  dictaret  vel  usus  deposceret,  possemus  et  nos 
metrificare  et  hanc  pellem  versibus  implere  ;  sed  quia 
superfluum  essevidetur  et  inutile  dinoscitur,  breviter 
monemus,  dilectîssimi,  sanctitatem  vestram  ut  carmina 
metrorum  vertatis  in  luctum  sanctarum  orationum.  Et 
sicut  nos  pro  requie  patris  vestri  Domino  obtulimus 
suffragia  precum,  ita  et  vos  pro  nostris  defunctis  red- 
datis  illi  vota  placabilium  obsecrationum ,  quorum 
quidem  nomina  non  annotavimus,  quia  pêne  innu- 
merabilia  sunt.  Christus  Deus  noster  det  illis  requiem 
sempiternam.  Amen. 

15.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sanctorum  Valeriani 
atque  Philiberti  Trenorchiensis  cenobii. 

Anima  ejus  requiescat  in  pace.  Orate  pro  nostris, 
pro  Petro,  Ardagno,  Guilelmo,  Giraldo  abbatibus  ; 
Vulrico,  Guilelmo,  Rotberto,  Bernardo,  Frotgerio , 
Pontio,  Garino,  Otgerio,  Stephoca*,  Galterio,  Heudo, 
Fulcherio,  Ansedo,  RoUanno,  Gerardo,  Pepino,  Ran- 
nulfo,  Gaufredo 

1 6.  Titulus  sancti  Stephani  martyris  Meldensis  ec- 
clesise. 

17.  [Titulus ] 

18.  [Titulus ] 

....Donno  abbate  Alaldo,  Heriero,  Gotranno,  Gua- 
rino,  Balduino,  Ingelberto,  Bernardo,  Albrico,  Guil- 

1.  Ainsi  porte  l'édition  de  M.  Mangeart. 


166  ROULEAUX  DES  MORTS. 

lelmo,  Gualberto,  Arnulfo,  Aleaumo,  Geraldo  et  cé- 
leris omnibus. 


19.  Titulus  sancte  Crucis  sanctique  Faronis  epi 
scopi  et  confessoris. 

Anima  ejus,  etc.  Orate  pro  nostris,  Landrico,  Joha 
nés,  Hugone,  abbatibus';  Alveredo,  Hugone,  Wibaudo^ 
Radulfo,  Balduino,   Rainaldo,  Adamo,  Helberto,  Ot 
gerio,  Gunone,  Gaufrido  monacho*,  ceterisque  defun 
ctis  nostris,  quorum  nomina  sint  in  libro  vitae. 

20.  Titulus  sancti  Pétri  Latiniacensis. 

Anima  ejus,  etc.  Orate  pro  nostris,  scilicetproabbate 
Herberto,  Rotgerio  abbate,  Rodulfo  abbate,  Arnulfo 
abbate,  et  pro  fratribus  Rainelmo  monacho,  Gisle- 
berto  monacho,  Wandelberto  monacho,  Ivone  mona- 
cho, Stephano  monacho,  Balduino  monacho,  Teode- 
rico  monacho,  Hunfredo  monacho,  Serloni  monacho, 
Evrardo  monacho,  Rainoldo  monacho. 

21 .  Titulus  sancti  Laurentii  Aurelianensis. 
Anima  ejus,  etc. 

22.  [Titulus 

23.  [Titulus  Altvillarensis  cœnobii.j 

Orate  pro  nostris,  Nochero  abbate,  Goderando  ab- 
bate; Jocelino  abbate,  Norjoldo' abbate;  pro  presbiteris 
Balduino  monacho,  Milone  monacho,  Gyiardo  mona- 
cho,   Hugone  monacho;  pro  diaconibus  Johchelino, 


1- 

i 


i .  Ces  mentions  peu-vent  servir  à  améliorer  la  liste  des  abbés  de  Saint- 
Faron,  qui  est  très-défectueuse  dans  le  Gattla  Christ.,  YIII,  1692. 

2.  Lisez  «  monarchis.  » 

3.  «  Horioldo,  »  dans  l'édition  de  M.  Mangeart. 


XII*  SIECLE.  i61 

Gyrardo,   Bartholomeo,  Bonardo,  et  pro  ceteris  om- 
nibus. 

24.  Titulus  sancti  Salvatoris  Virtensis  cenobii. 

25.  [Titulus. ] 

Orate  pro  nostris,  donno  Florico  abbate,  Rainerio, 
Ingelfrido,  ceterisque  omnibus  fratribus. 

26.  Titulus  sancti  Salvatoris  Hamensis  ecclesiae. 

Anima  ejus,  etc.  Orate  pro  anima  domni  Geraldi 
abbatis,  primi  pastoris  nostri,  pro  ceteris  fratribus 
nostris,  Eustachio  videlicet,  Sarewardo,  Gonduino 
ceterisque  omnibus. 

27.  Titulus  sancti  Vindiciani  pontificis  de  Monte 
Sancti  Eligii. 

Anima  domni  Hugonis,  etc. 


XXXIII 

Fragment  du  rouleau  de  Guillaume,  abbé  de  Fécamp, 

1107. 

Orderic  Vital  donne  de  grands  éloges  à  une  pièce  qu'Adelelme, 
religieux  de  Saint-Germer  de  Flay,  avait  composée  en  l'honneur 
de  Guillaume  de  Ros,  abbé  de  Fécamp.  Cette  pièce,  dont  Orderic 
nous  a  conservé  quelques  vers,  faisait  certainement  partie  d'un 
rouleau  funèbre,  puisqu'au  dire  de  notre  historien,  elle  arracha 
des  larmes  à  plusieurs  de  ceux  qui  lurent  les  titres  écrits  sur  le 
rouleau  de  l'abbé  Guillaume  * . 

1.  «  Multi  legentes  rotuli  titulum  pie  fleverunt.  »  Hïst.  ecclrs.,\.  XI  j 
éd.  Le  Prévost,  IV,  271. 


4  68 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


XXXIV 

Encyclique  sur  la  mort  tt André,  abbé  de  Chezal- Benoit. 


n42. 


André,  fondateur  et  premier  abbé  du  monastère  de  Chezal- 
Benoît,  mourut  le  21  janvier  4112.  L'encyclique  qui  fut  composée 
pour  recommander  son  âme  aux  prières  des  fidèles,  nous  a  été 
conservée  sur  un  feuillet  de  parchemin  écrit  an  douzième  siècle, 
que  dom  Anselme  Le  Michel  a  recueilli  et  qui  fait  aujourd'hui 
partie  du  Ms.  latin  13090*.  Cette  encyclique  a  été  publiée  par 
d'Achery*  d'après  le  fragment  même  qui  vient  d'être  indiqué. 

Universis  sancte  ecclesie  filiis,  precipue  clericis, 
religiosis  et  ortodoxis  necnon  fra tribus  monastice 
professionis  et  degentibus  secundum  regulam  beati 
Benedicti,  quin  etiam  sanctis  mulieribus  regulariter 
viventibus,  pusillus  grex  sancti  Pétri  Casalis  Bene- 
dicti, salutem,  pacem,  gaudium,  felicitatem  perpe- 
tuam.  Que  m  vis  sanctam  ecclesiam  per  diversarum 
regionum  loca  constet  esse  divisam,  tamen,  testante 
sancto  Spiritu  in  canticis,  est  una  in  fide.  Dicitur 
enim  in  eisdem  canticis  :  «  Una  est  columba  mea,  una 
est  perfecta  mea.  »  Unde,  cum  aliquod  de  suis  men- 
bris  ab  hoc  seculo  nequam  eripitur,  supplicando, 
deprecando,  flagitari  débet  a  sponso  suo,  videlicet 
Domino  nostro  Jhesu  Christo,  quatinus  servum  suum 
promisse  hereditatis  coheredem  faciat,  et  in  superna 

1.  F.  78. 

2.  Spicil.,  in-f°,  III,  462. 


XIT«  SIÈCLE.  169 

celesli  ecclesia  cum  hymnidicis  clioris  îllum  gaudere 
et  tripudiare  jubeat.  Hac  igitur  universali  sentencia 
aramoniti,   fratres    karissimi,  pro    domno   Andréa, 
abbate  nostro,  fratre    vero   vestro,  piissimas   aures 
omnipotentis  Dei  nobiscum  pulsare  satagite,  quatinus 
cui  devota   mente    servivit,   dum    spiritus    menbra 
vegetavit,  inerere  inenbris  corporis  a  vita  destitutis 
perpetualiter  valeat.  Hic  etenim  beatus  vir  anno  ab 
incarnacione  Domini  nostri  Jhesu  Christi   millesimo 
centesimo    XIF,    indiccione    quinta,   XIF   kalendas 
febroarii,  explevit   naturae  jura,  mortis   persolvens 
débita.  Pro  cujus  anima  fundere  Deo  preces  non  sit 
vobis  desidia,  quia  illum  credimus  regnare  in  celesti 
gloria,  et  pro  nostris  excessibus  supplicare  Deo  in 
superna  curia.  Iste  etenim  vite  ammirabilis,  cilicinis 
Yestibus  et  laneis  post  cunversionem  suam   [super] 
propriam  carnem  semper  usus  fuit  ;  eandem  quoque 
multis  macerans  jejuniis,  XX  et  VIII  annis  quadrage- 
simalem  vitam  duxit.  Preterea  pietate,  misericordia, 
caritate  ineffabili  plenus,  multis  subvenit  egenis,  qui- 
bus   consilium,   quibus   auxilium,   quibus   refugium 
fuit.  Primus  quoque  abbatiam  nostram  que  vocatur 
Casale  Benedictum  construxit,  pluresque  cellulas  sibi 
subpositas,    scilicet   Corneliacum,   Contras,    Altaria, 
Sanctuiu  Benignum,  Beescam,  Polinas,  Sanctum  Ania- 
num,  Cambonum,  Talviniacum',  in  quibus  locis  dun- 
taxat  pro  Dei  amore  mouachos  sub  norma  beati  Be- 
nedicti  victuros  et  divinae  pietali  cotidiœ  militaturos 
coadunavit,  quos  verbis  divinis  spiritualiter  et  tempo- 
ralibus  cibis  corporaliter,  prout  potuit,  pascere  non 

1.  c  Salviniacuni.  »  D'Achéry 


170  ROULEAUX  DES  MORTS. 

destitit.  Sepe  etiam  cum  fratres  paupertatis  honere 
nimium  gravarentur,  non  liabentes  unde  humanam 
natiiram  ut  deceret  reparare  valerent,  iste,  non  ad 
modum  mercennarii,  sed  ad  similitudinem  pii  et  boni 
pastoris,  semetipsum  periculo   mortis  tradens,  pro 
eorum  utilitate,   non  solum  per  loca  yicina   mendi- 
cando  ibat,  sed   etiam  mare  transiens  in  Anglicam 
terram   pergebat,  unde  gratia  Dei  cum  ornamentis 
pluribus  et  marcis  argenti  redibat,  quibus   eclesiam 
suam  honorifîce  decorabat  et  fratrum  suorum  ino- 
piam  sustentabat.  Clericos  vero,  tam  pauperes  quam 
divites,  et  laicos  praîdicando,  ut  mundum  cum  suis 
delectacionibus  derelinquerent  et  religionis  habitum 
susciperent,    bortabatur  ;  quibus    si    rerum  deesset 
copia,  unde  indurnenta  non  possent  sibi  emere  ad  re- 
ligionem  pertinentia,  libenter,  gratulanter,  propera- 
bat  amministrare  propria.  Quid  per  singula  referam? 
Omnibus    fere  quibus  potuit,  nuUi  nocere   volens, 
proficere  studuit.  Cui  mos  inerat  celebrando  missas 
cotidie  se  in  holocaustum   Domino  mactare  ;  quin 
etiam  multociens,  totum  ex  ordine  psalterium  legendo, 
offerre  Deo   antefjuam    cibum    sumeret   conabatur. 
Hec  pauca  super  vita  pretextati  bone  memorie  viri  ad 
edifîcacionem  vestram  huic   rotulo  scribendo  com- 
mendavimus,  cetera,   ne  dileccioni  vestre  fastidium 
génèrent,  relinquentes,  que  gratia  largiente  divina  in 
nostris  voluminibus  dictando  reservare  desudabimus. 
De  tanli  patris  obitu  nos  inconsolabiliter  lugentes, 
non  parem,  non  similem  nos  ulterius  babentes,  la- 
crimabiliter  pietatis  vestre  oculis,   fratres  karissimi, 
supplicamus,  et  supplicando  caritatem  vestram,  per 
eam  que  invicem  est  fîdem  vestram  adque  nostram, 


XIP  SIÈCLE.  171 

obsecramus,  quatenus,  sicuti  supra  taxavimus,  pro 
ejusdem  patris  requie  et  pro  defunctis  iiostris  scilicel 
Ulgerio,  Geraldo....* 


XXXV 

Encyclique  sur  la  mort  d'Eudes,  évêque  de  Cambrai. 

4  4  13. 

Eudes,  évéque  de  Cambrai,  sentant  sa  fin  s'approcher,  se  retira 
dans  l'abbaye  d'Anchin,  où  il  mourut  le  19  juin  H13.  Les  reli- 
gieux de  cette  maison  prirent  soin  d'annoncer  la  mort  du  prélat 
par  l'encyclique  suivante,  dont  les  Bénédictins*  avaient  trouvé  le 
texte  dans  deux  manuscrits  d'Aulne  et  de  Tournai. 

Aquicinensis  cœnobiihumilis  congregatio,  omnibus 
qui  salutis  suae  soUiciti  sunt,  salutem  in  Domino.  Salu- 
tem,  dilectissimi,  vobis  mandamus,  quatinus  orationi- 
bus  vestris  de  tristitia  quae  nos  premit  releva  ri  merea- 
mur.  Heu,  amara  mors,  quae  fratres  dividis  et  disso- 
cias amicos,  unde  tibi  baec  potestas?  Post  crucem 
Christiquis  bsec  tibi  restituit?  Certe  ille  te  prostravit, 
ille  devicit,  qui  dudum  per  prophetam  tibi  minaba- 
tur  :  «  Ero  mors  tua,  o  mors  ;  miorsus  tu  us  ero, 
inferne.  »  Si  ergo  mors  Christi  tibi  nocendi  vires 
ademit,  quomodo  eos  mori  cogis,  quos  ipse  semper 
victuros    secum    de    morte    redemit.    Ejus    etenim 

L.  La  fin  n'a  pas  été  copiée  sur  le  feuillet  recueilli  par  D.  Anselme 
Le  Michel. 

2.  Cette  encyclique  a  été  publiée  parMartène,  Thésaurus  anecdotorum^ 

V,  855. 


i72 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


verba  in  evangelio  sunt  haec  :  «  Omnis  qui  crédit 
in  me  non  morietur,  et  si  mortuus  fuerit  vivet.  » 
Sed  forte  dicet  aliquis  :  «  Quale  principium  dédit 
adveniens?  Quorsum  ista?  »  Crédite,  fratres  et  do- 
mini;  ad  quos  ista  pervenerint,  quia  non  infidelitas 
$ed  meror  animi  hoc  a  nobis  dicendi  extorsit  initium, 
et  quasi  in  mortem  fecimus  invectionem,  licet  scia- 
mus  exitum  de  hoc  sœculo  justorum  in  scripturis  ap- 
pellari  somnum  vel  dormi tionem,  unde  psalmista 
ait  :  «  Cum  dederit  dilectis  suis  somnum,  »  et  Do- 
minus  in  evangelio  :  (f  Non  est  mortua  puella, 
sed  dormit.  »  Verumtamen  nobis  imperare  non 
possumus  quin  doleamus  quando  domnum  Odo- 
nem,  Cameracensem  episcopum,  qui  nuper  apud 
nos  de  hoc  mundo  recessit,  ad  mentem  revoca- 
mus.  Gravi  etenim  detentus  valetudine,  dimisso 
episcopatu,  Aquicinctum  se  deferri  fecit,  et  quantum 
ecclesiam  nostram  in  vita  dilexisset  in  fine  demon- 
stravit.  Hic  dum  viveret  nobis  pater  erat  consilio, 
mater  pietate,  amicus  beneficio  ;  nec  mirum  si  desi- 
derium  praesentiae  ejus  nequimus  sustinere,  quibus 
contigit  praesentis  vitae  solatium  amisisse.  Nostram 
quippe  non  illius  vicem  dolemus,  quia  nos,  adhuc 
inter  laqueos  hujus  secuh  incedentes,  eum  ad  meliora 
evasisse  credimus.  Credimus,  inquam,  quia  cum 
justis  modo  laetus  décantât  :  «  Sicut  audivimus,  ita 
vidimus  in  civitate  Domini,  »  et  cum  Moyse  ammira- 
tur  dicens  :  «  Transiens  videbo  visionem  banc  ma- 
gnam.  »  Magnam  nunc  certe  Dei  habet  videre  visio- 
nem,  qui  cum  esset  in  corpore,  non  suam,  sed  illius 
dilexit  voluntatem.  Quis  autem  virtutes  quas  posse- 
derat  digne  valeat  enunciare  ?  Quid  potius  in  eo  lau- 


XII"  SIÈCLE.  173 

dare?  Si  patientiam,  si  benignitatem,  si  humilitatem 
ejus  prsedices ,   quicquid  dixeris  minus  erit.   Ita  in 
singulis   eminebat ,'   quasi  ceteras    non  haberet ,    et 
ut   quotidianam    ejus   vitam    tritis   et   communibus 
verbis  breviter  edisseram ,  mitis  erat  affatu,  dulcis 
alloquio.   Nihil  illius   severitate   laetius,  nihil  la^titia 
severius  ;  gravitatem  morum  vultus  hilaritas,  hilarita- 
tem  vero  vultus  morum  gravitas  temperabat.  Mentiri 
et  jurare  aut  nesciebat  aut  noiebat.  Linguas  quoque 
adulantium  seu  detrahentium  prudenter  cavebat ,  et 
utrumque  genus  hominum  velut  pestes  animse  animo 
fugiebat.  Contra  illas  sepiebat  aures  suas  spinis,  ne 
audiret  linguam  nequam.  Contra  istos  scriptum  esse 
sciebat  :  w  Verba  adulatorum  mollia,  feriunt  autem 
interiora  ventris.  »  Nulli  malum  pro  malo  reddebat, 
vel  maledictum  pro  maledicto,  et  quasi  agnus  inter 
lupos  missus  morsum  malitiae  non  babebat.  Provide- 
bat  bona  non  solum  coram  Deo,  sed  etiam  coram 
hominibus,  ut  sine  offensione  prseesset  ecclesiaî  quam 
gerebat.  Âpostolicae  etiam  doctrinse  gratia  refulgebat, 
et  quantum  in  se  erat  tam  verbo  praedicationis  quam 
optima  morum  institutione  a  saeculo  revocabat.  Inter 
harum  insignia  virtutum  castitatem  in  eo  laudare  su- 
perfluum  puto,  cujus  vita  etiam  ante  conversionem 
pro  continentia  quam  habebat  omnibus  fuit  exemplo, 
et  quod   in  primis  dicendum   fuit,  sed  non  omnia 
dicere  institui.  Eo  quoque  tempore,  id  est  ante  con- 
versionem, ut  ad  priora  redeani,  ita  totus  in   libris 
erat,  quasi  nuUam  se  crederet  habere  requiem,  nisi 
eum  quem  in  exercitio  scripturarum  arripuisset  labo- 
rem.  Erat  quippe  fundatus  grammatica,  ornatus  rhe- 
torica,  armatus  dialectica,  et  bis  studiis  indesinenter 


174  ROULEAUX  DES  MORTS. 

eum  occupatum  multa  turba  discipulorum  sequeba- 
tur,  qui  ad  famam  taiiti  viri  undique  congregati  ejus 
disciplina  sitiebant  informari,  magisterio  erudiri.  Hic 
forsitan  aliquis  remoraretur  et  diceret  quam  ardentis 
fuerit  ingenii,  quam  tenacis  mémorise,  quam  tempe- 
ratus  jam  tune  in  moribus,  in  verbis  sobrius,  in  doc- 
trina  sollicitus,  in  disputationibus  cautus,  in  solvendis 
quaestionibus  promtus  :  tanta  denique  in  scbolis  ejus 
quies,  tanta  pax  inter  discipulos,  et  vita^  compositio 
per  ejus  disciplinam  babebatur,  ut  non  tam  magister 
litterarum  quam  episcopus  aniniarum  merito  posse 
dici  videretur.  Postquam  vero  libri  beati  Augustini  de 
libero  arbitrio  et  vera  religione  in  manus  ejus  vene- 
runt,  statim  mutatus  in  virura  alium,  cœpit  odire  quai 
dilexerat  et  diligere  quse  prius  oderat.  Jesu  bone  ! 
Quanta  hominis  mutatio  !  Fit  in  pauperes  Cbristi 
rerum  distractio,  cibi  et  potus  abstinentia,  carnis 
maceratio,  et  omne  studium  quod  in  saecularibus 
disciplinis  insumserat,  in  veram  convertens  philoso- 
pbiam,  de  discipulis  socios  fecit,  exemplo  sui  et  doc- 
trina  multos  convertit,  et  postmodum,  relicto  foris 
clerico,  monacbus  effectus,  monasterium  quod  dicitur 
ad  Sanctum  Martinum  Tornaci  construxit.  Ab  omni- 
bus qui  per  eum  vel  cum  eo  mundum  reliquerant  in 
abbatem  eligitur,  consecratur.  Multa  prœtereo,  quia 
ad  alia  festino.  Tune  vero  quasi  lumen  in  regione  illa 
visum  est  oriri.  Populus  enim  ad  ejus  praedicationem 
convertebatur.  Inter  conjugia  utriusque  partis  fiebant 
sancta  divortia,  patres  a  filiis  et  filii  a  parentibus 
gladio  verbi  Dei  dividebantur  ;  omnes,  sicut  in  tem- 
pore  apostolorum,  in  commune  afferebant  pretia 
eorum  quae  possederant,  juvenes  ac  virgines,  senes 


XIP  SIECLE.  175 

cum  junioribus,  certatim  hujus  seculi  sarcinam  proji- 
ciebant,  et  quasi  jam  de  hoc  mundo  non  essent,  nudi 
ac  levés  ad  cœlum  volare  gestiebant.  Civitas  eorum 
quasi  carcer  eis  esse  videbatur,  monasterium  para- 
disus.  Ipse  autem  omnibus  omnia  factus,  infirmis  in- 
firmus,  sanis  robustus  apparebat,  et  quasi  omnium 
pater  esset,  sic  omnium  ex  animo  curam  gerebat.  Heu 
humanarum.  rerum  incerta  provisio  !  Laetis  principiis 
affuit  tentatio,  et  sathan,  qui  etiam  inter  filios  Dei  affuit, 
expetiit  eos  ut  cribraret  sicut  triticum.  In  hoc  loco 
quiescat  scorpius  arcuato  vuhiere  venena  detractionis 
infundere,  et  ad  calumniam  tanti  viri  non  référât,  quod 
quidam,  dimisso  sancto  proposito,  ad  seculum  redie- 
runt,  si  Christum  non  audet  reprehendere  quod  multi 
discipulorum  ejus  abierunt  rétro,  et  jam  cum  illo  non 
ambulabant.  Parcat  unusquisque  Unguae,  parcatanimae 
suœ,  nequissimum  vitium  quasi  novissimum  diaboli 
laqueum  nitatur  evadere.  ISam  pauci  sunt,  ut  etiam 
de  religiosis  taceam,  qui  ita  irreprehensibilem  exhi- 
beant  vitam  suam,  ut  non  libenter  reprehendant  alie- 
nam.  Quid  multa?  Tantam  lucernam  Christus  sub 
modio  latere  non  patitur,  sed  per  Dei  gratiam,  ut 
omnibus  qui  in  domo  ejus  sunt  luceret,  ad  episcopa- 
tum  Cameracensis  ecclesiae  assumitur.  Tune  vero 
quanta  quaUsque  vita  ejus  fuerit,  quam  pristinse  hu- 
militatis  vel  paupertatis  memor  permanserit,  tôt  pro- 
ducimus  testes  quot  in  civitate  illa  habentur  homi- 
nes.  Veruui  quia  longius  ab  incœpto  digressi  sumus, 
jam  ad  aegrotumnostrum,  postpositis  omnibus,  redea- 
mus,  et  ne  pro  nobis  moras  patiatur,  ejus  ad  gloriam, 
transitum  breviter  referamus.  Aquicinctum,  sicut 
diximus,  se  deferri  fecit,  ubi,  omnibus  quae  Christiano 


4  76  ROULEAUX  DES  MORTS. 

morienti  conveniunt  rite   expletis,  tam  alacer,  tam 
securus    novissimam    horam    expectare    videbatur, 
quasi  non  ipse,  qui  infîrmabatur,  sed  alius  proeo|esset 
moriturus.  Unde  quidam  frater  in  stuporem  adduclus, 
remotis  omnil^us  arbitris,  solus  ad  solum  accessit,  et 
utrum  limeret,  apposita  ori  ejus  auricula,  diligenter 
investigavit  :  tune  ille,  ut  verbis  ejus  loquar,  ciim 
diceret  :  «  Ad  quid  timerem  ?  »  et  ille  opponeret  ei 
periculum  mortis,  et  quia  «   Judicia  Domini  abyssus 
multa,  >)  et  quia  «  Non  justificabitur  in  conspectu  tuo 
omnis  vivens,  »  et  cetera  hujus  modi,  ille  paululum 
reticens,  et  quasi  aliquid  in  se  prius  deliberans,  res- 
pondit  :  «  Non  timeo.  »  Admira  tus  autem  frater  con- 
ticuit,  et  magnam  eum  habere  fiduciam  persensit. 
Obiit  tertio  calendas  julii   beatus  iste  ;  animam  red- 
didit  Christo,  nos   corpus   sepuUurae.  Omnes   igitur 
fratres  et  domini,  ad  quos  liaec  legenda  pervenerit, 
oratnus  et  vos  pro  eo  quod  pro  se  nos  oravit.  Secre- 
tius  enim  loci  nostri  abbate  ad  se  evocato,  ut  verba 
ipsius  ponam  :  «  Rogate,  ait,   carissime,  conventum 
fratrum,  ut  pro  me  apud  Deum  dignetur  intercedere, 
cujus  judicium  sine   ejus  misericordia  non  potero 
sustinere.  »  Malui  autem  hoc  scripto  multorum  subire 
judicium  et  a  malis  ferre  confusionem  quam  abbatis 
mei  non  parère  imperio  vel  non  sequi  voluntatem. 
Ille    enim    quem   loquimur  sibi  ipsi   monumentum 
erexit  aère  perennius,  quod  nuUa  possit  delere  vetustas. 
Extant  namque  apud  nos  quaedam  ejus  opuscula  quaR 
digna  habentur  meraoria,  scilicet  de  canone  evange- 
liorum  et  de  canone   missae   libelli  duo,  disputatio 
contra  .ludaBum ,  et  homilia  de  villico,  liber  unus  de 
originali  peccato,  et  alius  de  blasphemia  in  Spiritum 


I 


XII"  SIECLE.  177 

sanctum,  quem  interrogationi  meae  dignatus  est  cu- 
dere,  meoque  nomini  consecrare,  Valete. 


XXXVI 

Rouleau  de  Mathilde,  fille  de  Guillaume  le  Conquérant 
et  ahhesse  de  la  Trinité  de  Caen. 

La  date  de  la  mort  de  Mathilde,  fille  de  Guillaume  le  Conquérant 
et  première  abbesse  de  la  Trinité  de  Caen,  est  assez  difficile  à  fixer. 
J'ai  cru  pouvoir  me  déterminer  pour  l'année  1113  d'après  les 
considérations  suivantes  : 

Cécile,  deuxième  abbesse  de  la  Trinité,  mourutle  1 3  juillet  1 127, 
après  avoir  gouverné  le  monastère  pendant  près  de  quatorze  an- 
nées '  :  il  est  donc  probable  qu'elle  était  devenue  abbesse  à  la  fin 
de  l'année  1413  ou  au  commencement  de  l'année  1114.  D'autre 
part,  Mathilde,  première  abbesse,  est  morte  le  G  juillet,  Ja  cin- 
quante-quatrième année  de  sa  prélature,  suivant  l'encyclique 
qu'on  va  bientôt  lire,  après  une  administration  de  quarante-sept 
ans,  suivant  Orderlc  VilaP.  Pour  concilier  ces  deux  chiffres,  il 
faut  nécessairement  admettre  qu'Orderic  Vital  et  l'auteur  de  l'ency- 
clique ont  pris  deux  points  de  départ  différents.  Orderic  avait  sans 
doute  en  vue  la  dédicace  de  l'abbaye,  qui  fut  célébrée  en  1060  et 
qui  put  être  considérée  comme  le  premier  acte  par  lequel  le  nou- 
veau monastère  s'était  manifesté  au  grand  jour.  L'auteur  de  l'en- 
cyclique, qui  écrivait  dans  l'enceinte  même  de  la  Trinité,  devait 
se  reporter  aux  premières  origines  de  la  fondation,  qui  étaient 
certainement  antérieures  à  la  dédicace  et  que  rien  n'empêche  de 
rapporter  à  l'année  1059.  Avec  ces  données,  qui  concilient  le 
témoignage  d'Orderic  Vital  et  celui  de  l'encyclique,  on  est  conduit 

1.  Orderic  Vital,  II,  303.  La  chronique  de  Caen  place  à  l'année  1126 
la  mort  de  Cécile  ;  voir  Duchesne,  Hist.  Norm.  script. ,  1019. 

2.  II,  303;  III,  194. 

12 


178  ROULEAUX  DES  MORTS. 

à  placer  au  6  juillet  1113  la  mort  de  Mathilde,  première  abbess 
de  la  Trinité. 

Le  rouleau  de  cette  abbesse  fut  conservé  dans  le  trésor  du  me 
nastère  jusqu'à  la  fin  du  dix-huitième  siècle.  Il  a  été  détruit  ave^ 
les  parchemins  précieux  que  la  dernière  abbesse  de  la  Trinité  avait 
cachés  au  commencement  de  la  Révolution  *.  Il  était  long  de  «  dix- 
sept  aunes  et  demi  quart^,  »  environ  20  m.  50. 

Une  copie  en  fut  faite  pour  Mabillon,  qui  a  publié  l'encycli- 
que et  quelques  titres*.  Cette  copie  a  été  plusieurs  fois  citée  dans 
le  Gallia  Christiana.,  et  dom  Housseau  en  a  fait  entrer  des  extraits 
dans  sa  collection  de  pièces  sur  l'histoire  de  la  Toiiraine,  du  Maine 
et  de  l'Anjou*.  Cette  copie  est  aujourd'hui  reliée  dans  le  Ms.  latin 
12652,  f.  87-132.  Malheureusement  les  derniers  feuillets  ont  été 
perdus. 

Gaignières  a  compris  dans  un  de  ses  recueils'  l'encyclique  qui 
était  en  tète  du  rouleau  et  la  table  de  tous  les  titres  qui  la  suivaient. 
Cette  table  a  été  publiée  dans  la  Bibliothèque  de  Vécole  des  char- 
tes^, et  dans  les  Mémoires  de  la  société  des  antiquaires  de  Nor- 
mandie''. 

Le  texte  qu'on  va  lire  a  été  établi  d'après  la  copie  des  Bénédic- 
tins et  d'après  les  extraits  de  Gaignières. 

Omnibus catho filiis 

imiversis  divina3  rati dévote 

suffragia  c casus.  Deplo[randa]  est,  [karis- 

simi]  fratres,  conditio  quam  in  orbem  terrarum  invi- 
dia  [serpentis],  Evae  ambitio  et  Adae  inobedientia 
introduxit.  Cum  enim  Eva  serpenti,  Adam  Evae  morem 
gessisset,  in  quibus  profecto  duobus,  tanquam  primis 
parentibus,  humanum  genus  totum  latebat,   factum 


1.  Delà  Rue,  Essais  sur  Caen,  ,  II,  28. 

2.  Gaignières,  206,  p.  93.  Cf.  Gallia  Christ.,  XI,  432. 

3.  Ann.  ord.  S.  Bened.,  V,  689. 
k.  Vol.  18,  f.  396. 

5.  Gaignières,  206,  p.  96. 

6.  2«  série,  m,  394. 
;.  2e  série,  VII,  270. 


XIP  SIECLE.  179 

est  ut  in  omnem  eorum  futuram  progenieni  maledic- 

tionis  etiam  et  peccati  pœna  transiret.  Quam 

atque  miserabilius  formidamus  et  detestamur  ama- 
rius,  cuni  ejus  familiarem  violentiam  et  tormenta 
sentimiis.  Porro  ipsius  aculei  mentibus  nostris  altius 
sunt  impressi,  cum  piissimam  matrem  nostram  et 
abbatissam  Matbildem  legum  fatalium  extulisset  cen- 
sura, que  cum  ab  ipsis  pueritige  primae  crepundiis 
regularibus  fuerit  subdita  disciplinis,  ipsam  nimirum 
intra  Christi  cunas  ecclesise  sanctai  fovit  mamilla, 
et  evangelici  plenius  alimenti  suavissimum  lac  in 
omnem  morum  et  fidei  sanctitatem  nutrivit.  Hœc  in 
teneris  adhuc  annis  irnmortali  sponso  virginitatem 
suam  devovit,  ut  ad  ejus  nuptias  sempiternas  et  im- 
maculatum  cul^ile  plenius  mereatur  gaudiis  introire, 
et  de  corona  virginum,  qui  est  fructus  centesimus, 
gloriari.  In  liujus  autem  despons[at]ionis  votivam 
professioneni  sacrum  velamen  in  signum  subjectionis 
et  humilitatis  accepit,  contemtoque  mundi  regno  cum 
ipsius  divitiis  et  ornatu,  propter  amorem  Domini 
nostri  Jesu  Christi,  intra  monasticae  mansionis  clau- 
strales angustias  se  conclusit,  ubi  sane  verbo  vitae 
prseceptisque  salutaribus  sic  consenuit,  ut,  cum  ad 
maturam  pervenisset  aetatem,  et  baculum  simul  pas- 
toralem  acciperet,  et  nobis  ad  animarum  prœrogare- 
tur  custodiam.  In  cujus  ita  ministerio  vigilavit,  ut  et 
verbo  subjectis  prodesse  satageret  et  exemplo.  Immo, 
sicut  in  Actibus  apostolorum  invenitur  :  «  Quae  cepit 
Jésus  facere  et  docere  ;  w  quae  prius  ipsa  fecerat, 
postmodum  praedicavit.  Hœc  ad  nostri  cœnobii  ma- 
gistratum  non  est  alteri  subrogata,  quae  prima  inci- 
pientis  est  monasterii  mater  effecta.  Quod  profecto 


180  ROULEAUX  DES  MORTS. 

monasteriulii     rex   Willelmus,    qui   de    INormannis 
regnum  Anglorum  primus  obtinuit,  et  uxor  ejus  re-* 
gina  Matbildis,  cujus  probos  actus  et  nobilem  vita 
suorum  operum  monimenta  déclarant,  a  fundamen- 
tis  intra  juris  sui  terminos  extruxerunt.  In  quo  sane 
filiam  suam  Ceciliam,  nobiHssimam  virginem,  Deo 
dicantes,  in  decorem  et  exultationem  domus  Dei,  cul- 
tui  mancipaverunt  divino,  ut  securius  Deo  psallerent 
cum  propbeta  :  a  Domine,    dilexi  decorem   domus 
tuae.  »  In  quo  praeterea  post  felices  actus,  post  pieta- 
tis   opéra,  post  vitam   virtutum,  eadem    est  regina, 
sicut  ante  rogaverat,  tradita  sepulturae;  ut  saceUuni 
quod  amore  vivens  coluerat  ossibus  mortua  décora - 
ret.  Ad  hujus  igitur  habitationis  reginien  estassumta, 
cujus  vobis  annuntiamus  obitum,  mater  nostra  ;  quae, 
cum  \iveret,  in  agro  dominico  triticum  seminavit, 
cum  veniret,  ejusdem  cum  exultalione  manipulos  re- 
portavit  in  horreum.  Haec  profecto  planta tionis  suœ 
surculos,  quos  circumquaque  multiphariam  inserebat, 
in  florem  aperuit,  flores  in  fructum  perduxit.  Porro 
quod  de  fructu  jam   ipsius  maturuit,  divinae  manui 
coUigendum,  et  in  cœlesti  cellario  reponendum  man- 
davit.  Multisin  locis,  gratias  Deo,  ipsius  eruditiocusto- 
ditur,  et  ejusdem  institutiodisciplinœservatur;  quam, 
sicut   monasticis    necessaria  [m]    rudinientis,   divina 
gratia  non  reliquit,  sed  usque  in  senectam  et  senium 
suis  incolumem*  conservavitancillis.  In  articulo  tamen 
ultimae  senectutis,  cum  jam  naturœ  gloria  defecisset, 
gravi  est  infirmitate  correpta,  et  per  quatuor  fere  dies 
doloris  continuatione  vexata.  Porro  cum  dissolutionis 

1.  La  copie  porte  :  «  incolumen,  x» 


"'ai 


XIP  SIÈCLE.  18i 

su£e  terminum  imminere  sentiret,  filias  suas,  quas  in 
amorem  pietatis  verbi  cœlestis  educaverat  alimento, 
jubet  otius  convocari,  ut  in  fine  quoque,  quam  sem- 
per  docuerat,  praedicare  non  desisteret  veritatem. 
Habito  \'ero  aliquandiu  de  religione  colloquio,  post 
olei  sacri  desideratissimam  unctionem,  post  dominici 
corporis  et  sanguinis  communionem  vivificam,  inter 
sanctarum  oscula  feminarum,  inter  suspiria  virginum 
et  singultus,  glorioso  transitu  migravit  a  seculo,  sine 
fine  regnatura  cum  Christo.  Obiit  autem  anno  prsela- 
tionis  suie  quinquagesimo  quarto,  pridie  nonas  julias, 
in  confessione  fidei  Christianae,  senex  et  plena  die- 
rum  ;  quam  intra  monasterii  sui  parietes  cum  omni 
soUemnitate  filiarum  ejus  caritas  sepelivit  et  cura, 
ut  quem  in  vita  sua  frequentare  non  deslitit,  nec  in 
morte  iocum  relinqueret.  Agebatur  instar  exequia- 
rum  beati  Martini  pontificis  matris  nostrae  celeberri- 
mum  funus,  in  quo  nec  psallentium  vocibus  fletus, 
nec  lugentium  lacrymis  poterat  cantus  abesse.  Nemo 
tamen  [est]  qui  prgesentis  mundi  possit  illœsus  conver- 
sationem  evadere,  qui  non  vel  levi  pulvere  sordide- 
tur,  quem  non  oporteat  orationum  simul  et  elemo- 
sinarum  emundari  suffragiis.  Rogamus  ergo  vos  per 
fraternae  viscera  caritatis,  rogamus  et  per  religionis 
misericordiam  Cbristianœ,  ut  quod  in  amphiteatro 
mundi  hujus,  in  quo  cum  ^itiis  quasi  cum  bestiis 
depugnatur,  mater  nostra  vulnus  accepit,  precum 
sanctarum  et  liberalitatis  in  pauperes  sanetis  remedio. 
Sed  et  sorores  nostras  et  omnes  in  utroque  sexu, 
quorum  nomina  subnotamus,  vestraî  semper  caritatis 
diligentise  commendamus  :  Matbildem,  Anglorum  re- 
ginam,nostri  cœnobii  fondatricem;  Adilidem,  Mathil- 


182 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


dem,  Constantiam,  filias  ejus  ;  Murielem,  Adelidem,i 
Havisam,  Catherinam,  Mabiliam,  Emmam,  Adelam, 
Murielem,  Ansfridam,  Adelaidam,  Mathildem,  Em- 
mam, Havisam,  Ermelinam,  Eremburgam,  Avitiam, 
Adelidem,  Susannam,  Rosiam,  Basiliam,  Emitiam, 
Basiliam,  Luliam,  Ascelinam,  Rohaidem,  Murielem, 
Odeldam,  Evam,  Basiliam,  Havisam,  Adelidem,  mo- 
nachas;  Hugoiiem,  Girardum,  Hugonem,  Gislebertum, 
atque  omnes  nostrae  congregationis  defunctos.  Nostro 
rotulario  subvenite,  precamur,  pro  Domino,  ne  pe- 
nuria  victus  al)  incepto  deficiat,  sed,  vobis  sibi  bénigne 
suffragantibus ,  bene  cœptum  opus  ad  effectum  usque 
perdu  cat. 

1 .  Titulus  sancti  Stephani  Cadomi. 
Que  tibi,  Mathildis,  laudum  preconia  dentur  ? 
Digna  quidem  quesita  diu  non  invenientur. 
Laus  monacharum,  lux,  honor  et  diadema  fuisti. 
Fient  tibi  subjecte,  quia  morti  succubuisti  ; 
Congaudendo  tuae  vitae,  de  morte  queruntur, 
Veraque  de  veris,  de  multis  pauca  loquuntur. 
Cumque  tuas  cupiunt  bonitates  amplificare, 
nias  diminuunt  quas  non  possunt  recitare. 
Dicunt  pauxillum  ;  quœ  dicunt  vera  probanlur. 
Propter  tantillum,  totum  dixisse  putantur. 
Prima  sibi  mater,  es  vitae  norma  secundœ. 
Huic  sis  exemplum,  quia  non  opus  est  aJiunde. 
Fortis  ad  omnia  gesta  virilia  sufficis  isti. 
Maxima  praemia  pertua  praelia  promeruisti. 
Mors  tibi  gloria,  celica  gaudia  dat  tibi  funus. 
Post  obitum  tribuit  meritum  tibi  trinus  et  unus. 
Est  nimium  te  flere,  pium  te  commemorari. 
Quamvis  non  sit  opus,  est  pro  te  dulce  precari. 
O  mater  dulcis,  tibi  sit  cœleste  beamen. 
Hic  scriptis  sit  idem  cuuctisque  fidelibus.  Amen. 


XIP  SIÈCLE.  183 

WiJlelmo  régi  Aiiglorum,  altero  régi  Willelmo, 
filio  ejus,  et  Ricardo;  Lanfranco  et  Willelmo,  archie- 
piscopis;  Gisleberto  et  Roberto,  abbatibus;  Paulo 
abbati,  Haimerico  priori,  Petro  monacho,  Stepbano, 
Rogerio,  Bernard  o,  Nicolao,  Hunfredo,  Hugoni,  Gual- 
terio,  Guimundo,  Turstirio,  Herberto,  Vitali,  Ro- 
berto, Ânsfredo,  et  aliis  amicis  et  benefactoribus 
nostris,  quorum  nomina  perpetualiter  scripta  sint  in 
celis.  Rogerio  monacbo,  Willelmo  monacho,  Wil- 
lelmo monacho,  Hugoni,  Baldrico  episcopo,  Wal- 
chelino  *. 

2.  Titulus  sancti  Gabrielis. 

Signât  pictura  quia  non  est  mors  nocitura, 

Cui  vult  propitia  fieri  pia  virgo  Maria. 

Dira  fait  mortis  lex  quondam,  quam  leo  fortis 

In  cruce  prostravit  moriens  mundumque  piavit. 

Non  erat  hostia  quœ  morientia  morte  piaret. 

Si  foret  hostia  digna,  per  omnia  sacrificarel 

Hanc  homo.  Non  erat  hic  neque  venerai  ut  repararet 

Vel  pereuntia,  vel  morientia  vivificaret. 

Ergo  decens  fuit,  et  bene  congrait  utilitati, 

Ut  fieret  Deus  hostia,  qua  reus  integritati 

Redditus  est  homo.  Gum  Deus  est  homo  virgine  natus. 

Tune  homo,  funditus  antea  perditus,  est  renovatus. 

Fit  Deus^  omnia,  presbiter,  hostia.  Crux  fuit  ara. 

Hac  cadit  hostia,  mors  ruit  impia,  pestis  amara 

In  cruce  sternitur,  hac  caro  pungitur.  Unde  lavamur 

Hinc  aqua  profluit.  Hinc  cruor  efïluit  unde  piamur. 

Ergo  patet  via,  celica  menia  qua  repetamus. 

Vita  fidelibus  est  Deus  omnibus.  Hune  rogitamus 

1.  IjCS   six    derniers  noms  paraissent  avoir  été  ajoutés  après  coup. 
(Note  du  copiste  qui  travaillait  pour  Mabillon.) 

2.  On  avait  d'abord  mis  :  «  fit  simul.  » 


iSk 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


Det  veniam  tibi.  Te  societ  sibi,  fons  bonitatis, 
Christus,  Mathildis;  tibi  delur  vita  perhennis. 
Denique  fratribus  atque  sororibus  hic  titulatis 
Det  vitae  munus  Deus,  est  qui  trinus  et  unus.  Amen* 

Orate  pro  defunctis  nostris,  Ârnulfo  monacho, 
Columbano  monacho,  Osmundo  monacho,  Henricus 
monachus,  Hurrico,  Alexis  monachus,  Petrus  mona- 
chus,  Almundo,  Winemero  laico,  Durando  laico, 
Arnulfo  laico,  Rogero  laico,  Rotberto  laico,  Walterio, 
Rainaldo,  Rotberto,  Erico,  Alberto,  Anfredo  mona- 
cho, Willelmo,  Constancia,  Gisleberto  monacho, 
Adélaïde,  Ascelina,  Hahewisa,  Roberlo,  Osmundo, 
Serlone,  Balduino,  Susanna,  Ranulfo,  Osberto,  Ri- 
cardo,  Anschetillo,  Bona  Filia,  Albereda,  Gisla, 
Iselde,  Murielle,  Balduwino,  Rodulfo  monacho,  Ger- 
mundus  laicus,  Gislebertus  laicus,  Rogerius  laicus, 
Alveredus  laicus,  Mathildis,  Albereda,  Mathildis, 
Emma,  Oda  laica,  Adelina,  Hesa,  Bealrix,  Emma 
laica,  Ingulfus  laicus,  Rodulfus  laicus,  Rotbertus 
laicus,  Hugo  laicus,  Mainardus,  Erma,  Ermengardis 
monialis,  Heza  monialis. 

3.  Titulus  sanctae  Mariae  Dolensis. 

Anima  ejus  requiescat  in  pace.  Orate  pro  nostris 
domno  Aldeberto  et  Geraldo,  abbatibus;  Petro  et 
Cinemone,  prioribus;  Petro  monacho,  Helio  mona- 
cho, Petro  monacho,  Constantino  monacho,  Geraldo 
monacho,  et  aliis. 

4.  Titulus  sancti  Martini  Sagii. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fîdelium  defuncto- 
rum  per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace. 
Amen.  Orate  pro  nostris. 


XIP  SIÈCLE.  485 

5.  Titulus  sanctse  Mariée  Baiocensis  ecclesiae. 

Cetibus  angelicis  gaudet  sociata   Mathildis, 

Si  semper  vixit,  nobis  ut  littera  dixit  ! 

Sed  qui  mundano  sordescunt  pulvere  cuncti 

Nodos  peccati  rumpat  miseratio  Christi  ; 

Insuper  et  requiem  tribuat  super  astra  perbennem, 

Que  precibus  justis  donetur  subtitulatis.  Amen. 

Hugoni,  Odoni,  episcopis  ;  Willelmo  decano,  Ri- 
coardo,  Radulfo,  Goscelino,  archidiaconis;  Dominico, 
Rogero,  Ansfrido,  Willelmo,  Radulfo,  Alano,  Gosce- 
lino, et  aliis  quorum  animae  requiescant  in  pace. 
Amen , 

Willelmus  monachus  ad  sucurrendum. 

Orate  in  karitate  omnes  pro  anima  Hildeburgin. 

6.  Titulus  sancti  Vigoris  Baiocensis. 

Anima  Mathildis  abbatisse  et  animœ  omnium  fide- 
lium  defunctorum requiescant  in  pace   Amen. 

Orate  pro  nostris  defunctis  Odone  episcopo,  Wi- 
done  priore,  Tebardo  monacho,  Waltero  monacbo, 
Rogero  monacho,  Rodulfo  monacho,  Hunfrido  mo- 
nacho, Hilberto  monacho,  Goscelino  monacho,  Hu- 
gone  monacho,  Ursone  monacho,  Anschitillo  mo- 
nacho, Osberto  monacho,  Gaufrido  monacho,  bonté 
memoriae,  priore  Divionense,  et  pro  aliis  omnibus 
quorum  omnium  animœ  requiescant  in  pace. 
Amen. 

7.  Titulus  sancti  Stephani  F'ontanetensis. 

Mundi  salvator,  cœli  terraeque  creator, 

Qui  régnât  summi  dives  in  arce  poli, 
Annuat  liuic  requiem  matri  vitamque  perennera, 

Et  faciat  sanctis  associare  suis. 


486  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Necnon  et  nostri  [defuncti)  potiantur  luce  perenni, 
Ipsius  et  vultum  conspiciant  placidum. 

Scilicet  Gaufîridus  abbas,  Hugo  abbas,  Radiilfus 
monachus,  Raiiifredus  monacbus,  Bernardus  moiia- 
chus,  Rainaldus  monachus,  Alexander  monachus, 
Willelmus  Ertieis*  monachus,  Walterius  monachus, 
Arnulfus  monachus,  Osmundus,  Tigerius  prior,  Da- 
vid monachus,  Rodbertus  monachus,  Radulfus  Taxo, 
All^ereda  ejus  uxor,  Osbernus  Gifardus,  Haduisa  ejus 
conjunx,  et  ceteris  omnibus. 

8.  Titulus  sanctae  Mariae  BeUi  Montis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidehum  defuncto- 
runi  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  : 
Henricus,  Herveus,  Johannes,  Nicholaus,  Amelina. 

9.  Titulus  sancti  Pétri  et  sancti  Swithuni  Winto- 
niensis  ecclesiae.  Anima  ejus  et  animae  omnium  fide- 
lium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris  defunctis  :  Athulfo,  Ethelstano  et  Chnuto, 
regibus;  Imma  regina,  Alwino  et  Walchenino,  episco- 
pis;Simeone  abbate,  etGodefrido  priore,  Hardingo, 
Gilleberto,  Richardo,  Tezo,  Simon,  et  pro  omnibus 
aliis. 

1 0.  Titulus  sancti  Pétri  et  sancti  Grimbaldi  Winto- 
niensis  ecclesia. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidehum  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris, 
Riwallone  abbate,  Rodberto  abbate,  Godwino  priore, 
Sawino  priore,  Sawardo  monacho,  Suearthngo  mo- 


I 


1.   c  Ërtieis  »  est  peut-être  une  faute  de  lecture  pour  a  Erneis.  » 


XTP  SIÈCLE.  187 

naclio,  Âlfrico  monacbo,  Wulmaro  monacho,  Alnotlio 
monaclio,  Sinotlio  monacho,  Alwino,  Wulwardo, 
Randulfo,  Sawardo,  Alwino,  Rannulfo,  Agelwardo, 
Rogerio,  Beorn^  et  ceteris  omnibus. 

1 1 .  Titulus  gloriosae  Dei  genitricis  Marise  et  sanctse 
Eadijurgae  virginis  Wintoniensis  ecclesiae. 

Proh  dolor  !  Argentum,  vestis,  nec  gemma,  necaurum, 
Nec  pietas,  nec  nobilitas,  nec  larga  polestas, 
Mortali  cuiqnam  possunt  defendere  vitam. 
Nil  igitur  prodest  cumulatio  divitiarmn, 
Ni  mereamur  in  his  consortia  cœlicolarum. 
Hec  bona  multa  dabat  quae  \ita  beata  probabat, 
Cui  Deus  in  terris  culmen  donavit  honoris. 
Praesentem  vitam  liquit  cupiendo  petitam 
Mathildis,  summi  deposcens  premia  regni. 
Summi  summa  Dei  gloria  detur  ei. 

Item. 

Nos  matris  laudem  melius  reticendo  colemus. 
Nam  condigna  loqui  quia  non  datur,  inde  tacemus. 
Sufficiat  tamen  hoc  quod  huie  ex  corde  favemus  ; 
Proditur  et  quicquid  meritis  minus  esse  tenemus. 
Sic  res  occuUas  coHt  officiosa  voluntas, 
Huic  ut  majorem  pariât  sine  voce  favorem  ; 
Clamet  hngua  tamen  :  «  Tibi  sit,  pia  donna,  beamen, 
Nosque  tuum  mundas  faciat  tibi  dogma  secundas.  » 

Versus  cujusdam  neptis  suae. 

Post  obitum  matri  prope  sis,  révérend  a  Maria. 

Nomine  Mathildi  pia  sis,  benedicta  Maria. 

Hanc  bene  defendas,  fortis  virtute  Maria. 

Ne  tenebras  timeat,  te  praeduce,  clara  Maria. 

Non  hostis  noceat,  te  visa,  virgo  Maria; 

Insidians  taceat,  te  judice,  domna  Maria, 


ROULFAUX  DES  MORTS. 

Et  fraudes  reprimat,  te  convincente,  Maria. 

Mox  procul  aufugiat,  bona,  te  terrente,  Maria. 

Hec  eat  in  requiem,  te  dante,  colenda  Maria. 

Jungatur  sanctis,  te,  justa,  jubente,  Maria. 

Féliciter  vivat,  te,  sancta,  favente,  Maria. 

Corregnetque  Deo,  te  presule,  digna  Maria. 

Orate  pro  nostris,  Alvena  abbatissa,  Béatrice  abba- 
tissa,  Mathilde  priore,  Emma  priore,  Godesteva  mo- 
iiacba,  Oswena  monacha,  Formosa  monacba,  Albreda 
monacba,  Ulbiirga  monacha,  Alditha  monacha,  Wlvida 
monacha,  Bristeva  monacha,  Leveva  monacha,  Ediva 
monaclia,  Lewena  monacha,  Cecilia  monacha,  Asce- 
lina  monaclia,  Orenejia  monacha,  Alveva  monacha, 
Ascelina  monacha,  Gisla  monacha,  Lescelina  mona- 
cha, Dina  monacha,  lUburge  monacha,  Mathilde  mo- 
nacha, Mathilde,  Benedicta  monacha,  Susanna  laica, 
ceterisque  amicis  nostris. 

Istis  solamen  tribuat  Deus  omnibus.  Amen. 

12.  Titulus  sancte  Crucis  et  sancti  Pétri  Werwel- 
lensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
in  Christi  nomine  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris,  /î^lstrita  abbatissa,  Mathilde  abbatissa,  Al- 
bereda  abbatissa,  Goditha  monacha,  Alveva  monacha, 
Godiva  monacha,  Aldita  monacha,  Albereda  monacha, 
Wlfruna  monacha,  ceterisque  amicis  nostris. 

13.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sancti  Melorii  Ambes- 
biensis  ecclesiae. 

Nulli  vita  datur  quin  mortis  lege  fruatur. 

Justus  enim  moritur,  mortis  que*  post  dominatur. 

1.  Il  faut  sans  doute  corriger  «  morti  qui.  » 


XIP  SIÈCLE.  189 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
in  Christi  nomine  requiescant  in  pace.  Amen.  Beren- 
gariuslaicus,  Biatrixfemina,  Ânnes  monacha.  Orate  pro 
nostris,  Hehahfleda  abbatissa,  Rachenilda  abbatissa, 
Levé  va  monacha,  Eva  monacha,  Margarita  monacha, 
Etlueva  monacha ,  Tiburga  monacha ,  Tola  monacha, 
Odelina  monacha,  Ascehna  monacha,  Rotberto,  Albe- 
reda,  Rotberto,  Wilelmo,  Osmundo,  Edita,  Elwardo, 
Hugo,  Alestano,  Rotberto,  Gildeberto,  Philippo  Pi- 
got,  Mathilde,  Rotberto,  Wascehno,  Wilelmo,  TNigello, 
Christina,  Adela,  Hugo,  ceterisque  amicis  nostris. 

14.  Titulus  sancte  Mariae  Seri[s]beriensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris. 

1 5.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sanctae  Edgithe  Wilto- 
niensis  ecclesiœ. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelivnn  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Am^en.  (3rate  pro  nostris. 

16.  Titulus  sancti  Pancratii  martyris. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amien. 

17.  Titulus  Guitoniensis  scolae. 

Cur,  mors,  sic  sévis?  Cur,  inqiiam,  sic  furibunda, 
Pluribus  existis  salis  atque  salis  tremebunda  ? 
Regia  quam  cœli  suscepit*  gratulabunda , 
Evomis  ecce  matrem  tristis  nimis  ac  gemebunda. 
Huic  prece  solvamiis  quod  debemus  sitibunda. 
Expedithoc  cunclis  renovatis  fluminis  uiida. 

1 .  La  copie  porte  »  Regiaque  celi  suscrpi  »  avec  un  signe  d'abréviation 
sur  la  dernière  lettre. 


490 


18. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 
Titulus  sancte  Mariae  et  sancti  Edguardi  Sce- 


phtoniensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Eulalia 
abbatissa,  Agnete  priorissa,  Rotza,  Albereda,  Adiliza, 
Cecilia,  Susanna,  Aluvena,  Aileva,  Ediva,  Savia,  El- 
deva,  Ëditha,  Ediva,  Benigna,  Adelaisa,  et  aliarum. 

O  mors  (Tudelis,  nullique  probata  fidelis, 
O  mors  immitis,  nigri  soror  impia  Ditis , 
Quid  sic  egisti  ?  Quid  sic  matrem  i  apuisti  .•' 
O  mater  dilecta  nimis,  reverenda  magistra, 
Tu,  decus  omne  tuis,  postqiiam  te  fata  tulerimt, 
Qualiter  ecclesiaj  cecidit  robusta  columna  ! 
Sed  non  omnino  ruit  haec  robusta  columna  ; 
Semper  houos  nomenque  tuum  laudesque  manebunt 
Christe  Deus,  rutilo  ditans  illam  paradiso, 
Mathildi  miserere,  tuae  miserere  pusilla^, 
Quae  tibi,  dum  vixlt,  devota  mente  cohaesit, 
Haîsit,  obedivit,  coluit,  dilexit,  amavit. 

1 9.  Titulus  sanctae  Marie  et  sancti  Sansonis  ecclesise 
Milentonensis 


I 


n 


Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  defunctis  nostris  : 
Athelstano  rege,  Agelwardo  comité ,  Edredo  abbate, 
Eadwardo  abbate,.  Alfrico  abbate,  Aldwino  abbate, 
Bodrico  monacbo,  Wlnotlio  monacho,  Agelmaro  mo- 
nacho,  Ednotbo  monacho,  Wlfredo  monacbo,  Alfrico 
monacho,  Wlfgeato  monacho,  Guthmundo  monaco, 
Agelgaro  monacho,  Wlfrico  monacho,  Hradgaro  mo- 
nacho, Agelberto  monacho,  Algaro  monacho,  Agel- 
wardo monacho,  Alfrico  monacho,  et  aliorum. 


■ 


XIP  SIÈCLE.  191 

20.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sancti  Pétri  apostoli 
Exouiensis  ecclesiai. 

Indicat  efFectus  non  longos  temporis  actus. 
Actus  esse  brèves  monstrant  nobis  morientes. 
Vita  caduca  brevis  nulli  manet  ista  perhennis. 
Decipitur  longae  qui  querit  tempora  vitae. 
Hujus  defunctae  mundanse  su[ni]niiila  metae 
Longam  spem  resecat  quo  *  quisque  manentia  queral. 
Quae  sibi  quœsivit,  Christo  devota,  Mathildis 
Nunc  fruitur  requie,  capiendo  premia  vitae. 

Orate  pro  nostris. 

21 .  Titulus  sanctœ  Mariae  Bertoniensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen. 

22.  Titulus  sancte  Trinitatis  Novi  Monasterii  de  No- 
tigehan. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace. 

23.  Titulus  sancti  Nicholai  Exoniensis  ecclesiae. 

Divitiœ  regum  cinis  est,  et  gloria  fœnum. 

Si  eut  flos  fœni,  sic  transit  gloria  mundi. 

FIos  et  herba  cadimt,  sic  corpus  et  ossa  peribunt. 

Anima  sua  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

24.  Titulus  sancti  Pétri  de  Monte  acuto. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen. 

1 .  Sans  doute  pour  a  qua.  » 


192  ROULEAUX  DES  MORTS. 

25.  Titiilus  sancti  Pétri  Mycelaniensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fideliiim  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris. 

26.  Titulus  sanctae  Marise  Glastoniae. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  semper  cum  Ciiristo  in  perpétua 
pace.  Amen.  Orate  pro  nostris. 

27.  Titulus  sancti  Pétri  Bathoniensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum pcr  misericordiam  Dei,  in  Christi  nomine,  re- 
quiescant in  pace.  Orate  pfo  nostris. 

28.  Vox  scolarium  ejusdem  urbis. 

Quid  furitis  nonnae.»*  Quid  amatis  carmen  inaiie? 
Dicite  rem  tandem,  rem  tandem  dicite  plane. 
Quid  nos  buccicrepa  sermonum  mole  gravatis  ? 
Quid  teritis  tempus,  ventosaque  verba  rocalis, 
Insuitis  versus  et  ploralns  puériles? 
Quid  mors,  sera  licet,  vcnas  irrupit  aniles? 
Nonne  pudet,  queso,  nobis  indicere  fletum, 
Quod  defecit  anus,  subiil  quod  femina  lœtum? 
Gerle  jure  subit  letalem  femina  sortem  : 
Importavit  enim  muliebris  suasio  mortem. 
Addo  quod  illius  fertis  super  œthera  vitam, 
Nec  dubitatis  eam  soJio  regni  redimitam. 
Hoc  igitur  quantum  careat  ratione  videtis, 
Quod  vos  de  domina,  cum  gaudeat  ipsa,  doletis. 
Propterea,  moneo,  mœrori  ponite  metas, 
Et  manibus  plausus,  et  laudes  édite  laetas. 
Sin  lacrimis  plenas  huic  indulgetis  habenas, 
Dandum  livori,  non  vero  credo  dolori. 
Nam  maia  si  mors  est,  subit  illam  femina  jure; 
Si  bona,  non  illam  patiturbona  femina  dure. 


XIl»  SIÈCLE.  493 

29.  Titulus  sanctae  Mariai  et  sancti  Aldelmi  confes- 
sons Malmesberiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace 

30.  Titulus  sanctae  Marise  Teokesberiensis  eccle- 
siœ. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  : 
Giraldo  abbate,  Turstano,  Mauro,  Edmundo. 

31 .  Titulus  sanctae  Marige  et  sancti  Renelmi  Wincel- 
cumbensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  defunctis, 
Balduino,  Petro  et  ceteris  omnibus. 

32.  Titulus  sanctœ  Mariae  et  sancti  Ecgwini  Eoves- 
hammii  cœnobii. 

Virginitas  summae  genitricis  digna  Mariae 
Mathildi  requiem  tribuat,  decus  atque  levamen, 
Quo  mors  natalis  fiât  ejus  perpetualis, 
Laeteturque  polo  Domino  sumens  bona  solo, 
Ac  nihil  adversum  patiatur,  sedbene  versum 
Sit  quicquid  voluit  bene,  dixit  jure,  vel  egit. 
Prsefuit  in  terris  animabus;  sentiat  astris 
Gaudia  quadrati  ;  faciat  quod  gratia  Christi.  Amen. 

Orate  pro  nostris,  Alepeardo  episcopo  atque  ab- 
bate, Mannio  abbate,  Agelwio  abbate,  Walterio  ab- 
bate; Ordmero,  Collingo,  Petro,  monacbis,  et  ceteris 
omnibus.  Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen. 

33.  Titulus  sancta^  Mariac  Persorensis  ecclesiae. 

13 


194 


ROULEAUX  DES  MORTS 


Ghriste  Deus,  rudlo  dltans  justos  paradiso, 
Mathilde  miserere,  tuae  miserere  puellœ, 
Quae  tibi,  dum  vixit,  devota  mente  cohaesit, 
Haesit,  obedivit,  coluit,  dilexit,  amavit. 

34.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Eboracensis. 
Anima  matris  vestrae  Mathildis  abbatissae  et  omnium 

fidelium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Orate  pro 
nostris,  Fulberto  abbate,  ^Ifrido  c[omite],  Eadmundo 
c[omite],Turslino,  Hugoneabbatibus,  Sewardo  priore, 
Osberno,  et  ceteris  omnibus. 

35.  Titulus  sanctae  Mariae  sanctique  Michaelis  Mal- 
vernensis  ecclesiae. 

Anima  Mathildis  abbatissae  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen,  Orate 
pro  nostris,  Philippo,  Benedicto,  Augustino,  et  ceteris 
omnibus. 

36.  Titulus  sanctae  Trinitatis  et  sanctae  Mariae  Co- 
vetrensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen. 
Orate  pro  nostris. 

37.  Titulus  sanctae  Mariae  Totebeiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
in  Christi  nominé  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris,  Henrico  monacho,  Berta,  Engenulfo,  Wil- 
lelmo  monacho,  Hildeberto,  Nicholao,  Rotberto,  Al- 
flet,  Amicia,  Adeleldis,  Radulfo. 

38.  Titulus  sanctae  Mariae  Blidae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 


I 


XIP  SIECLE.  195 

rum  in  Christi  nomine  requiescant  in  pace.  Amen. 
Orale  pro  nostris,  Rogerio  fundatore  cenobii  liujus, 
Odone  monacho,  Stéphane  monacho,  Tethardo  mo- 
nacho,  Rogerio  monacho,  Radulfo  monacho,  Benigno 
monacho ,  Ansfrido  monacho  ,  Willelmo  monacho , 
Jolianne  monacho,  Viviano  monacho,  Columbano,  et 
ceteris  omnibus  quorum  nomina  Deus  scit. 

39.  Titulus  sancti  Germani  Sahsbiensis  cœnobii. 

O  vos  fulgentes  opibus,  mundana  sequentes, 

Cum  miseri  si tis ,  vana  quid  appetitis  ? , 
Cur  non  pensatis  quantum  noceat  quod  amatis  ? 

Quantum  quippe  nocet  vita  beata  doce 
Permanet  ecce  parum  possessio  divitiarum. 

Divitiae  pereunf,  dampna  tamen  pariunt. 
Has,  quœ  migravit,  nunquam  Mathildis  amavit, 

Sed  baculo  fidei  rexit  ovile  Dei. 
Insignita  bonis  et  amatrix  religionis 

Hœc  matrona  fuit,  vivere  dum  potuit. 
Si  tamen  hanc  lesit  quicquam  vitii,  quod  inhaesit, 

Indulgendo,  pius  abluat  ipse  Deus. 
Et  quoniam  talis  fuit  haec  mater  specialis, 

Cum  Ghristo  solio  regnet  in  aethereo. 

Orale  pro  nostris,  pro  abbate  videlicel  Benediclo, 
ecclesise  nostrae  primo  fundalore,  el  pro  céleris  quo- 
rum nomina  scripla  sunt  in  Ubro  viventium.  Amen. 

40.  Tilulus  sanclae  Trinilalis  Norwicensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidehum  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen. 

Versus  Olhonis  juvenis. 

Gommendant  alii,  commendant  scripta  Mathilaim 
Et  vitae  nieritum  justiciaeque  mo4um. 


196 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


Scribere  disposai  lanta^  prœconia  laudis  ; 

Sed  mihi  verborum  copia  pauca  fuit. 
Primitias  Domino  dum  libat  virginitatis, 

Perpétua  meruit  virginitate  frui. 
Virgo  dicata  Deo,  rébus  subtracta  caducis, 

Percepit  merito  prœmia  digna  suo. 
In  laudes  gemitus  redeant,  in  gaudia  fletus  : 

Nil  dignum  lacrimis  vila  perennis  liabet. 
Transiit  ad  vitam  felix  et  plena  dierum, 

Et  meruit  sponsi  régna  videre  sui. 

41 .  Titulus  sanctae  Mariae  Eboracensis. 
'  Versus  Benedicti. 

Quam  vos  defletis,  non  nos  deflemus  obisse, 
Cœlestem  patriam  quam  nos  speramus  adisse. 
Hinc  vestram  matrem  non  exhorremus  abisse, 
Perpetuam  cœnam  quam  non  dubitamus  inisse. 
Dilectae  matris  non  débet  morte  gravari 
Quisquis  eam  crédit  jamjam  super  astralocari, 
Carnea  jam  moles  nescit  lacrimis  reparari  ; 
Spiritus  astra  petens  se  scit  sine  fine  beari. 
Vivere  si  posset,  vobis  deberet  amari  ; 
Vivere  non  potuit,  vobis  débet  tolerari, 
Funere  pro  carae  nil  prodest  collacrimari, 
Dum  lacrimis  vestris  vitae  nequeat  revocari. 
Non  vos  flere  decet  si  carnis  débita  solvit, 
Nam  Salvator  eam  peccati  lege  resolvit  ; 
Sed  gaudere  decet  quod  carnis  claustra  reliquit. 
Nam,  nisi  faljamur,  cœlestia  régna  petivit. 
Littera  nam  pressens  nobis  monstrare  videtur 
Pro  bonitate  sua  quod  ei  bona  vita  paretur. 
Littera  jam  praesens  non  débet  falsa  putari, 
Quae  contestatur  sed  debent  magnificari. 
Littera  jam  praesens  nunc  nobis  significavit 
Quod  bene  vos  rexit,  quod  vos  dum  vixit  amavit  ; 
Littera  testatur  quod  vobis  profuit  illa  ; 


XU"  SIECLE.  197 

Dum  tamen  enlluit  fomes  virtutis  in  illa, 

Praefiiit  et  vobis,  contestans  littera  dicit  ; 

Profuit  atque  sibi,  dum  carnis  lubrica  vicit, 

Hcec  Sathanae  laqueos  multo  conamine  stravit, 

Dum  se  subjectas  virtutibus  accumulavit, 

Hostis  et  antiqui  semper  molimina  fregit, 

Et  sibi  subjectis  jus  levitatis  abegit, 

Cœlica  lucra  sibi  vivendo  docendo  paravit. 

Ut  capiatis  idem,  servate  quod  aedificavit. 

Régula  justitiae  fuit  ejus  semita  vitae  ; 

Quam  sua  facta  tegant  vestisque  decus  polimitae  ; 

A[t]que  domus  Domini  dilexerat  illa  decorem, 

Cui  proposse  suo  multum  donavit  honorera. 

Omnibus  illa  bonis  virtutibus  irradiabat  ; 

Et  donec  vixit,  semper  tibi,  Christe,  vacabat. 

Extollamus  eam  quia  vivens  tôt  bona  fecit, 

Quse,  quod  defletis,  pondus  violabile  jecit. 

Mathildem  vestram  pariter  nune  magnificemus, 

De  qua  spem  certam  quod  semper  vivat  habemus. 

Sed  quia  nullus  homo  praesenti  vivat  in  sevo 

Qui  donec  vivit  peccati  sit  sine  nsevo, 

Mathildi  culpae  si  quid  carnalis  adhaesit, 

Deleat  ipse  Deus,  cui  vivens  semper  inhœsit.  Amen. 

Vestrae  Mathildi  succurrat  virgo  Maria.  Amen. 

Propitietur  ei  sanctissima  virgo  Maria.  Amen. 

Vestram  Mathildem  tueatur  virgo  Maria.  Amen. 

Et  sit  ei  clipeus  pia  mater  virgo  Maria.  Amen. 

Versus  Ricardi. 

O  hominum  sine  lande  genus,  quod,  vivere  natum, 

Ipsum  se  proprio  perdidit  arbitrio  ! 
Nil  sine  laude  magis  quam  quod  natura  decoris 

Non  invita  suo  jure  carere  tulit. 
Factus  homo  sine  fraude  bonus,  qui,  si  voluisset, 

Viveret  œternum,  nec  cariturus  erat 
Imperio  rerum.  Jam  mente  superbus  iniqua, 


i9%  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Noluit  utiliter  subditus  esse  Deo. 
Unde,  priore  bono  vacualus,  ad  ima  locatur, 

Efficiturque  minor  inferiore  suo. 
Omnis  quippe  Dei  sequitur  natura  favorem, 

Naturae  regem  destituens  hominem. 
Infelix  igitur  nunquid  sine  fine  peribit  ? 

Non,  inquam,  Deiis  est  qui  dédit  auxilium. 
nie  mori  veniens  de  nostro  sumpsit  ut  esset 

Articulum  mortis  solvere  causa  Deo. 
Tali  nempe  modo  de  nostro  nostra  redemit , 

Ut  foret  inde  salus,  venerat  unde  dolor. 
Lex  tamen  ob  culpam,  culpa  pereunte,  remansit, 

Ut  semper  maneat  unde  laboret  homo. 
Id  ratione  quidem  constat  dictante  probatum, 

Quo  melior  proprio  spes  foret  ex  merito. 
Haec  tibi,  Mathildis,  tantorum  causa  laborum 

Et  levis  et  dulcis  spe  meliore  fuit. 
Hac  quoqne  de  causa  non  rerum  cura  coegit 

Quin  rébus  malles  praeposuisse  Deum. 
Et  quia  fecisti,  prosit  tibi  gratia  Christi, 

Qui  tibi  virtutem  contulit  atque  fidem. 

Versus  Pétri 


I 


Si  posset  lacrimis  revocari  vestra  Mathildis, 
Jam  multis  lacrimis  esset  revocata  Mathildis. 
Sed  quia  nonpossunt  lacrimaerevocare  Mathildem, 
Ergo  preces  studeant  super  astra  locare  Mathildem. 
Si  quid  commisit  per  carnis  debilitatem, 
Ignoscat  Ghrisjus  sibi  per  solitam  pietatem. 
Quod  petitis  vestris  donari  praetitulatis, 
Hoc  petimus  nostris  donari  subtitulatis  : 

Scilicet  domno  Stéphane,  primo  ecclesiae  nostrae 
abbateet  fundatori,  Rainfrido  priori,  Hildeberto  priori, 
Raimut)do  monacho  ,  Rogero  monacho,  Farmano  mo- 
nacho,  Haymerico  monacho,  Thoro  monacho,  Wil- 


1 


XIP  SIÈCLE.  199 

lelmo  monacho,  Turcliillo  monaclio,  Brandoni  mona- 
cho,  Algaro  monacho,  Liwino  monacho,  Berengario 
monaclio,  Colemanno  monacho,  Godefrido  monacho, 
Erengrino  monacho ,  Petro  monacho ,  Osberto  mona- 
cho, RosceHno  monacho,  Alano  comiti,  ecclesiae  nos- 
trae  benefactori  ;  Rotberto  monacho ,  Sirico  monacho, 
David  monacho,  Waltero  monacho,  Willelmo  mo- 
nacho, Radulfo  monacho ,  Hadwino  monacho,  Rum- 
faro  monacho ,  Willelmo  monacho ,  Laurentio  miona- 
cho,  Girardo  monacho,  Osberto  monacho,  Godefrido 
monacho ,  Sumberlet  monacho,  Hugoni  monacho,  et 
ceteris  amicis  nostris  quormn  nomina  scribant[ur]  in 
libro  vitae.  Amen. 

42.  Titulus  sancti  Pétri  Eboracensis  ecclesiae. 

Heu  !  Res  crudelis,  res  dirae  conditionis  ! 
Pallida  mors  regum  tiirres  inopumque  tabernas 
Sorte  pari  puisât,  nec  eam  quis  munere  plaçât. 
Turpes,  formosos,  indoctos  atque  peritos, 
Notos,  ignotos,  trutma  compensât  eadem. 
Quae  si  divitiis  posset  piecibusve  moveri, 
Vel  si  religio  molliret  castaque  vita, 
Tu  laqueos  morlis  rupisses  jure,  Mathildis. 
Rex  libi  cœlorum,  consolator  miserorum, 
Pace  frui  vera  cœli  concédât  in  aula  ! 
Goncio  sacrarum  te  suscipiat  monacharum  ! 

Orate  pro  nostris,  Aldredo  archiepiscopo ,  Thoma 
archiepiscopo,  Girardo  archiepiscopo,  Girardo  archi- 
diacono,  Dinando  archidiacono,  Rannulfo  archidia- 
cono  et  tliesaurario  ,  Aldredo  canonico ,  Saxfordo 
canonico,  Giraldo  canonico ,  Willelmo  archidiacono  , 
Alvero  canonico. 


200  ROULEAUX  DES  MORTS. 

43.  Titulus  sanctae  Mariœ  Lincoliensis  ecclesiae. 

Heu  quantum  primi  laciimarum  culpa  parentis 
Altulit  ;  est  et  adhue  ea  nostrae  sarcina  gentis. 
Carminé  quo  potero  te  dignas  enumerare 
Laudes,  Mathildis,  vel  pectore  quo  memorare  ? 
Débita  jam  carnis  solvisti  morte  pudica, 
Fraude  pater  primus  meruit  quae  captus  iniqua. 
Caste  vixisti;  vitam  vivens  meruisti. 
Morte  pia  moriens  miseram  mortem  renuisti. 
Vos  deflere  liquet;  sedjam  gaudete,  sorores, 
Hanc  vestram  matrem  miseros  posuisse  dolores. 
Exiit  exilium  patienter,  plena  dierum. 
In  patriam  rediit  lux,  gloria,  flos  mulierum. 

Conjugis  hortatum  si  primus  homo  renuisset, 
Non  sua  posteritas  mortalia  jura  subisset. 
Sed  quia  plebs  humana  gravi  telo  fuit  icta, 
Pro  veteri  noxa  mors  est  sibi  pœna  relicta. 
Haec  igitur  moriens,  quœ  versibus  his  memoratur, 
Laetitia  quam  promeruit  sine  fine  fruatur. 

44.  Titubis  sancti  Barlholomei  et  sancti  Guthlaci 
Crulandiae. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
in  Christi  nomine  reqiiiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris,  Tburkytelo  abbate,  Oskytelo  abbate,  Ul- 
skytelo  abbate,  Godrico  abbate,  Algerico  abbate,  In- 
giilfo  abbate,  Wlfgeto  abbate,  Suivato  priore,  Afgaro 
priore,  Feggo  monacbo,  Leofwino  monacho,  Bristano 
monâcho  ,  Askyllo  monacho  ,  Thnrgislo  monacho  , 
Triggo  monacho,  Ulfo  monacho. 

45.  Titulus  sanctse  Mariae  et  sancti  Nicholai  SpaUin- 
gensis  ecclesiœ. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidehum  defunctorum 
in  Christi  nomine  requiescant  in  pace.  Amen. 


\ 


XII'  SIECLE.  201 

QuoJ  pelitis  vestris  (sororibus)  nostris  impendite 
cunctis  (fra tribus). 

Hildiiio  abbati,  Hamoni  abbati,  Natali  abbati,  Âr- 
raldo  abbati',  et  cseteris  noslrae  congregationis  pro- 
fessis. 

46.  Titulus  sancti  Benedicti  Holmensis  ecclesiae. 

anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Nil  prodest  animse  metri  genus  omne  Mathildis  ; 
Sed  prosunt  animae  pia  vota  precesque  Mathildis. 
Parcat  huic  petimus  Dominus  pius  ergo  Mathildi, 
Et  sanctos  petimus  sufFragia  ferre  Mathildi, 
Ut  possit  curam  Michaelis  inire  Mathildis, 
Nec  subeat  curam  Satanae  peritura  Mathildis. 
Sique  tamen  vitae  sanctae  fuit  ista  Mathildis, 
Perpétuas  vitae  copulatur  jure'  Mathildis. 

Orate  pro  nostris,  Alpwodo  abbate,  et  caeteris  om- 
nibus quorum  scit  De  us  nomina. 

47.  Titulus  sancti  Benedicti  Ramesiae. 

Si  genus  et  species  mundique  potenlia  leto 
Obstarent,  possentque  dies  producere  nostros, 
Multus  homo  superesset  adhuc  quem  vita  reliquit, 
Forsitan  et  Mathildis,  quam  jam  pulvis  obedit. 
Ergo  fortuna  cur  fiditur  in  fugitiva  ? 
Quisque  sibi  cito  provideat  :  mors  certa  propinquat. 
Utque  Deus  miserescat  opemque  ferat  cito  nobis, 
Dicamus  cuncti  :  «  Glemens,  Deus,  esto  Mathildi.  » 
Quod  cupitis  vestris  defunctis  poscite  nostris  : 

Ailwino  comiti  ;  i^tberico,  Alfwardo,  Eadnodo,  epi- 

1.  Hilduin,  Arraud,  Hamon  et  Noël,  abbés  de  Saint-Nicolas  d'Angers. 
Le  prieuré  de  Spalding  dépendait  de  l'abbaye  de  Saint-Nicolas. 


202  ROULEAUX  DES  MORTS. 

scopis;  Athestano,  Alfwino,  Ailsino,  Aldwino,  abbati- 
bus;  Turberno  priori,  Turberno  monacbo,  Vinceiitio 
monacbo,  Alfwio  monacHo ,  Radulfo  monacbo,  Wil- 
lelmo  monacbo,  Alfredo  monacbo,  Almaro  monacbo, 
et  ceteris. 

48.  Titulus  sanctae  Mariae  Huntendoniœ. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidebum  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Ingelrammo 
canonico,  et  ceteris  omnibus  quorum  scit  Deus  no- 
mina. 

49.  Titulus  sancti  Albani  protbomartyris  Anglorum. 

Fletibus  a  tantis  carae  cessate  sorores, 
Feminei  cordis  tandem  levigando  dolores. 
Vixit  in  hoc  mundo  fragili  vix  corpore  sospes 
Mathildis;  mundo  fuit  haec,  sibî  mundus  et  hospes. 
Quœ  dura  si  vixit,  prsesens  ut  cartula  fatur, 
In  cassum  fletis,  quoniam  super  astra  levatur. 
Atque,  Deum  sitiens,  labentia  despiciebat  ; 
Actibus  implendo  verbis  bona  quœque  docebat, 
Et  quia  sustinuit  pro  Christo  quosque  labores, 
Nunc  subeat  requiem  et  sine  fine  diem. 

Orate  pro  nostris,  Leofstano  abbate,  Freoderico 
abbate,  Paulo  abbate,  Hermanno  monacbo,  Rodberto 
monacbo,  Willelmo,  Benedicto,  Herfrido,  Jacobo, 
Radulfo,  Audoeno,  Hugone,  Hunfrido,  Rogero,  et  pro 
ceteris  omnibus  quorum  scit  Deus  nomina.. 

50.  Titulus  sancti  Pétri  Westmonasterii. 

Vita  brevis  satis  esse  levis  sic  jure  probatur  ; 
Dura  moritur,  cui  lux  oritur  ;  sed  dum  reparatur, 
In  melius  transit  pejus,  si  vita  probatur. 
Nam  quod  erat,  sed  mortis  erat ,  melius  renovatur, 


XIT»  SIECLE.  203 

Inque  Dei  virtute  mei  species  animatur. 

Hinc  resecet  culpasque  necet  quicumque  vocatur 

Ad  regimen,  factus  spécimen,  quod  quisque  sequalur. 

Jamque  tibi,  Mathildis,  ibi  qiio  justus  amatur 

Sit  requies,  quo  vera  quies  Ghristus  videatur. 

His  vos  solamur,  nostrisque  petita  precamur  : 

Eadwardo  rege ,  Edgida  regina ,  Vitali  alibate , 
Roberto  abbate,  Nicholao,  Egelvardo,  Willelmo,  cete- 
risque  fratribus  nostris. 

51 .  Titulus  sancti  Pauli. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris. 

52.  Titulus  sancti  Salvatoris  de  Bermundesia. 
Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescant  in  pace. 

53.  Titulus  sanctse  Mariae  Sudhwerkensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

54.  Titulus  sancti  Andreœ  apostoli  Rovecestrensis 
ecclesiae. 

Anima  Machtildis  et  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro 
vestris,  et  vos  orate  pro  nostris,  Gundulfo  episcopo, 
Siwardo,  Arnosto,  episcopis;  Arnulfo  priore,  et  ce- 
teris  defunctis  nostris. 

55.  Titulus  sanctae  Mariae  Mellingis  ecclesiae. 

Anima  Machtildis  et  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro 
vestris,  et  vos  orate  pro  nostris,  Gundulfo  episcopo, 


204  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Albereda,  Belesend,  Kmma,  Gerlendis,  ErmensendisJ 
Mathelda,  Asa,  et  ceteris  defunctis  nostris. 

56.  Titulus  ecclesiae  Christi  Cantuariae. 
Requiescat  in  pace.  Amen. 

57.  Titulus  ecclesiae  sancti  Pétri  et  sancti  Augustini, 
Anglorum  apostoli. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

58.  Titulus  sancti  Martini  de  Bello. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  regibus,  abba- 
tibus,  monachis,  parentibus,  benefactoribus. 

59.  Titulus  sancti  Martini  Troarni. 

Mortis  damnator  vitœque  pius  reparator 
Partem  donet  ei,  quae  fine  caret  requiei. 

Orate  et  vos  pro  nostris  defunctis  cuuctis,  Mabili 
comitissa,  Rogerius  comes,  Mabilia. 

60.  Titulus  sancti  Salvatoris  de  Constantino. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris , 
orate  pro  nostris  defunctis,  scilicet  pro  domno  Beni- 
gno  abbate,  Nigello  vicecomite,  Eudone  vicecomite 
Rainaldo  ,  Osmundo  ,  Hugone  ,  Everardo ,  Nigello 
Anschetillo,  Rotberto,  Audoeno,  Gaufrido,  Rogero 
Turoldo,  Gisleberto,  Rogero,  monachis;  Hunfrido 
Rotberto,  Willelmo,  Eleazaro,  Rogero,  Rotberto 
Rannulfo,  laicis;  Anschilla,  Agnete,  Sewrida,  Helde- 
sende,  Ascelina,  feminis,  etcunctis  fidelibus. 


)ilia  ^M 


XIi«  SIÈCLE.  205 

61 .  Titulus  sancti  Pétri  Lexovieiisis  ecclesiae. 

Hanc  divinus  amor  sic  labe  removit  ab  omni, 

Quod  merito  vitae  régna  superna  colit. 
Non  igitur  quisque  lacrimas  effiindat  inanes, 

Per  quas  ad  vitam  nemo  redire  potest. 
Si  sibi  vult  aliquis  certum  conferre  juvamen, 

Assiduas  dicat  con  pietate  preces. 
Vos  quarum  mater  dulcis  fuit  illa,  sorores, 

Votis  et  precibus  ferte  fréquenter  opem. 
Nos  quoque  possimus  dévote  mente  precari, 

Ut  det  ei  requiem  cunctipotens  Dominus. 

Item. 

Debetis  vestros  luctus  inibere,  sorores  ; 

Tali  namque  modo  non  reparatur  homo. 
Hujus  ad  exemplmn  debetis  vivere  cunctœ, 

Quas  Gadumensis  habet  régula,  sorde  carens. 
Et  sicut  docuit  vos  ire  per  atria  vitae, 

Omnes  possitis  ire  meo  monitu. 

Orate  pro  nostris,  Hugone  episcopo,  Gisleberto  epi- 
scopo,  Fulchero  episcopo,  Gulolano  decano,  Turgiso 
doctore,   Aitardo  archidiacono. 

62.  Titulus  sanctae  Mariae  Lexoviensis. 

Orate  pro  nostris,  Hugone  episcopo,  Lecelina  co- 
mitissa,  Emma  cometissa,  Basilia  abbatissa,  Âdelaide 
priorissa  ,  Margarita  monacba ,  Âdvenia  monaclia , 
Hahavid  monaclia,  Havid  monacha,  Emma  monacha, 
Beatrix  monacha,  Gonnora  monacha,  Maria  monacha, 
et  aliis  omnibus  quorum  animae  requiescant  in  pace. 
Amen. 

Cuncta  petuut  lapsum  quaecunque  vocantur  ad  ortum, 
Et  rapit  in  mundo  mors  omnes  ordine  nullo. 


^<J*>  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Non  pareil  juveni,  nec  scit  misererier  ulli  ; 
Sed  licet  in  toto  dominetur  pessima  mundo, 
Non  lainen  hanc  patiturChristiis,  quo  cuncta  regunturj 
.  In  propriis  servis  quicquam  perquirere  juris, 
Sed  pietatis  opem  cunctis  impendit  eandem  ; 
Vestrae  qui  ma  tri  concédât  oraudia  cœli. 
l'erte  juvamen  [eis]  quos  subtitulavimus  istic. 

63.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Andegavensis. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  abbatibus  et  fra- 
tribus  nostris  defunctis,  quorum  nomina  Deus  no  vit, 
et  utinam  scribantur  in  cœJis.  Amen. 

64.  Titulus  sanctae  Mariae  Cormeliensis  ecclesise. 

Anima  ejus  et  animai  omnium  fideliuni  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  pro 
Willelmo  comité,  Emma,  Hadvis ,  Rogerio  comité, 
domno  Gisleberto  abbate,  item  Willelmo  abbate, 
Rannulfo  priore,  Benedicto  monacho,  Rotberto  mo- 
nacho,  Gauff'rido  monacho,  Romano  monacho,  Gisle- 
berto monacho,  Durando  monacho,  Boso  monacho, 
Osmundo  monacho,  Rayuerio  monacho,  Anschitillo 
monacho,  Alveredo  monacho,  Ricardo  monacho, 
Ansfi  ido  monacho,  Gisleberto  laico,  et  ceteris  quorum 
nomina  Deus  scit. 

G5.  Titulus  sancti  Pétri  Pratelli. 

Anima  ejusetanimœ  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Anlfrido, 
Willelmo,  Gauzfrido,  scilicet  abbatibus,  necnon  et 
pro  monachis  nostris  Heltone,  Berna rdo ,  Gauzfrido, 
Goscehno,  Ricardo,  Matheo,  Ricardo  laico,  Osbernus, 
Adehza,  cum  aliis  multis  quorum  Deus  scit  nomina. 


XIP  SIÈCLE.  207 

Hidulfus  monachus,  Henricus  monachus  sancti  Lu- 
ciani,  Petrus  monachus,  Alexis  monachus,  Vitahs 
laicus,  A.sal,  Euricius  canonicus,  Rodulfo  monacho, 
Gisleberto  laico,  Adam  laico,  Emma,  Willelmus 
miles.  Animae  eorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

66.  Titulus  sancti   Leodegarii   Pratelli    in   eadem 
villa. 


Odilia,  abbatissa  sancta?  Mariae  Belvacensis,  Oda 
monacha,  Mathildis  monacha. 

Dnm  sic  poUeret  super  hoc,  dum  fama  volaret, 
Abstulit  hanc  nobis  gemmam  regina  Mathildis, 
Tradens  cenobium  sibi  matris  jure  regendum, 
Quod  sub  honore  Dei  conslruxerat  ipsa  Gadomic 
Quae  fuerit  post  haec,  non  est  recitare  necesse, 
Gum  titulus  cartae  bene  dixeril.  Et  satis  inde 
Fundimus  ecce  preces,  cordis  suspiria  fientes, 
Ut  cuncti  Christo  signât!  crismate  sancto 
Subveniant  animae  matris  tam  magnificandae, 
Nec  minus  illarum  subduntur  nomina  quarum  : 

Emma  abbatissa,  Ansfrida  abbatissa,  Richilda  abba- 
tissa, Albereia  abbatissa,  Adelina  et  Albereia,  dominse 
nostrae,  Basilia,  Hatuisa,  Adeliza,  Papia,  Ascelina, 
Teuscenda,  Agnes,  Emma,  Juliana,  Richilda,  Mabilia, 
Ascelina,  Albereia,  Godelina;  ini  kalendas  septembris 
obiit  Elizabeth  monacha  et  Deo  sacrata  nostri  cenobii. 

67.  Titulus  sanctae  \lariae  Gresteni. 

Anima  ejus  et  animae  omniumfideliumdefunctorura 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,   Her- 

1 .  «  Il  y  a  cinq  vers  raturez  avec  un  couteau.  » 


ROULEAUX  DES  MORTS, 
luino    mon;icho,   Rotberto    comité,    Malliilda,  Rôt 
berto  monacho,   Ragnulfo  laico   (?),  Godefrido  mo- 
nacho,  Dodone  monacho,  Lewino  monacho,  Himfrido 
monacho,  Willelmo  laico,  Leuricio  laico,  et  pro  alii 
quormn  nomina  Deus  novit,    ut    requiem    habean 
sempiternam.  Amen. 

68.  Titulus  sanctae  Mariae  Becci. 

DilecUe  matres  et  amandne  jure  sorores, 
Mors  vestrae  matiis  non  est  plangenda  Matliildis. 
Ante  Dei  vultum  mors  est  preciosa  bonorum. 
Illa  quidem  cunctis  fuit  exemplum  bonitatis, 
Abbatissarum  laus  atque  decus  monacharum, 
Flore  pudiciciœ  resplendens  justiciaeque  ; 
Cumque  Deo  teneris  oblata  fuisset  ab  annis, 
Fama  cunctorum  virgo  permansit  in  œvum, 
Propositum  sacrum  servans  incontaminatum. 
Liberet  a  cunctis  quam  virgo  puerpera  cunctis*, 
Et  societ  sanctis  in  amaena  sede  quietis. 
Tandem  supremi  cum  venerit  hora  diei, 
Jungatur  positis  in  dextra  parte  beatis. 
Et  vos  pro  nostris  petimus  orare  velitis  : 

Domno  Herluino  abbate,  et  domno  Anselmo  ar 
chiepiscopo,  et  omnibus  aliis  monachis  nostris. 

Ut  pietas  Dornini  dignetur  eis  misereri, 

Ne  videant  mortem  sed  vitam  morte  carentem.  Amen. 

Odelina,  Havisa,  Emma,  Albereda,  Havisa,  Bence- 
lina,  Justa  laica,  Radulfus,  laicus,  Lescelina,  Rodulfus, 
Godardus,  Restoldus  laicus,  Willelmus  laicus,  Ingulfus 
laicus.  Amen.' 


o 

1 
I 


1.  Il  faut  peut-être  (  culpis.  » 

2.  «  Recentioi-i  manu  et  atrameulo.  a 


XIP  SIÈCLE.  209 

69.  Titulus  sanctae  Crucis  sanctique  Leufredi  eximii 
patris. 

Anima  Mathildis  hujus  et  animse  omnium  fidelium 
defunctorum  in  Christi  nomine  requiescant  in  pace. 
Orate  pro  nostris,  AJberico  abbate ,  Odilone  abbate , 
Ricardo  abbate,  Hugone  priore,  Hugone  monacbo, 
Bosone  monacbo,  Ricoardo  monacbo,  Henrico  mona- 
cbo, Gausfrido  monaclio,  Rotberto  monacbo,  Teode- 
rico  monacbo,  Alberto  monacbo,  Hilduino  monacbo, 
Gisleberto  monacbo  ad  succurrendum ,  Hugone  laico, 
filiis  suis,  Guillelmo  monacbo,  et  pro  omnibus  abis 
fratribus  et  sororibus  nostris,  quorum  animse  requies- 
cant in  pace.  Amen. 

70.  Titulus  sancti  Pétri  Gemmeticensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Rotberto 
arcbiepiscopo  ,  Rotberto,  Guntardo  abbatibus;  Gre- 
gorio,  Huberto,  Walterio,  Willelmo,  Rodulfo,  Ram- 
nulfo,  Tebaldo,  et  omni[bu]s  aliis  quorum  animae  re- 
quiescant in  pace.  Amen, 

Godardus  laicus,  Ansfridus  laicus*. 

71 .  Titulus  sancti  Wandregisili  abbatis  cenobii 
Fontanellœ. 

Fons  vitae  dulcis,  dissolvens  pocula  mortis, 
'    Hanc  tibi  consocia,  vitam  requiemque  ministra; 
Fratribus  et  requiem  nostris  concède  perhennem; 
Vos  eadem  nostris  precibus  conferre  velilis. 

Orate  pro  domno  abbate  Mainardo,  Girardo,  Gra- 
dulfo,  Rotberto,  Girberto,  abbatibus;  JNicholaomona- 

1.  «  Recentiori  manu  et  atramento.  > 

14 


210 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


cho,  Aszone  monacho,  Ambrosio  monacho,  Gregorio 
monacho,  Gisleberto  monacho,  Johanne  monacho, 
Milone  monacho,  JuHano  monacho,  Ansberto  mona- 
cho, Gisleberto  laico,  Rogerio  monaclio,  Rotberto,s 
Rogerio,  Martino,  Rotberto,  Anselmo,  Adelino,  Gode- 
frido  monacho,  Fulcone  monacho ,  Benedicto  mona- 
cho, Fulcoldo  monacho,  Willelmo  monacho,  Walterio 
monacho,  Goisfredo  monacho,  Goscehno  monacho, 
Hugone  monacho,  Rogerio  laico,  Gomundo  laico, 
Ricardo  laico,  Alberico  laico,  Terboldo  laico,  I\o 
laicus,  Herberto  laico,  Warengero  laico,  Goscelino 
laico,  Ascelino  laico,  Radulfo  priore,  Drogo  priore, 
Rogero  priore,  Ivo,  Benedicto  priore,  Hugo  priore, 
Rotberto ,  Waltero ,  Teoderico ,  Goscelino ,  Warnero, 
Tetboldo,  Havisa,  Heluina,  Bencehna,  Maria,  Richeldis, 
Avisa.  V  kalendas  septembris  obiit  Willelmus,  sacer- 
dos  de  Rotenio  et  monachus  sancti  \yandregisili  ad 
succurrendum. 

72.  Titulus  sanctse  Mariae  Vilarensis. 

Sedibus  aethereis  maneat  sociata  Mathildis  ; 
Absit  ei  pœna;  juvet  illam  virgo  Maria. 
Angelicus  cœtus,  divina  lege  repletus, 
Propitius  fieri  quaerat  sine  fine  Mathildi. 
Ecclesiae  lumen  fuit  haec,  miserisque  juvamen. 
Cœli  doctrinaî.cupiens  submittere  sese, 
Subdita  divinis  rébus  terrena  reliquit. 
Christus  ei  requiem  concédât  habere  perhennem. 

Elizabet  abbatissa  fundatrix  hujus  ecclesiae,  Beatrix 
abbatissa,  Advenia,  Bona,  Sefridis,  Juliana,  Albereda, 
Adelaidis,  Albereda,  et  aliae  multae  quarum  Deus  mi- 
sereatur. 


XIP  SIÈCLE.  211 

73.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Fiscanni. 

Anima  ejuset  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orale  pro  nostris,  Ricardo 
et  Ricardo,  ducibus;  Willelmo,  Johanne,  Willelmo, 
abbatibus;  Johanne,  Tanquardo,  Johanne,  Nigello, 
Osmundo,  Winemaro,  Rogerio,  Hetselino,  Sigifrido, 
Heltone,  Giraldo,  Herberto,  Hugone,  Rotberto,  Gi- 
raldo,  ïuraldo,  et  aUis  quorum  nomina  in  aeterna  bea- 
titudine  sint  asscripta.  Amen. 

74.  Titulus  sanctae  Fidis  Longevillœ. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  defunctorum  fidelium 
lequiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Waltero  Gif- 
fardo,  Nargaldo  priore,  Gotranno,  Herbranno,  et  aliis 
quorum  nomina  in  aeterna  beatitudine  sint  asscripta. 
Amen. 

75.  Titulus  sancti  Victoris  martyris. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Qui  fraterna  petunt,  pensent  fraterna  rependi  ; 
Orent  ut  tempus  veniat  nostri  miserendi. 
Undique  concutimur,  nulla  spem  dante  quiète. 
Defuactis  saltem  requies  sit  nescia  mete. 

Orate  pro  nostris,  Radulfo,  Coisfredo,  Geroldo, 
Rotberto,  abbatibus,  et  pro  Gisleberto,  Gertranno, 
Osberno,  Osulfo,  Fulchuino,  et  ceteris  fratribus. 

76.  Titulus  sanctae  Mariae  Rotomagensis. 

Haec  sacrata  Deo  mulier  summi  mulierum 

Régis  sponsarum  mater  honesta  fuit. 
Haec  matronarum  matrona  decusque  suarum, 

Namque  sibi  vixit,  vixit  et  ipsa  suis. 


212  ROULEALTX  DES  MORTS. 

Hœc  tandem,  merilis  fulgens  et  plena  dierum, 

Mundanae  sortis  conditione  ruit. 
Ergo  fralerna  Dominum  pietate  precemur, 

Qua tenus  œternam  donet  ei  requiem. 

Orate  pro  nostris,  Mauricio,    Johanne,    Willelmo 
archiepiscopis  ;  Ricardo  archidiacono ,  Benedicto  ar 
chidiacono,  Rogero  canonico,  Thoma  canonico,  Wil- 
lelmo canonico,  Rogero,  Burningo,  Rainaldo,  et  aliis 
quorum  nomina  Deus  scit. 

Item 
Si  quit  defuncto  versus  lacrimœque  valerent, 
Versus  ac  lacrimas  effu'ndere  quique  studerent  ; 
Sed  quia  nil  prodest  versus  lacrimasve  notare, 
Sic  etenim  vitam  nullus  poterit  reparare, 
Votis  instandum,  precibus  reor  invigilandum. 
Ut  quicquid  maculae  contraxit  conditione 
Corporea  cujus  haec  cartula  dénotât  actus, 
Donet  Christus  ei  sedem  prœstans  requiei, 
Ut  duce  virgineis  Christo  conjuncta  coreis, 
Perpetuae  lucem  patrise  mereatur  habere. 

77.  Titulus  sancti  Amandi  Rothomagensis. 
Orate  pro  nostris,  Emma  abbatissa ,  Benscelina  de- 

cana,  Cecilia  canonica,  Basilia  monacba,  Hatvid  de- 
cana,  Emma  monacba,  Supplicia  monacba,  Eremburgis 
monacba,  Emma  monacba,  Cecilia  monacba,  et  omni- 
bus aliis  quorum  animae  requiescant  in  pace.  Amen. 

78.  Titulus  sancti  Pétri  sanctique  Audoeni  Rotho- 
magensis ecclesiae. 

Haec  mater,  morum  probitas  nutrixque  sororum, 
Gontempsit  florem  mundi,  servando  pudorem. 
Ergo,  Messia,  genuit  quem  virgo  Maria, 
Ne  reprobi  testes  noceant  sibi,  gaudia  praestes. 


i 


<1p-V 


XIP  SIECLE.  213 

Orate  pro  nostris  defunctis,  Nicholao  abbate,  Rot- 
berto,  Fulberto,  Nicholao,  Rotberto,  Turoldo,  Ricardo, 
Rogerio  Murieldis,  Rotberto,  Willelmo,  Odone,  Gos- 
frido,  Ursone,  Rogerio,  et  aliis  omnibus  quorum  no- 
mina  Deus  scit. 

79.  Titulus  sanctœ  Trinitatis  Rotomagi. 

Christe,  Dei  patris  virtus  et  gloria  matris, 
Noslros  errores  miseratus  necne  dolores, 
Qui  bona  das  gratis,  huic  tende  manuin  pietatis, 
Ut  tibi  conjuncta  fragili  sit  corpore  functa, 
Ac  tecum  vivat,  quam  vita  mors  fera  privât. 

Orate  pro  nostris  abbatibus,  Isemberto,  Rainerio  ; 
Gozelino  monacho ,  Odone  monacho ,  Nicholao  mona- 
cho,  Godefrido  monacho,  Goiffredo  monacho,  Radulfo 
monacho,  Âzone  monacho,  Radulfo  monacho,  Benigno 
monacho,  Viviano  monacho,  Balduino  monacho,  Ted- 
fredo  monacho,  Walterio  monacho,  et  aliis  omnibus. 

Gislebertus  de  Aquila. 

80.  Titulus  sancti  Pauli  Rothomagi. 

Mon  hanc  condempnet  sententia  judicialis  ; 
Kegna  superna  Dei  sibi  gratia  detvenialis, 
Nec  quod  peccavit  perpes  vindicta  sequatur. 
Qua  gaudet  requie  justorum  turma  fruatur. 

Orate  pro  nostris,  Hugolina,  Alberada,  Ansfrida, 
Emma,  Benedicta,  Caterina,  Richildis,  Emma,  Dei- 
frida,  Ermeneldis,  Mathildis. 

81 .  Titulus  sancti  Salvatoris  Ebroicensis. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris,  et  nos  pro   vestris,  Hersinda  abbatissa, 


214  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Agnes  priorissa,  Avicia  monacha,  Murieldis  moiiacha, 
et  ceteris  aliis  quorum  nomina  Deus  scit. 

82.  Titulus  sanctae  Mariai  Ebroicensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fideliumdefunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  defunctis  nostris,  Gisleberto  episcopo,  Rotl>erto 
archidiacono ,  Hugone  cantore  ,  Teizone ,  Roberto  , 
Willelmo,  sacerdotibus. 

83.  Titulus  sancti  Taurini  episcopi  Ebroicensis 
ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  Dei  defun- 
ctorum,  in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen. 

Quod  petitis  vestris,  nostris  persolvite  functis. 

Orate  pro  domno  Fulcheranno  abbate,  Frotmundo 
abbate,  Restaudo  abbate,  Tovone  abbate,  Radulfo  ab- 
bate, Arnulfo  abbate,  Acardo  monacho,  Mauro  mona- 
cho,  Rainaldo  monacho,  Osulfo  monacho,  Rannulfo 
monacho  ,  Hugone  monacho  ,  Hunfredo  monacho , 
Osmundo  monacho,  Ernaldo  priore,  Rogero  monacho, 
Rotberto  monacho,  Vitale  monacho,  Benedicto  puero, 
Gualtero  monacho,  Guillelmo  laico,  Hunfredo  presbi- 
tero,  et  pro  aliis  omnibus  defunctis  quorum  nomina 
Deus  scit. 

84.  Titulus  sancti  Pétri  Castellionis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  Dei  defun- 
ctorum  requiescant  in  pace.  Orate  ergo  pro  nostris, 
pro  domno  Guillelmo  abbate,  Theotardo  abbate, 
Gunduino  priore,  Rotberto,  Gerelmo,  Radulfo  c, 
Herberto  monacho,  et  pro  ahis. 


i 


I 


XIP  SIÈCLE.  215 

Item  ejusdem  cœnobii. 

Lux  fugiens  et  nox  veniens  carmen  breviabit, 

Versiculos  paucos  in  rotuloque  dabit. 
Quanquam  tardetur  grave  quidquid  '  notare  videtur, 

Hoc  brève  scribo  taraen  :  hœc  requiescat.  Amen. 

85.  Titulus  sanctae  Marie  Lirae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctonmi 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  abbati- 
bus,  Rotberto,  Barnone,  Erpbasto,  Ernaldo,  Hilde- 
berto;  et  pro  monacbis,  Gundranno,  Gundelino, 
Fulcuino,  Gunfrido,  Guarino,  Bencelino,  Ernaldo, 
Rotberto;  Hugone  Asino;  Willelmo  comité,  Adeliz, 
Willelmo  de  Britolio,  et  pro  omnibus  fratribus  et  be- 
nefactoribus  nostris. 

86.  Titulus  sanctae  Mariae  sanctique  Pétri  apostoli 
ac  sanctiEbrulfi  confessons  Uticensis  cœnobii. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  defunctorum  fidelium, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  É 

87.  Titulus  sanctae  Mariae  Bernai. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fideliumi  defunctorum 
in  Cbristi  nomine  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro 
nostris,  Vitali  abbate,  Radulfo  abbate,  Riclierio  priore, 
Fulberto  priore,  Benedicto,  Radulfo,  Anscbitillo,  Au- 
berto,  Willelmo,  Warnerio,  Rogerio,  Radulfo,  Hugone, 
Acardo,  Nicbolao,  Willelmo,  Odelina  femina,  Ra 
dulfo,  et  aliis  quorum  nomina  Deus  scit.  Hugone, 
Beatrix. 

1 .  La  mesure  du  vers  semble  demander  la  leçon  c  quidque.  » 


il 6  ROULEAUX  DES  MORTS. 

88.  Titulus  saiiclae  Mariae  Divae. 

Anima  ejiis  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  x\men.  Orate  pro  nostris,  Ainardo 
abbate,  Lecelina  comitissa,  Fulcone,  Benedicto,  Ro- 
dulfô,  abbatil^us;  Herberto  mçnacho,  Hunfrido  mo- 
nacho,  Roscelino  monacho,  Vitale  monacho,  Willelmo 
monacho,  Rodulfo  laico,  Rotberto  laico,  et  pro  omni- 
bus fratribus  et  benefactoribus  nostris. 

89.  Titulus  sanctae  Mariae  sanctique  Severi  confes- 
sons. 

Félix  semper  erit  haec  abbatissa  Mathildis, 
Si  bene  sic  vixit,  ut  praesens  cartula  dixit  ; 
Terrea  possedit,  cœlestia  semper  amavit  ; 

Fletibus  ecce  caret,  gaudia  semper  habet  ; 

Perpetuam  requiem  det  sibi  Ghristus.  Amen. 

Orate  pro  nostris  defunctis,  Ascelino  abbate,  Gui- 
done  monacho,  Rogerio  laico,  Odone,  Rogerio,  et  aliis 
omnibus,  Unfrido,  Ricliildis,  Ada,  Guillelmo  laico, 
Tetbergi. 

90.  Titulus  sancti  Vigoris  Cerasiensis. 

Quam  cupimus  nobis,  sint  vobis  dona  salutis, 

Qui  finem  matris  tractatis  questibus  atris. 

Ob  matris  laetum,  moneo  vos,  linquite  fletum  : 

Tollitur  angelicis  qui  vixit  taliter  ulnis 

In  cœlum,  verax  ut  signât  epistola  vestra. 

Nos  tamen  hune  superas  precibus  tollemus  in  aurds  j 

Vos  eadem  nostris  persolvit^  jura  vicissim  : 

Scilicet  Durando  abbate,  Almodo  abbate,  Guarino 
abbate,  Radulfo,  Gualtero,  Frodone,  Nicholao,  Ri- 
coardo,  Rotberto,  Ansfrido,  Gualtero,  Columbano, 
Petro,  et  alii  quorum  nomina  Deus  scit. 


I 


I 


I 


XIP  SIECLE.  217 

91 .  Titulus  sanctae  Mariae  Montisburgi. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  ut 
oravimus  pro  vestris,  scilicet  domno  abbate  Rogero, 
Ricardo  de  Reveris,  Willelmo  moiiacho,  Rocelino 
monacho,  Roberto  monacho,  Turgiso  monacho,  Odo 
monaco,  Osberno  monaco,  Serlo  monacho,  Tursteno, 
Roberto,  Gislebertus  filius  Rogerii  de  Magnevilla, 
Agnes  mater  ejus,  Anschitillo,  Willelmo,  Nigello, 
Lescelina,  Emma,  Mabilia,  Eddeva,  Lamberto,  et  pro 
aliis  quorum  nomina  Deus  novit. 

92.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Exaquii. 

Vos  faciat  Isetas  qui  fecit  in  aethere  metas, 

Ut  faciein  régis  cernalis  cunctipotentis. 

Sit  qui  dicat  amen,  cui  sit  sub  pectore  flamen. 

Pellifer  adveniens,  partes  nostras  quoque  tangens, 

Vester  conspicuam  devolvit  in  ordine  cartam, 

Quae  fatum  vestrae  matris  vitam  quoque  plene 

Continet,  ad  sedem  quam  rex  vehat  altus  et  aedem, 

Quo  gaudent  sancti  splendentes  lumine  cœli, 

In  requie  summa  potientes  pace  diurna. 

Gloria  quse  capiat  nos  et  vos  hoc  Deus  addat, 

Et  vos  cum  vestra  vivatis  matre  beata, 

Et  nos  prelatos  cernamus  in  sethre  locatos. 

Reddite  vos  nostris  quod  vultis  nos  dare  vestris  : 

Eudoni  dapifero,  Rogero,  Radulfo,  Godefrido,  Gauf- 
frido,  abbatibus;  Radulfo  monacho,  Anschitillo  mona- 
cho, Rogerio,  Bertino,  Safaro,  Wimero,  Willelmo, 
Roberto,  Ebroino,  Salomoni,  Roberto,  Herberto,  Ri- 
cardo, Tetmaro,  Vitali,  Rogerio,  Nicholao,  Benedicto, 
Turstino,  Anschitillo,  Roberto,  Radulfo,  Ricardo,  Ha- 


218  ROULEAUX  DES  MORTS. 

dewisae,  Willelmo,    Dere,   et  aliis  quorum  nomina. 
Deus  scit. 

93.  Titulus  sancti  Bartholomei  Novi  Beneventi. 

Anima  Mathildis  abbalissae  et  animae  omnium  fide- 
lium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris  defunctis,  scilicet  domno  Unberto  priore, 
Raimundo,  Bosone,  Atone,  Rainaudo,  Bernardo,  Ai- 
moino,  Geraldo,  Gosberto,  Arnaldo,  Goscelino,  Be- 
raldo,  Geraldo,  Constantino,Radulfo,  etceteris  quorum 
nomina  Deus  scit. 

94.  Titulus  sanctae  Mariae  Constantiensis  ecclesiae. 

Mathildis  !  si  te  potuissent  reddere  vitae 
Plangere,  tristari,  lacrimas  dare,  versificari, 
Fletibus  instarem,  vel  versibus  invigilarem. 
Sed  labor  hic  quare,  si  te  nequeam  reparare  ? 
Non  igitur  lacrimis  aut  versibus  invigilabo, 
Sed  precibus,  psalmis,  te  supplice  voce  juvabo. 
Missae  cantentur,  cordis  suspiria  dentur  ; 
Talia  solamen  facient  his  atque  juvamen. 
Linquite  jam  planctum  ;  pro  planctu  reddite  cantum. 
Non  est  hoc  Isetum  quo  vos  deceat  dare  fletum  ; 
De  quo  gaudendum  credo,  non  esse  dolendum. 
Nam  mundi  florem  spernens  hsec  atque  decoiem, 
Se  castigando,  carnem  quoque  mortificando , 
In  se  plantavit  virtutes,  noxia  cavit , 
Mundo  pugnavit,  Domino  sua  seque  dicavit. 
Cui  se  conjunxit  dum  mundi  carcere  vixit, 
Cui  se  donavit,  quem  solum  semper  amavit, 
Huic  conjungatur,  et  amœna  luce  fruatur. 

Orate  pro  nostris,  scilicet  Gaufrido  episcopo,  Ragi- 
naldo,  Alveredo,  Tescelino,  canonicis  ;  Roberto  sacer- 


XII«  SIÈCLE.  249 

dote,  Herberto,  Gisleberto,  p  Kotgerio,  Âmelio,  Cina, 
.\rberto,  Geraldo,  Amlerberga,  Armodis,  Iterio,  Ge- 
raldo,  Geraldo,  Geraldo,  Aimarico,  Bernardo,  Imberga, 
Cnaldo^  Hermando). 

95.  Titulus  Abriçensis  ecclesiae  sancti  Andreae. 

Si  qui  scripserunt  Mathildis  facta,  fuerunt 

Vel  sunt  veridici,  nec  more  loquuntur  amici. 

Deponat  '  fletus  olim  junctus  sibi  cœtus, 

Atque  vacet  cura,  quia  non  est  jam  moritura. 

Nunc  est  gaudendum,  vel  votis  subveniendum, 

Pulvere  cum  vitse  sit  nulla  caro  sine  lite. 

In  se  regnare  quam  Paulus  flebat  amare  ; 

Sed  dum  supponi  poterat  mortis  ditioni, 

[Semper]  erat  flendum  potius  semperque  timendum 

veri  ne  posset  amore  moveri 

....  tara  post  mortem  fando  futura 

preciosa  dolenda  malorum 

....  ire  nos  stringunt  vincula  jure 

ut  nulla  coerceat  aetas 

si  quid  discedit  amenus. 

Sed dona  precesque  dédisse 

Qui  facit succurrit  amico. 

Item. 

Prima  parens  primusque  pater,  dum  magnificari 
Se  cuperent,  subito  lapsu  sedem  requiei 
Amisere,  datumque  fuit  sub  morte  perenni 
Triste  piare  nefas  et  justas  solvere  pœnas. 
At  Verbum  de  pâtre  Deo,  de  lumine  lumen, 
Virginis  ex  utero  Deus  est  satus  intemeratae, 
Qui  cum  [m]ore  rei  morti  succumberet,  inde 

1.  «  Recentlori  manu  et  atramento.  » 

2.  Peut-être  pour  ;  «  Ernaudo.  » 

3.  tt  Deponatur,  »  dans  la  copie. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 

Taiiquam  de  somno  surgens,  ut  dixerat  ante, 
Diluit  omne  malum,  peccataque  nostra  resolvit, 
Et  dédit  ad  patriam,  jam  longo  tempore  clausam, 
Ut  redeant  homines,  mandata  Dei  facientes. 
At  mundi  vitam  fragilem  transgressa  Mathildis 
Sanctorum  felicibus  associata  choreis, 
Obtineat  pacem  per  secula  cuncta  perhennem. 

Bernardus  monachus,  Stephana,  Giraldus  mona- 
chus,  Gaucelinus.  Orate  pronostris,  Jolianne,  Michaele, 
episcopis  ;  Hugone,  Guarnerio,  Gaudino,  archidia- 
conis;  Johanne  scolastico,  Ursone  decano,  Willelmo 
et  Petro,  thesaurariis  ;  Anchitillo,  Michaele  canonicis. 

96.  Titulus  sancti  Michaelis  archangeli  de  periculo 
maris. 

Istius  matris  flamen  societur  in  astris 
Civibus  œthereis,  precibus  sancti  Michaelis. 
Nec  mortis  nomen  nec  averni  sentiat  oraen. 
Consocientur  ibi  fratres  hic  subtitulati  : 

Rannulfus,  Mathias,  Scollandus,  Rannulfus,  abbates  ; 
Mainus  monachus,  Walterus  monachus,  Ansgerus  mo- 
nachus, Odo  monachus,  Herbertus  monachus,  Rotber- 
tus  monachus,  Willelmus  monachus,  Naymo  mona- 
chus ,  Rotbertus  monachus ,  Rogerus  monachus , 
GausHnus  monachus,  Ermenaldus  monachus,  Hugo 
monachus,  Willelmus  laicus,  Herveus  clericus,  Hame- 
lius  miles,  Osbernus  laicus,  Willelmus  laicus,  Ewen 
laicus,  Osbernus,  Petrus  monachus,  Willelmus  laicus, 
Rannulfus  Tisun  laicus ,  Henricus  laicus  ,  Hugo 
laicus,  Johannes  laicus ,  Hildiarda  femina,  Absendis 
femina,  Beliardis  femina,  Ermenildis  femina,  et  cun- 
cti  ahi  quorum  nomina  liber  vitaeretineat.  Wimundus 


XIP  SIÈCLE.  221 

clericus,  Rannulfus  laicus,  Leodegardis  femina,  Radul- 
fus  laicus,  Wimarcha  femina,  Mathildis  femina. 

97.  Titulus  sancti  Melanii  Redonensis. 

Nemo  potest  nulla  penitus  culpa  maculari, 
Quam  qui  commiltit,  oinnipote[n]sve  ferit. 

Unde  vel  exigua  matrem  constat  maculatam  ; 
Cui  prece  succurri  turba  pudica  petit. 

Ast  astu  Zabuli  nequam  quamcumque  patravit, 
Pœna  suspensa,  deleat  omnipotens. 

Orate  pro  nostris,  Eveno,  Gervasio,  Herveo,  abbati- 
bus;  Huberto,Karadoco,  Giraldus,  Gaufridomonacho; 
Rogerio,  Maino,  Silvestro,  episcopis;  Conano,  Alano, 
Gaufrido,  Conano,  comitibus  ;  Berla,  Constantia, 
comitissis,  et  ceteris  quorum  nomina  Deus  novit. 

98.  Titulus  sancti  Georgii  Redonensis. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  defunctorum  re- 
quiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Adela  abbatisa, 
Hodierna  abatisa,  Mathilde,  Agnete,  Hddiburge,  pro 
Roberto  sacerdote,  et  pro  aliis  quorum  nomina  non 
sunt  scripta  volumine  in  hoc. 

Garce  tegi  nostra  non  respuit  omnicreator  ; 
Sed  pielate  sua  nostri  generis  reparator 
Virginis  intactae  dignatur  claustra  subire, 
Ut  genus  liumanum  cœlestia  possit  adiré, 
Quod  mors  sœva  suo  pressum  sub  jure  tenebat, 
Atque  gravans  ilhid  non  respirare  sinebat. 
Istius  igitur  non  est  de  morte  dolendum, 
Immo  psallendum  est  sanctis  atque  canendum, 
Quorum  per  nimium  consorcia  gaudet  ademptam, 
Sese  cum  videat  tanto  de  turbine  demptam. 

Haec  bona  Mathildis  fuit  ecclesiastica  multum, 


â22  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Atque  suo  sponso  devota  per  omnia  tantum. 
Sed  bonitas  et  simplicitas  nobis  notuere  : 
Nam  de  matre  bona  processit  filia  vere 
Stulta,  nimis  viciosa,  satis  data  nequiciei, 
Nempe  suo  sponso  nunquam  devota  fideli. 
Suscipîat  mater  cum  sponso  gaudia  cœli. 

99.  Titiilus  saijcti  Meuvenni  Guadellensis. 

nia  fuit  mulier  mundum  quae  prima  peremit  ; 

nia  fuit  mulier  quae  mundum  morte  redemit. 

Hœc  Adam  primum  suadendo  duxit  ad  immum  ; 
.  Obediens  virgo  revocat  de  morte  fidèles. 

Femina  peccavit,  sed  crimina  virgo  piavit. 

Ergo  paci  data  Mathildis  [non]  plangite  fata; 

Mathildis  omnes  orent  pro  morte  fidèles  : 

Nam  sprevit  mundum,  vittans  quasi  nauta  profundum, 

Sprevit  divitias  et  mundi  philosofias  ; 

Vestes,  thesaurum,  argentum  Sprevit  et  aurum  : 
Quicquid  in  his  habuit  pauperibus  tribuit. 

Ergo  mercedes  Christi  redemptur  in  œdes 

Pro  meritis  justœ,  nam  semper  vixit  honeste. 

Hanc  in  sede  pia  gaudentem  sancta  Maria 

Collocet,  ut  videat,  tartara  ne  timeat. 
Dicite  pro  nostris  quod  vultis  dicere  vestris  : 

Pro  Roberto  abbate,  pro  Judicaelo  abbate,  pro  Hin 
guetino  abbate,    et  pro   nostris   raonachis  Mauricio, 
Agano,   Benedicto,  Walterio,  Hingando,  Lungomaro, 
Mainkyo,  Ariiulfo,  Danieio,    Herveo,   et  pro   cunctis 
fideli[bu]s  defunctis. 

100.  Titulus  sanctae  Mariae  Heremipenpont. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescantinpace.  Orate  pro  nostris,  ut  oravimuspro 
vestris,  scilicet  domno  Adgano,  Mauricio,  Hingando 


XIP  SIECLE.  â-îS 

episcopo,  Bénédicte,  et  pro  aliis  quorum  nomina  Deus 
ijovit. 

101 .  Titulus  sancti  Salvatoris  Rotonensis. 

Mathildis  vitam  vivendo  duxit  honestam  ; 

Mathildis  munda,  prudens  fuit  et  pudibunda, 

Pulchra,  decens,  casta,  nulli  pietate  secunda  ; 

In  vultu  mœsta  fuit  et  sermone  modesta. 

Dum  nesciret  adhuc  discernere,  tradita  Ghristo, 

Christo  servivit,  cum  quo  feuper  œthera  vivit. 

In  claustro  nutrita  fuit,  viciumque  perosa 

Jejunans,  vigilans,  paciens  obprobria  multa, 

Mundum  contensit  animo  mundanaque  jura. 

Abbatissa  fuit  tandem,  Dominumque  secuta 

Pauperibus  larga  multum  fuit  et  sibi  parcha  ; 

Parca  sibi  victu  fuit  haec  necnon  et  araictu  : 

Sic  prsepollebat  cunctis,  cunctisque  placebat. 

Sed  sine  ssepe  mora  rapit  hinc  Dominus  meliora  ; 

Haec  etenim  rapitur,  sed  ei  jam  vita  paratur  : 

Vita  paratur  ei,  non  hase,  sed  vita  perennis.  » 

Sic  haec  perpetuo  cum  Christo  régnât  in  ewo. 

Ergo  servite  Domino  Dominumque  timete, 

Omnes  qui  vultis  vobis  haec  tanta  parari. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defiinctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  ut  oravi- 
mus  pro  vestris,  Glemarroco  abbate  scilicet  donno 
abbate  Bili,  Juslinus  abbas,  Almodus  abbas,  Gauterius 
abbas,  Heoiarnus  monachus ,  Godefredus  monachus, 
Daniel,  Eudonus  prior,  Stephanus  monachus ,  Reves- 
cenus,  Eudonus  monachus,  Arscuidus  monachus,  Au- 
fredus,  Bernardus,  Berhaudus,  Marcherius  monachus, 
Mainfinidus  eremita ,  et  pro  aliis  quorum  nomina 
Deus  scit. 

102.  Titulus  sancti  Gildasii  de  Saltu. 


224 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


•-•«;* 
'^>' 


Anima  ejiis  et  animae  fidelium  defiinctomm  re- 
quiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Rodaldo  abbate, 
Magno  abbate ,  Hurvodio  abbate,  et  aliis  fratribus  de- 
functis. 

103.  Titulus  sancti  Martini  Vertavensis. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorumanimae 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Quod  petitis  vestris,  hoc  cunctis  reddite  nostris, 
Ut  det  eis  regnum  perpes  qui  régnât  in  aevum. 

104.  Titulus  sancti  Pétri  Nannetis. 

Turba  puellaris  cur  plangis  ?  Cur  lacrimaris  ? 

Cur  gémis  et  quereris  ?  Cur  tua  membra  feris  ? 
Qui  semel  exivit,  lacrimis  non  denuo  vivit; 

Non  dolor  aut  lacrimae  proficiunt  animae. 
Ergo  luos  fletus  depone,  piissime  cœtus  ; 

Funde  preces  potius,  hoc  erit  utilius; 
Nostraque  censura  si  vobis  est  placitura, 

Quod  melius  scimus,  consilium  dabimus. 
Abbatissa  gregis  CeciHa  filia  régis 

Facta  sit  :  illud  erit  quod  melius  poteril. 
Non  videt  in  rébus,  quamvis  videt  omnia,  Phœbus 

Quae  magis  eniteat,  quam  magis  hoc  deceat. 


Arcbidiaconi. 


Haec  anus  et  virgo,  cum  preferretur  honore, 
Cunctis  obsequio  subdita  semper  erat  ; 

Se  vilem  reputans,  preciosior  omnibus  inde, 
Non  habuit  fastum,  cum  generosa  foret. 

Viva  Deo,  mundo  jam  mortua,  pauca  reservans, 
Multa  dabat,  multis  dives  egensque  sibi. 

105.  Titulus  sancti  Pauli  apostoli  Cormariensis. 
Cui  se  devovit,  qualis  fuit  haec,  bene  novit. 


XIl*  SIECLE.  223 

Quicquid  abest  merito,  quod  casu  traxit  avito, 
Deleat  omnipotens,  trinus  et  unus.  Amen. 

Orale  pro  uostris,  Simone,  Bernerio,  Johanne,  Bartho- 
lomœo,  et  aliis  fratribus  nostris. 

1 06.  Titulus  scolarium  siib  Dulgerio,  nulli  philoso- 
phorum  secundo, cancium. 

Haec  oleo,  myrra,  nardo,  se  thure  piavit  : 
Sic  nova  facta  viam  virtutum  mente  para  vit. 
Haec  deitatis  ope  mundi  fugientia  pressit  ; 

Sprevit  divitias  haec  deitatis  ope. 
(Non  igitur  fientes  pro  morte  sua  videamur, 
Sed  simili  modulo  Ghristum  gaudendo  sequamur. 

Si  posset  lacrimis  ad  vitam  quis  revocari, 
Vobis  compatiens,  hortarer  tune  lacrimari; 
Sed  cum  nos  totiens  homines  videamus  obire, 
Ad  vitam  potuit  pro  fletu  nemo  redire. 
Cum  nil  proficiat,  ergo  deponite  fie  tus, 
Atque  preces  potius  hic  curet  fundere  cœtus. 
Interiit  mater,  patrem  pro  matre  rogate, 
Atque  rogando  patrem,  matrem  sibi  conciliate. 

107.  Titulus  sancti  Florentii  Glonensis. 

Ante  Dei  vultum  cum  nil  remanebit  inultum, 

Sit  sibi  solamen  trinus  et  unus.  Amen. 
Quod  vultis  fieri  vestris,  hoc  reddite  nostris  : 

Abbatibus  Frederico  et  Sigoni,  et  toti  conventui. 

108.  Titulus  sancti  Mauritii  Andegavensis. 

In  sexu  fra^ili  virtus  non  parva  probatur, 
Quod  natura  petit,  si  quoddam  vi  superatur. 
Femina  set  fuit  haec,  quae  tandem  desiit  esse, 
Gumque  fuisset  homo,  fuit  hanc  obisse  necesse. 
Femina  cum  foret  haec,  non  vixit  femina  carne, 

15 


226  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Ne  maie  vivendo  sese  sociaret  Agarne. 
Ergo  cum  vellet  peccare,  nec  exequeretur, 
Jam  non  immerito  nobis  laudanda  videtiir. 
Quod  si  coutigit  hanc  de  carnis  mole  gravari, 
Contingat,  génitrice  Dei  mediante,  piari. 

109.  Titulus  sancti  Nicholai  Andecavensis  cœnobii.j 

Oravimus  pro  vobis,  orate  pro  defunctis  nostris, 
pro  abbate  Natali,  et  jrro  aliis  fratribus  nostris. 
Amen. 

110.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Belliloci. 

Anima  ejusetanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Oravimus  pro  vestris,  orate  pro 
nostris,  pro  abbate  Bertranno,  pro  Judicaelo^  pro  Hu- 
gone,  pro  Mauricio,  pro  Rainaldo,  pro  Andréa,  pro 
Arraldo  et  pro  Arduino,  et  pro  aliis  quorum  nomina 
Deus  soit.  Leodegario,  Bernardo. 

111.  Titulus  almae  Crucis  Pictavis. 

Oravimus  pro  vobis,  orate  pro  nostris  :  Petronilla 
abbatissa ,  Geila ,  Ylaria ,  Guitburgis,  Elisabet,  Rain- 
send,  Rixendis,  Arsendis,Cecilia,  Adinoris,  Petronilla, 
Adinoris,  Isemburgis.  Animae  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen. 

112.  Titulus  sancti  Teoderici  abbatis. 

Anima  ejijis  et  animœ  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Oravimus  pro  vestris,  orate 
pro  nostris,  pro  abbate  Alberto,  Rainbaldo,  Richero, 
Rodulfo. 

113.  Titulus  sancti  Albini,  episcopi  Andecavensis. 
Anima  ejus  requiescat  in  pace,  et  animae  omnium  fi- 


XIP  SIECLE.  227 

delium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Orate  pro 
iiostris,  pro  \ivis  et  defunctis. 

114.  Titulus  sanctorum  Christi  martyrum  Sergii  et 
Baclii. 

Anima  ejiis  requiescat  in  pace.  Oravimus  pro  ve- 
stris,  orate  pro  nostris,  Turgiso  et  Aurico. 

115.  Titulus  saneti  Mauri. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Petro  abbate,  Gi- 
rardo  al^bate,  Petro  monacbo ,  Stephano  monacho, 
Her\eo  monacho,  Rannulfo  monacho,  et  pro  aliis  nos- 
tris  defunctis,  quorum  Deus  scit  nomina. 

116.  Titulus  sanctae  Mariae  Cunaldi. 
Anima  ejus  recjuieàcat  in  pace.  Oravimus  pro  vestris, 
orate  pro  nostris,  scilicet  Pelro  abbate,  Bernardo  mo- 
nacho, Gaufrido  monacho,  Gerberto  monacho,  Hyla- 
rio  monacho,  Stephano  monacho,  Petro  monacho, 
Arnaldo  monacho,  Garnerio  monacho,  et  omnibus 
aliis.  Nicholao. 

Huic  abbatissae  det  Christus  gaudia  vitae  ; 
Ut  cum  virgineis  possit  migrare  coreis. 

117.  Titulus  saneti  Florentii  Salmuriensis. 
Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris  defunctis,  Fre- 
derico  abbate,  Sigone  abbate,  Ademàro,  Johanne,  In- 
genulfo.  Vitale,  Fulcone,  Gautberto,  Girardo,  Um- 
baldo,  et  pro  omnibus  aliis  nostris  defunctis. 

118.  Titulus  saneti  Pétri  Burgulii. 

Si  mors  est  aliquid,  a  ut  est  substantia  praesens, 
Aut  est  acciduum,  vel  nichil  esse  liquet. 


228  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Res  enim  ambigua  est  quoniam  substantia  non  est, 

Subjectumque  suum  non  nocet  occiduum.  • 

Conveniens  [et]  enim  est  haec  diffinitio  raorti  : 

Non  igitur  superest  nomen  habere  rei. 
Ergo  nil  esse  dicendum  credo  necesse, 

Dicat  Aristoteles,  vel  Plato,  vel  Socrates. 
Vos  qui  lugetis  et  sic  de  morte  doletis, 

Parcite;  non  doleo,  quod  nichil  esse  probo. 

Non  est  carminibus  indiga,  sedprecibus. 

Huic  succur[r]e,  Deus,  ne  lœdat  eam  manichaeus, 
Cumque  beatarum  grege  fac  regnare  tuarum. 
Mater  multarum  fuit  ista  Dei  famularum, 
Quas  bene  si  pavit,  Deus  hanc  super  astra  levavit, 
Deinde  coronavit,  et  cœtibus  associavit 
Angelicis,  curet  (?)  Dominoque  suisque  futura. 

Anima  ejus   requiescat   in  pace.  Orate  pro  nostris 
Rotberto  cantore,  Aymerico  abbate,  et  aliis  multis. 

119.  Titulus  sancti  Martini  Turonensis. 

Versus  Arduini. 

Femina  femineum  domuit  non  femina  sexum, 
Mathildis,  mente  non  femina,  femina  carne  ; 
Femina  uata  quidem,  sed  in  actibus  exuit  illani, 
Ex  quo  nata,  Deo  data,  plena  Deo,  monachata  ; 
Sic  crevit  corpus,  crevit  cum  corpore  virtus  ; 
Post  pastoralis,  non  hoc  facîentibus  annis, 
Sed  meritis,  illi  bacnlus  datur  illa  neganti, 
Sicque  decem  lustris  vivens  et  quatuor  annis, 
Deque  bona  totidem  nunc  optima  facta, 
Mundum  deseruit  et  cum  Ghristo  requiescit. 

120.  Titulus  sancti  Juliani  martyris  Turonensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Oravimus  pro  vestris,  orate  pro 


XIP  SIECLE.  229 

nostris,  Bernardo,  Gaufrido,  Geraldo  laico,  Geraldo, 
Drogone,  Tetbaldo,  Algerio,  Letardo,  et  aliis. 

1 21 .  Titulus  sanctœ  Mariae  Bellimontis. 

Legibus  inferni  careant,  et  gaudia  cœli 
Possideant  animae  praesenti  luce  potitae. 
Vos  quibus  auxilium  petitis  de  more  benignum, 
Quodque  bonum  vestris  rogitatis,  solvite  nostris  : 

Habvise  abbatisse,  Aremburgis  priorissa,  Adelina, 
Milisindis,  Ascelinae,  et  abarum  quarum  nomina  scit 
Deus. 

1 22.  Titulus  sanctae  Mariae  Nucariensis. 

Res  inepta,  maie  cepta,  importuno  tempoie, 
Fol  vilane,  sero,  mane,  morieris  frigore; 
Ergo  vade,  ne  te  trade  morti  pro  pecunia. 
Abbatissœ  psalmi,  missae,  confèrent  sufFragia, 
Non  scriplura  vel  pictura  rotuli,  quem  bajulas, 
In  quo  versus  tu  perversus  supplex  scribi  postulas. 

123.  Titulus  sancti  Pétri  sedls  Pictavis. 

Ssepe  dedi  verum  de  natura  mulierum, 
Quam  naturale  sit  eis  et  perpetuale 
Fallere  credentes,  nec  amare  nisi  insipientes. 
Nunc  quoque  pro  more  solito  mihi  stabat  in  ore 
Carminé  detegere  probra  quae  scio  de  muliere  ; 
Sed  pro  roUigeri  precibus  placet  ista  taceri, 
Qui  nil  turpe  sibi  cogit  prece  supplice  scribi. 
Hujus  ergo  favi  precibus,  convicia  cavi. 
Quando  vivus  ero,  plene  me  dicere  spero 

Quando  prior  veniet  rotulus 

Cœlica  gaudia  fine  carentia  conférât  isti 
Quae  lavât  omnia  crimina  noxia  gratia  Christi . 

Item  ejusdem. 
Rima  superposita  dat  scire  monastica  vita 
Quo  jam  ascendit  quorsum  sua  régula  tendit. 


230  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Orale  pro  nostris,  Isemberto  pontitice,  Umberto 
decano,  Radulfo,  Petro  Galterii,  arcbidiaconis,  Gau- 
fredo  cantore,  Theofredo  subcantore,  et  aliis  quorum 
nomina  scit  Deus  soins. 

124.  Titulus  sancti  Hilarii  Pictavensis  episcopi. 

Hanc  in  sorte  pia  sanctonim,  sancta  Maria, 

Inter  virgineas  dignare  locare  choreas, 
Quîe  tibi  cum  Christo,  mundo  dum  vixitin  isto, 

Ultra  quam  fari  valeo,  studuit  famulari.  '^^^■1 

125.  Titidus  sanctae  Radegundis  reginae  Pictavis.   ^^^H^ 

Christe,  sator  rerum,  lumen  de  lumine  verum, 
Huic  confer  matri  pœnas  nescire  baratri, 
Et  statuas  cœlis,  quibus  emicat  ordo  fidelis. 
RoUiger,  haec  a  me  fer  non  noxia  famae. 

Item  ejusdem  est. 
Proh  dolor  !  Eva,  parens  humanae  conditionis, 
Fons  et  origo  fuit  horrendae  perditionis. 
Costa  viro  sumpta  fuit,  inde  creata  virago, 
Fraude  sua  cujus  dampnatur  tota  propago. 
Decipiendo  virum  fit  signum  decipiendi  : 
Sic  qui  crédit  eas,  habet  exemplum  pereundi. 
Femina  tota  malum,  res  atra,  miserrima,  vilis  : 
Qui  se  crédit  eis,  est  ille  nimis  puerilis. 
Dum  quid  sit  mulier  per  singula  scribere  vellem, 
Rolliger  a  nobis  conatur  tollere  pellem. 

Orate  pro  nostris,  Winemaro  priore,  Gosberto  can- 
tore, Petro  cantore,  Johanne  succentore,  Stephano, 
Fulcone,  et  pro  aliis. 

Versus  Tescelini. 
Régula  splendida  castaque,  sobria,  sanctificata 
Omnibus  est  quibus  ordo  placet  vel  vita  beala. 
Norma  prioribus  est  data  patribus,  at  ratione 


XII^  SIECLE.  231 

Jam  mala  dévia  plena  per  omnia  protlitione. 
Namque  parentes  recta  docentes  instituera 
Omnibus  istam  ducere  vitam  qui  volnere, 
Ut  sibi  conscia  mens  foret  annua  si  volet,  an  non, 
Postque  dolenti  nec  renuenti  defore  damnum 
Insidiantur,  sic  modo  dantur  grata  domellis , 
Ut  moveantur  vel  rapiantur  munere  cellis. 
Gens  raala,  turgida,  fallere  conscia,  fallere  tentât 
Dulcibus  aspera,  lumine  dévia,  seque  cruentat  : 
Hanc,  juvenes  canique  senes,  moneo,  fugiatis. 
Auxilium  vel  consilium  fert  impietatis. 
Vos  ducibus  gratas  et  conjugio  copulatas 
Admoneo,  nigrum  cœtum  contemnite  pigrum. 
Ad  benedicendum  quem  creditis  ad  faciendum  ; 
Non  censetur  ita  de  cunctis;  tu  quoque  vita, 
O  juvenilis,  quis  latet  imis  res  puerilis. 
Ortor  item  quod  anus  vos  omnes  despieiatis, 
Ludere  liberius  dilectis  ut  valeatis; 
Consiliis  obsunt  vestris,  turbare  parata 
CoUoquia  tractant,  et  ob  bas  vitatur  amata  ; 
Turpis  anus,  rugosa  cutis  stat,  turbida  vultu  ; 
Invidet  his  pulcras  quas  cernit  divite  cultu. 
Regia  progenies  se  talibus  extulit  istis  ; 
Quam  Deus  a^hereis  justus  locet  ipse  choreis. 

126.  Titulus  sancti  Joliannis  evangelislae  Novi  Mo- 
nasterii  Pictavis. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  pro  domno 
Gaufredo,  Aquitanorum  duce;  pro  domno  Widone 
ablDate,  Geraldo  abbate,  Letbaldo  abbate ,  Johanne 
priore,  Witale  sacrista,  Ricardo  elemosinario,  Lamberto 
sacrista,  Garino,  Tetbaldo,  Johanne,  Gaufredo,  Jaqui 
linus,  Heliardus,  Hubertus,  Ingelaydis,  et  aliorum 
quorum  nomiua  Deus  scit. 

*  127.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Pictavis. 


232  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Oravimus  pro  nostris,  orate  pro  vestris.  Anima  ejus 
et  animae  omnium  fidelium  Dei  defunctorum,  in  Chrisli 
nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Prodomna  Ala  co- 
mitissa,  pro  Alaidis  abbatissa,  pro  Hodîerna  abbatissa, 
pro  Agnes  abbatissa,  Leocricia,  pro  abbatissa  Engeol- 
trudis,pro  Petronilla,proErmengardis,  pro  Anastasia, 
pro  Arsendis,  pro  Maencia,  pro  Gersendis,  pro  Guil- 
lelmo  milite,  pro  Bertrando  milite,  pro  Alaidis,  pro 
Lucia,  pro  llaria,  pro  Ilaria,  pro  Aina,  pro  Gelia,  pro 
Maria,  pro  Petronilla,  pro  Miscia,  pro  Aina. 

128.  Titulus  sancti  Cipriani  Pictavis. 

Orate  pro  nostris,  oravimus  provestris,  proRainaldo 
abbate,  Ademaro  laico,  et  Stephano  laico,  Bernaido 
laico,  Adelelmo  laico,  Gaufredo  laico,  Henrico  laico, 
Petronilla  laica,  et  aliis  pluribus.  Ausendis  laica. 

129.  Titulus  sancti  Benedicti  episcopi  Quinciaci. 
Quod  vultis  fieri  vestris,  hoc  reddite  nostris. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Johanne 
abbate,  Gunbaudo  abbate,  Odone  monacho,  Felice 
monacho,  Pétrone  d[iacono],  Rotberto  d[iacono],  et 
aliis  quorum  nomina  Deus  scit. 

130.  Titulus  sancti  Juniani  Nobiliacensis. 

Animae  abbatissae  hujus  et  aliis  fidelibus  defnnctis 
detDeus  braviumvitaeperhennis.  Poscimuslioc  nostris 
quod  precatis  vestris.  Orate  pro  domno  Petro  abbate, 
Bertrando  abbate,  Rainaldo  priore,  Gervasio  cantore, 
Andréa  monacho,  Petro  monacho,  Elia  monacho,  Ber- 
nard© monacho,  Petro  monacho,  Adfredo  monacho. 


^ 


X]l«  SIÈCLE.  233 

Iterio  monacho,  Rainaldo  moiiaclio,Ramnulfomona- 
cho,  Ugone  monacho,  Jordano  laico,  RaduKo  laico, 
A^iraldo  laico ,  Rainaldo  laico ,  Segoino  monacho, 
Ugone  laico,  Toma  laico,  Benedicto  laico,  Zacaria 
laico,  Agnete  femina,  Aimerico  laico,  et  pro  omnibus 
aliis  defunctis,  ex  aqua  et  spiritu  sancto  regeneratis. 

131.  Titulus  beati  adjutoris  Maxencii. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  re- 
quiescantin  pace.  Amen. 

Quod  petitis  vestris,  nostris  impendite  cunctis  : 

Pro  abbatibus  Aimerico,  Archimbaldo,  Benedicto, 
Adam,  Ansegiso,  Garnerio  ;  Giraudo  priore,  Lamberto, 
Rainaldo,  Audeberto,  Guillelmo,  Guillelmo,  Hunberto, 
Goffredo,  Stephano,  Petro,  Alaardo,  Giraudo,  Nicho- 
lao,  logelberto,  Girberto,  Girberto,  Gauterio,  Garne- 
rio, Aimerico,  Petro,  Giraudo,  Gauterio,  Aimerico, 
Acfredo,  Martino,  Hugo,  Radulfo,  Durando,  Petro, 
Dorino,  Andréa,  Hunberga,  Bea,  Rainaldo,  Petro,  Gi- 
raudo, Audeberga,  Uneldis,  et  cum  aliis  omnibus  qui 
sunt  cum  Christo. 

132.  Titulus  sancti  Leodegarii,  episcopi  et  mar- 
tyris. 

Hic  Leodegarii  titulus  describitur  almi, 
Ut  qui  nunc  fletur  non  pœna  sibl  dominetur. 
Hoc  regina  poli  quod  poscimus  impetret  illi, 
Cui  nihil  ipse  negat  qui  nasci  legit  ab  ipsa  ; 
Hoc  Leodegarius  presul  martyrque  beatus, 
Omnes  et  sancti,  retinet  quos  regia  cceli. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  scilicet  pro 
domno  abbate  Philippo,   Arnaudo  abbate ,   Martino 


234  ROULEAUX  DES  MORTS, 

abbate,  Gauslenus  abbas,  Hunbertus  abbas,  Jobann 
monachus,  Raiiiaudus  monachus,  Gaufiedus  mona- 
cbus,  Constantinus  monacbus,  Jobanne  laico,  Andréa 
laico,  Engelberto  laico,  Gaufredo  laico,  Hunberga 
monacba,  Constantia,  Emma,  et .... 

Istis  et  reliquis  miserere  Deus  pietatis.  Amen. 

133.  Titukis  sancti  Vincentii  Nioliensis. 

Anima  ejus  et  f^nimae  omnium   fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris. 
Carcere  de  fragili,  facto  de  cespite  vili,       , 
Procedunt  animée  prœfixo  tempore  nostrœ. 
Quae  dentur  pœnae,  quae  poscant  sidéra  plene, 
Nulli  nosse  datur,  dum  carnis  in  œde  moratur. 
Post  cursum  vitae,  sub  defeetu  stabilitîe, 
Cunctis  clarebit,  nulli  dubitare  licebit. 
Jamque  tamen  mundo  qui  degimus  in  moribundo, 
Novimus  hoc  clare,  nec  enim  fas  est  dubitare 
Quod  requies  dignis  debetur,  pœna  malignis. 
Spiritus  in  stellis  radiet  sine  fine  Matildis, 
Exoramus  cœli  regem  pro  plèbe  fideli. 

134.  Titiilus  sancti  Pétri  Maliacensis. 

Anima  ejus  etanimae omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris. 

135.  Titulus  sanctoe  Mariae  Magdalense  Vizeliacensis 
cœnobii. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Josceranno, 
Artaldo,  abbatibus,  et  pro  aliis,  Stephano  monacbo, 
Gerardo  monachô,  Bertranno  monacbo,  Hugone  mo- 
nacbo, Antelino  monacbo,  et  pro  céleris  quorum  Deus 
nomina  scit. 


I 


XiP  SIÈCLE.  23S 

136.  Titulus  saiicti  Germaiii  Autisiodorensis. 

Animaejusetanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
reqiiiescant  in  pace.  Oravimus  provestris,  idem  facien- 
tes  pro  nostris;  Bertranno,  Iterio,  Eustachio,  Isem- 
bardo,  Rotberto,  Eustorgio,  Duranno,  Walterio,  et  pro 
ceteris  quorum  Deus  nomina  scit. 

137.  Hic  titulus  Gephae,  Pauli  simul  et  Genovefae. 
Quod  mundum  vicit  Mathildis  epistola  dicit. 
Sed  si  cœlestem  sponsum  fecit  sibi  testera, 
Sponsus  cui  nupsit  ad  se  super  œthera  duxit, 
Et  bene  dotavit,  quia  sponsam  mirificavit. 
Si  quid  ei  naevi  mora  longi  contulit  œvi, 

Jam  levé  purgamen  det  sibi  Gliristus.  Amen. 

138.  Titulus  sanctse  Mariae  Lucionensis. 
Forsitan  est  verum  quod  fertur  de  muliere  : 
Unde  rogat  rotulus  ?  Voluit  devota  placere 
Cœlesti  sponso,  cujus  praecepta  tenere. 
Subjectas  monachas  studuit  prœlata  docere. 
Quod  ne  sit  verum  non  immerito  dubitamus, 
Cum  talem  sexum  nimium  fragilem  videamus. 
Femineus  sexus  nobis  mortem  generavit  : 
Nam  gustans  vetitum,  nos  mortis  lege  ligavit. 
Femineus  sexus  mundum  dampnavit  edendo; 
Dampnat  adhuc  mundum  mala  feimina  decipiendo. 

Cœlis  ista  tamen  pace  requiescat.  Amen. 

Orate  pro  omnibus  nostris  defunctis,  pro  abbatibus 
et fratribus  nostris,  Petronilla,  Stepbana,  Constantinus, 
Genuinus,  Gireldus,  Rotberga,  Petronilla. 

139.  Titulus  sancti  Pétri  Sanctonicae  sedis. 

Cujus  sit  cartae  titulus  prima  lego  parte. 
Est  Ghristo  grata  Mathildis  virgo  dicata, 
Quae,  dum  vivebat,  nubsisse  Deo  cupiebat. 


236  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Christo  velata,  regali  stirpe  crer.ta, 
Sprevit  mundana,  quae  mundi  gaudia  vana  ; 
Postea  multarum  princeps  fuit  haec  monacharum. 
Per  vitae  meritum,  sub  corde  diu  stabililum, 
Christi  digna  domo  fuit  abbatissa  Quadomo, 
Mathildis  regimen  nullum  tribuit  sibi  criinen, 
Nec  sibi  nec  multis  pullo  velamine  cultis, 
Recte*  quod  docuit,  vivere  dum  potuit. 
Plures  instruxit  monachas  et  ad  hethera  duxit. 
Finita  meta  mundi,  stet  in  ethere  laeta, 
Transeat  ad  cœlum,  sprevit  Veneris  quia  cœlum. 
Mathildi  desit,  si  quicquam  criminis  haesit, 
Et  condonetur  si  quid  nocuisse  videtur. 

2 

Hujus,  Christe,  tuae,  pie  rex,  famulae  miserere, 
Quae  vivons  voluit  normam  pro  posse  tenere  ; 
Sed  si  contraxit  quae  posset  culpa  nocere, 
Toile  sibi  culpam,  quae  nullam  possit  habere. 

Huic  abbatissae,  quam  carta  refert  obiisse, 

Omnes  est  aequum  solvere  vota  precum. 
Quae,  si  credatur  rotulo,  quod  testificatur, 

Moribus  enituit,  femina  sancta  fuit. 
Christo  sacrata  virgo  fuit  inviolata  ; 

Templum  facta  Dei,  semper  adhaesit  ei. 
Corpus  servavit,  mentem  quoque  non  maculavit, 

Quamvis  hoc  raro  fecerit  uUa  caro. 
Nam  licet  a  tactu  coipus  servetur  et  actu, 

Mens  desideriis  aestuat  in  viciis  ; 
Cogitât  incestum,  nec  servat  quid  sit  honestum  ; 

Quaeque  cupit  temere  vult  ea  perficere, 
Perque  voluntatem  corrumpit  virginitatem, 

Atque  per  illicitum  pêne  périt  meritum. 

1 .  c  Tecte  »  dans  la  copie. 

2.  «  Il  y  a  icy  vingt-six  vers  omis,  étant  demi  raturez,  sans  en  pou- 
voir lire  un  seul  entier.   » 


XIP  SIÈCLE.  237 

Jam  tamen  haec  meritae  suscepit  prœmia  vitae, 

De  qua  dictamus,  [cui]  pi  a  vota  damus. 
Jam  nitet  in  cœlo,  jam  candida,  jam  sine  vélo, 

Divinis  donis  consociata  bonis. 
Religiosorum  tamen  illi  turma  virorum, 

Ut  nos  carminibus,  subveniat  precibus. 
Vertitur  in  cinerem  caro  per  primam  mub'erem  ; 

Non  caro  corrueret,  ni  muber  fieret. 
Femina  formatur,  hominum  genus  unde  creatur, 

Mortis  principium,  carnis  et  exicium. 
Femina  formatur,  per  quam  vir  decipiatur. 
Heu  !  facinus  dirum,  perdidit  Eva  virum. 
Prodidit  invitum  data  conjux  prima  marituin  ; 
Sumsit  enim  vetitum  conjugis  ob  monitum. 
Addit  Adam  tenebris  amor  et  monitus  muliebris  ; 

Prima  cohegit  eum  mortis  adesse  reum. 
Prima  ruina  mali  conjux  fuit  Eva  sodali  ; 
Sentimus  meritum,  scilicet  interitum. 
Omnis  idem  sentit  vir,  sentit  femina,  sentit 

Infans,  et  juvenis  spiritus  atque  senîs. 
Hœc  abbatissa,  ceu  monstrat  cartula  missa, 
Sensit  idem  fatum,  matre  priore  datum. 
Sed  quaret  illa  malis,  quse  casta  fuit  monialis; 

Non  sibi  mors  nocuit,  vivere  cum  rapuit. 
Per  fidei  cultum  fuit  ecclesiastica  multum  ; 

Nunc  virtus   fîdim  (?),  credo,  pepercit  ei. 
Si  quid,  dum  vixit,  maie  fecit  vel  maie  dixit, 
Emundet  facinus  omnipotens  Dominus. 

140.  Titulus  sancti  Michaelis  de  Heremo. 

Anima  sua  et  animae  omnium  fîdelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen,  Oravimus  pro  vestris, 
orate  pro  nostris,  scilicet  pro  domno  Ascone  abbate, 
lldeberto  abbate ,  Johanne  abbate ,  Aldoino  priore , 
Johanne  priore,  Bartliolomeo  monacbo,  David  prior, 


I 


^ 


"^38  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Bartholomeo  monacho,  Radulfo  monacho,  Gliterio 
monacho,  Rainaudo  monacho,  Raiiiaudo  laico,  Aime 
rico  monacho,  Uguone  monacho,  Rainaudo  monacho, 
Ermengaudo  monacho,  Petro  monacho,  Jolianne 
monacho  ,  Guillelmo  monacho ,  Johanne ,  Gisleberto 
monacho,  Gyroppla,  Raginaldus  monachus,  Mau 
ricins. 

Perstat  culpa  gravis  dictis  augere  favorem  : 
Lingua  nequid  verbis  ullum  prœstare  valorem. 
Mos  est  doctonim  prolixe  versificare, 
Et  quae  nescierint  sua  carmina  multiplicare. 
Corporis  exitium  retinet  deplangere  curam, 
Atque  malœ  vitœ  vitam  snperaddere  puram. 
Qui  vivendo  malus  fuit,  aut  maie  morigeratus 
Versibus  illorum  fertur  mansisse  beatus  ; 
Spiritus  est  flendus,  non  corpus  quod  moriatur  ; 
Quod  cinis  a  cinere,  vermis  de  verme  creatur, 
Et  quae  nil  juvat.  Hanc  mulierem  laude  beari  ' 
In  cœlis  Christus  jubeat  sine  fine  locari.     Amen. 

Oravimus  pro  vestris.  Orate  pro  nostris  abbatibus, 
cum  ceteris  fratribus. 

141 .  Titulus  sancti  Juhani  de  Prato. 
Plurima  Mathildis  te  laudat  turba  virorum, 
Sed  laudes  hominis  nequeunt  dare  régna  polorum. 
Cui  sua  facta  nocent,  nullius  carmina  prosunt  ; 
Cernit  cuncta  Deus,  nec  falli  numina  possunt. 
Laudari  tamen  haec  débet  pro  culmine  moriam, 
Ut  per  eam  multi  capiant  exempla  bonorum. 
Nobilis  et  sapiens,  se  caste  custodiebat; 
Pauperibus  dives,  sibi  vivere  parca  volebat. 
Pax  fuit  atque  salus,  dum  vixit,  amorque  sororum, 
Quas  magis  exemplo  quam  vi  depressit  honorum. 
His  ornata  bonis  fuit  abbatissa  Mathildis. 


XII"  SIÈCLE.  239 

Quae  sibi  subveniant,  noceat  ne  callidus  hostis, 
Ut,  cum  summa  dies  claudetur,  judice  viso, 
Cœtibus  angelicis  laudes  canat  in  paradiso. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris.  Johannes 
abbas,  Eremburgis,  Hodierna,  Richildis,  hae  quaerunt 
veniam. 

142.  ïitulus  sancti  Eutropii,  martyris,  alque  Sanc- 
tonicae  urbis  primi  pontificis. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  per 
misericordiam  Dei  sine  fine  requiescant  in  pace. 
Amen. 

Quod  petitis  vestris,  placeat  vobis  dare  nostris, 

Scilicet  Galterio,  Ratbaldo,  Berengario,  Petro,  Mar- 
tine, Mainardo,  Airaldo,  Rannulfo,  Benedicto,  Ada- 
laidi,  Marise,  Rainaldo,  et  aliis  quam  pluribus,  quorum 
scit  nomina  Deus. 

Sorte  beatorum  fruitur  cœtus  monachorum  ; 
Nunc  affliguntur,  nunc  viles  despiciuntur  ; 
Pro  cunctis  orant,  alienaque  crimina  plorant. 
Viles,  pannosi,  Domiqo  fiuut  preciosi. 
At  qui  ridetis,  nichil  ex  ratione  videtis  : 
Dampnant  gementes  vestras  insania  mentes. 
Vobis  ploratus*,  gemitus,  dolor  immoderatus  , 
Accedet  ',  fientes  eritis  tune  ista  luentes. 
Sunt  in  mœrore  monachi  nimioque  dolore, 
Nil  sibi  fidentes,  de  judicio  metuentes, 
Expectant  diram  districti  judicis  iram, 
Judicis  adventum,  quo  quaeque  retecta  patebunt. 

143.  Titulus  sancti  Viviani  Sanctonensis. 
Si  prœsens  rotulus  monachi  de  morte  fuisset, 

1.   <  Ploratis  »  dans  la  copie. 


240  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Mors  illius  mihi  monachi  multum  placuisset  : 
A  monachîs  vellem  miindum  nimis  [vacuari], 
Posset  ut  infernus  contentus  eis  saciari . 
Intrabunt  alii  regnum  super  aslra  perhenne. 
Sed  solis  illis  debetur  pœna  gehennae 

Sanctus  enim  Petrus 

Illos  arcebit  ne  cœlos  ingredi[antur]. 

Deo 

Primis  temporibus  veri  sanctique  fuerunt, 

Et  nichil  in  mundo  monachi  proprium  lenuerunt, 

Tota  mente  Deo  semper  servire  parati, 

Ex  meritis  vitae  per  mundum  magnificati  ; 

Montes  et  silvas  desertaque  rura  colebant, 

Cumque  suis  rébus  totum 

Parcus  erat  parum  victus  vestitus  eonim. 
Nec  fuit  bis  unquara  mutatio  grata  locorum. 
In  cellis  vitam  soli  stabiles  heremitae, 
Angelicae  similem  duxere  per  omnia  vitae. 
Ipsi,  vitantes  omnino  superfluitatem, 
Amplectebantur  et  amabant  sobrietatem. 
Quid  dicamus?  Virtus  illis  non  defuit  uUa, 
Primis  temporibus  quos  texit  nigra  cucuUa. 
A  nostris  fuerat  veterum  modo  vita  sequenda, 
Esset  et  a  nostris  eadem  modo  norma  teuenda  ; 
Sed  penitus  vitam  normamque  patet  periisse, 
Quam  supra  dixi  veteres  monachos  habuisse. 
Altéra  vita  modo,  sed  et  altéra  norma  tenetur, 
Quae  primae  recta  contraria  fronte  videtur, 
Innumeras  modo  divitias  monachi  coacervant, 
Quisque  facit  Ibculos,  et  cuncta  recredita  servant. 
Sunt  mercatores,  redditque  pecunia  fenus. 
Quando  refert  [unum]  nummum  nummus  '  duodenus, 
Atque,  quod  est  pejus,  rectores  ecclesiarum 
per  olerum,  per  acervos  divitiarum 


n 


1.   La  copie  porte  :   «  nuiiierus.  x> 


XII»  SIÈCLE.  241 


Inslabiles  etiam  per  castra 

Velato  capite  demissi  ne  videantur, 
Quam  concurrat  (?)  nullum 


Aratra  (?)  mare  nutrit  quicumque 

pletus  totum  consumit  eorum, 

For  lia  que  portant olorem 

Et  naturali  superaddunt  illa  calorem, 

Unde implen 

Quos  liabitus  monstrat  quasi  multum  religiosos. 
Cetera  quœ  faciunt,  non  est  fas  hic  modo  dici. 
Ergo,  musa,  tace,  quamvis  mihi  sint  inimici;       ^ 
A  populo  cupiunt  sancti  justique  videri, 
Quae  sunt  interius  nolentes  illa  fateri. 
Sed  cum  difFamet  monachos  genus  omne  malorum, 
lUos  precipue  malus  ambitus  inflat  honorum  ; 
Pontificatus  enim  demonstrat  Sanctonicensis, 
Quem  voluit  rapere  vesania  Cluniacensis. 
Petro  defuncto,  non  parvae  religionis, 
Et  posito  super  aethereœ  sedem  regionis, 
Nascitur  in  clero  cunctos  quœ  *  quœstio  turbat  : 
Quis  sit  Sanctonicae  successor  episcopus  urbis  ? 
Tandem  consilio  convenit  clerus  in  unum, 
Eiigit  et  de  canonicis  communiter  unum, 
In  quo  tanta  quidem  morum  pollebat  honestas, 
Ut  nil  deesset  ei  quod  am[ar]et  tanta  potestas. 
De  quo  quam  monaclii  fecerunt  perditionem, 
In  populo  magnam  simulantes  religionem, 
Dicere  non  possum,  jam  rolligero  properante. 
Lectori  nunc  sufficiant  quae  diximus  ante. 

Claris  orta  viris  baec  abbatissa  Matbildis, 
Contempto  mundo,  nupsit  virguncula  Christo, 
Quœ  vivens  caste,  per  cetera  prorsus  honestœ 
Exemplar  cunctis  fuit  exbimium  probitatis. 

1.   a  CuQctis  quo  »  dans  la  copie. 

16 


;g42        '  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Orate  pro  nostris,  Gaufredo,  pro  Helia  priore,  Ful-j 
caudo,  alio  Fulcaudo,  Arnaudo,  Bernardo,  Alexandre,! 
Ricardo,  Giraudo,  Fulcherio,  Ramnulfo,  Johanne,' 
Petro,  et  pro  omnibus  aliis,  Valeant  monachae  amicaej 
nostrae. 

144.  Titulus  sanctae  Mariae  Sanctonensis  sanctimo- 
nialium. 


^ 


0  mortalis  homo,  casus  reminiscere  mortis, 
Quana  non  evadet  pulcher  seu  corpore  fortis  ; 
Hac  pueri  juvenes  pariterque  scbcs  gradiuntur. 
Singula  quid  referam?  quae  carnea  sunt  moriuntur. 
Haec  abbatissa  longo  sub  tempore  vixit, 
De  veniente  bonove  malo  Domino  benedixit. 
Dum  fuit  in  pulla,  de  qua  loquimur  modo,  veste, 
Ut  potuit  se  pro  Christo  famulavit  honesie. 
Quidquit  habebat  ea  gaudens  praebebat  egenis, 
Thesaurum  in  cœlo  manibus  faciens  alienis, 
Prospiciensque  sibi,  studio  vitansque  sagaci 
•        Ne  manibus  t'urum  raperetur  et  igné  voraci, 
Produxit  vitam  dum  vixit  ad  omnia  castam. 
Talibus  ornata,  subiit  mortis  tameu  hastam. 
De  cujus  morte  grex  ejus  abere  dolorem 
Noscitur  immensum;  tantum  portabat  amorem  ! 
Semper  in  exempluni  pariter  nos  hanc  habeamus, 
Conregnare  Deo  factori  quod  valeamus. 
Quidquit  adest  nobis  tribuat  Deus  ipse  necesse. 
Ad hanccum  sanctis  cœli  annuat  esse.  Amen. 

Orate  pro  fidelibus  defunctis,  scilicet  pro  domna 
Constancia  abbatissa,  Jeburgis  abbatissa,  Hersende 
abbatissa,  pro  domna  Florentia  abbatissa.  Forma  de- 
canaj  Ridiilde  priore,  Eremburge,  Ascelina,  Adela, 
Petronilla,  Agne,  Maximilla,  Hylaria,  Gersende,  Ade- 
laide,  Josberga,  Hyrtrude,  Adelaide,  Hersende,  Au- 


XII'  SIÈCLE.  243 

gaude,  Saturnina,  Sibilla,  Maria,  Senegunde,  Gisla , 
Hydegard,  Amelina,  Adenor,  Anastasia,  Dia,  Christina, 
Dea ,  Ascelina,  Emma,  Ermengarde,  Fulquend,  et 
omnium  aliarum  quarum  nomina  Deus  scit.  Adam , 
Helias,  Constantinus ,  sa[cerdote],  Rotbertus,  et  pro 
Gaudone  comité. 

Versus  abbatissae 

Cum  caro  nostra  lutum,  vermis,  cinis  efficiatur, 
Non  est  mirandiim  si  morti  subiciatur, 
Et  si  post  mortem  cinis  in  cinerem  redigatur. 
Ast  hoc  mirandum,  cum  norit  quod  moriatur, 
Quœ  valet  in  vita  bona  cur  homo  non  operatur, 
Res  homo  mortahs  cito  transit  et  adnichilatur, 
Nec  hcet  ut  rursus  in  munJum  regrediatur. 
Tune  juxta  meritum  merces  vel  pœna  paratur  ; 
Gloria  fit  merces,  ubi  vita  salusque  moratur, 
Ignis  tormentum,  cui  finis  inesse  negatur  •, 
Ardores  illos  tormentaque  non  moderata 
Spero  quod  evadet  haec  abbatissa  beata, 
Cujus  mors  nobis  per  cartam  notificata, 
Gujus  sunt  etiam  per  eandem  gesta  relata. 
Ipsa  fuit  Christo  sub  religione  dicata; 
Vifginitate  quidem  sua  sponsa  fuisse  probata. 
His  igitur  meritis,  ut  opinor,  ad  astra  levata, 
Gaudet  in  aeternum  cum  virginibus  sociata  ;  * 

Si  nundum  gaudet,  quasi  non  bene  purificata,^* 
Quae  Ghristum  peperit,  sit  ei  defensio  grata.  • 

Est  manifesta  satis  humanœ  debilitatis, 
.    Cunctis  difficilis,  conditio  fragilis. 
Corruit  omnis  homo  pro  gustato  maie  pomo  ; 

Nam  nisi  pro  pomo  non  moreretur  homo. 
Mors  fuit  ipsorum  patrum  mala  culpa  priorum, 

Et  nos  qui  sequimur  illud  idem  patimur 


244  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Omnis,  indignum  facinus,  crudele,  malignum, 

Per  quod  ceu  fumus  et  veliit  umbra  sumus. 
Nunc  vitœ  metas  incurrit  quœlibet  œtas, 

Mors  perimit  juvenes,  et  rapit  ipsa  senes. 
Pauper,  famosus,  ignobilis  et  generosus 

Propter  Adae  meritum  teudit  ad  interitum. 
Mundus  vastatur  per  mortem  quœ  dominatur  ; 

Cuncta  ruunt  citius,  sed  meliora  prius. 
Hoc  etenim  clare  potes  in  Mathilde  probare  : 

NuUa  fuit  melior,  postera  sive  prior. 
Quicquid  virtutis  dat  vere  dona  salutis, 

Totum  continuit,  intégra  virgo  fuit. 
Sed  quamvis  talis  praephata  fuit  monialis, 

Mater  virgo  Dei,  quaesumus,  adsit  ei. 

145.  Titulus  sancti  Leodegarii  Comniacensis  ec- 
clesiae. 

Nescio  quid  scribam  de  tam  sacra  moniali  ; 
Nescio  quid  dicam  de  virgine  tam  speciali  : 
Nam  si  sic  vixit  ut  primitus  intitulatur, 
Nosco  procul  dubio  quod  in  alta  sede  locatur. 
Nam  si  sic  vixit  ut  monstrat  epistola  prima, 
Nosco  procul  dubio  quia  non  descendet  ad  ima. 

Anima  sua  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris, 
orate  pro  nostris,  scilicetpro  domno  abbateGirberto, 
Guillelmo  abbate,  Amplardo  monacho,  Alaimundo 
monacbo,  Bernardo  monacho,  Asxo  monacho,  Ber- 
nardo  monacho,  Franchone,  Petro  monacho,  Lai- 
mundo  monacho,  Stephano  monacho,  Bernardo  laico, 
Petro  laico,  Constantinus  archidiaconus ,  Bernardo 
priore  laico,  Ugo  monacho,  Ugrio  laico,  Aivertus  mo- 
nachus,  Lambertus  monachus,  Ramnulfus,  Elias  mona- 
chus^  Willelmo  laico,  Constantino  laico,  Galvai  laico. 


^ 


XIP  SIÈCLE.  245 

146.  Titulus  sancti  Pétri  Engolismensis. 

Vestrae  Mathildi  post  mortem  inde  (?)  detur, 
Quam  bene  proraeruit,  merces  sibi  multiplicetur. 

147  Titulus  sancti  Ausonii  martyris  ejusdem  urbis. 

Animée  omnium  fidelium  Dei  per  misericordiam 
requiescant  in  pace.  Almodis,  Adeladis,  Germana, 
Ainaldis,  Garsendis. 

Versus. 

Si  moriatur  anus,  non  est  plangenda  puellis  : 

lUaium  votis  haec  inimica  fuit. 
Quippe  dolebat  anus,  si  quas  vidisset  amari. 
0        Causa  fuit  livor  :  nuUus  amabat  eam . 
Est  serpens  inter  ranas  anus  inter  amantes  :  v 

His  serpens,  illis  insidiatur  anus. 
Haec  obiit,  laudate  Deum,  gaudete  puellae, 

Jam  modo  liberius  vivere  quaeque  potest. 
Iterum  versus  facti  post  pocula  vini. 

148.  Titulus  sancti  Amandi,  praesuliseximii. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  pro  domno 
Francono  abbate,  Algerio  abbate,  Ramnulfo  abbate, 
Constantino  priore,  Iterio  priore,  Jolianne  monacho, 
Stéphane  monacho,  Ademaro  monacho,  Ramnulfo 
monacho,  Arnaldo  monacho,  Petro  monacho,  Gau- 
berto  monacho,  Iterio  clerico,  Iterio  laico,  et  aliis 
amicis  nostris  quorum  nomina  Deus  scit.  Amen. 

149.  Titulus  SoUemniaci  cœnobii  apostolorum  Pé- 
tri et  Pauli  honore  dicati. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  pro  domno 
Aldoino,  Rotberto,  Guidone,  Ademaro,  abbatibus; 
Petro  ,   Bernardo ,    Geraldo ,    Aldegario ,    Gaufredo , 


246  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Asterio,  Bernardo,  Gauberto,  Bemardo,  Stéphane, 
Arnaldo,  Stéphane,  Ubih,  Gauberga,  et  ahis  quorum 
nomina  scribantur  in  cœlis. 

150.  Titulus  sancti  Pétri  Millebecci. 

Rollifer,  audito,  non  débet  versificari, 
Quisquis  pro  Domino  cupit  hic  bene  m„  tificari. 
Rollifer,  intueor  vatcm  non  esse  jocundum  : 
Pallidus  et  mœrens  jactat  se  tempnere  mundum. 
Rollifer,  haec  scribo  dum  pello  gaudia  mentis, 
Nam  timeo  nimiimi  gladium  Domini  venientis. 
Rollifer,  evadis;  résonant  jam  signula  \espris, 
Sed  precor  hue  ad  nos  venias  his  rite  peractis. 

Orate  pro  fratribus  noslris ,  Petro  abbate ,  ArSlido 
monacho,  Martine  monacho,  et  ceteris. 


n 


1 51 .  Tiiulus  sanctorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Botavillae. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris.  Anima  ejus 
et  animœ  omnium  fidelium  Dei  defunctorum,  in  Christi 
nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Pro  domno  Dal- 
matio  abbate,  Iterio  abbate,  Guione  abbate,  Leutaudo 
priore,  Aino,  Stéphane,  Willelme,  Arberte,  Ugone, 
Giraudo,  Bernardo,  Arnaudo,  Aemare ,  Willelme, 
Stéphane,  Bernardo,  Gaufredo,  Aimerico,  Iterio,  Gar- 
drade,  Iterio,  Ugone,  et  aliis  quorum  nomina  Deus 
scit. 

Versus  dectoris  Betevillœ. 

Et  miser  et  miscrae  mortis  mortalis  hiberis  (?), 
Quando  quidem  mortis  crudeli  lege  teneris. 
Quid  prodest  igitur  si  diviciis  cumuleris, 
Argento,  gemmis,  auro,  qno  si  pocieris, 
Vel  si  pro  sociis  preciosa  veste  tegeris, 


I 


^ 


XTl"  SIECLE.  2ltl 

Si  tandem  tandem  mortis  jaculo  ferieris? 
Nescis  cui  linques  thesaurum  cum  morleris  : 
Cur  miser  affectas  hœc  unde  dehinc  crucieris, 
Ni  bene,  dum  vivis,  res  ipse  tuas  modereris? 
Quid  tibi  proficiet,  mundum  si  forte  lucreris, 
Si  post  hœc  animœ  detrimentum  pacieris  ? 
Dum  licet,  infelix,  quare  tibi  non  misereris? 
Pœniteas,  si  quod  fecisse  malum  memoreris, 
Et  ne  praesumas  prœsumere  quod  prohiberis  ; 
Sed  da  paiiperibus  large  quod  habere  videris. 
Consilium  nostrum  si  forte  tenere  proberis, 
Judicis  in  dextra  cum  salvandis  statu  eris, 
Et  post  cum  sanctis  cœlesti  sede  frueris. 
Quid  sis  vel  fueris,  Mathildis  morte  moneris, 
Cui  veniam,  si  quid  deliquit,  forte  preceris. 

1 52.  Titulus  sancti  Florentini  Bonaevallis. 

Anima  ejiis  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris, 
orate  pro  nostris  fratribus  defunctis,  Roberto  abbate, 
Galterio  abbate,  Rogerio,  Garino,  Constantino,  Guil- 
lelmo,  Guillelmo,  Guidone,  Radulfo,  Radulfo,  Herveio, 
Loesfentco,  Odone,  Herberto,  Rolberto. 

153    Titulus  sancti  Eparchii  Engolismensis. 

Anima  ejus  et  animée  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  defunctis, 
pro  Gaufredo  abbate,  pro  Siguino  abbate,  pro  Mai- 
nardo  abbate,  pro  Iterio  monaclio,  pro  Geraldo  mo- 
nacho,  pro  Aizone  monacho,  pro  Ademaro  monacho, 
pro  Stepbano  monacho,  pro  Arnaldo  monacho,  pro 
Rotberto  monacho,  pro  Arnaldo  monacho  laico,  et 
aliis  quorum  nomina  Deus  scit. 


248  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 54.  Titulus  sanctae  Columbae,  virginis  et  martyris,' 
et  sancti  Lupi  prœsulis. 

Quod  vestrae  petitis ,  precamur  itidem  iiostris, 
Wilencho  abbati,  Arnulfo  abbati,  Frederio  monacho, 
Hugoni  monacho,  Gisleberto  monacho,  Bernardo  mo- 
nacho, Herberto  monacho,  Petro  monacho,  Stephano 
monacho,  Odoni  monacho,  Rodulfo  laico,  et  pro  cun- 
ctis  fidehbus  Dei  defunctis. 

155.  Titulus  sanctae  Mariae  adque  sancti  Benedicti 
NantoHensis  cœnobii. 

Ora\imus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  pro  Aime- 
rico  abbate,  pro  Petro  abbate,  pro  Arnaldo  abbate, 
pro  Audeberto  abbate,  pro  Fulchone  monacho,  pro 
Stephano  monacho,  pro  Arnaldo  monacho,  pro  Petro, 
pro  Iterio,  pro  Arnaldo,  pro  Petro  monacho,  pro  Gon- 
stantino  laico,  pro  Petro  monacho  et  laico,  pro  Erme- 
negardis  femina,  pro  Béatrice  femina.  Anima  ejus  et 
animae  omnium  fidelium  Dei  defunctorum  per  mise- 
ricordiam  Dei,  in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace. 
Amen. 


Il 


156.  Titulus  sancti 
praesulis. 


Salvatoris    sanctique   Genulfi 


1 57.  Titulus  sancti  Salvatoris  mundi  sanctique  Gil- 
dasii  Dolensis. 

Quaesumus,  Domine,  pro  tua  pietate  miserere  animœ 
famulae  tuae,  et  a  contagiis  mortalitatis  exutam  in 
aeternae  salvationis  partem  restitue.  Orate  pro  nostris, 
pro  domno  Durando  abbate,  Otberto  abbate,  Hugone 
abbate,  Mascelino  abbate,  Constantino  monacho,  Gi- 


XII'  SIÈCLE.  249 

raudo  monacho,  Arberlo  mouaclio,  Gofîrido  monacho 
laico,  et  pro  aliis  multis. 

1 58.  Titulus  sancti  Pétri  Insulae  Germanicai. 
Anima  Mathildis  abbatissîE  et  aninice  omnium  fide- 

liiim  defunctorumrequiescant  in  pace.Quodnos  vestris, 
idipsum  impendite  nostris,  \idelicet  abbati  Bernardo, 
ipsiusque  successori  Gausmaro,  Odoni  armario,  Asce- 
lino,  Roberto  et  Rodulfo,  ceterisque  defunctis  nostris 
omnibus. 

1 59.  Titulus  sanctae  Mariœ  Noviandi. 

Anima  ejus  etanimœ  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  pro 
Henrico  abbate,  Engelberto  le\ita  monacho,  Ste- 
phano  monacho,  Henrico  monacho  c,  Widone,  Gei- 
lero,  Hugone,  GunsceUno  laico,  ceterisque. 

160.  Titulus  sanctorum  Sebastiani  martyris,  Grego- 
rii  papae,  Medardi  episcopi,  apud  Suessionem. 

Quod  fragili  cursu  facili  sit  terminus  œvo 
Mors  aperit,  mors  ense  ferit  tôt  milia  sœvo, 
Dumque  ferit,  feriendo  terit,  nec  parcere  quaerit; 
Non  meritum  videt,  aut  gemitum  pensât  repetitum. 
Hanc  teneri  subeuntpueri,  subit  apta  juventus, 
Hanc  sapiens,  rudis  et  faciens  qaidvis  violenius; 
Pauperibus  vel  divitibus  domus  una  paratur. 
Rex  etiam  frustra  veniam  sub  morte  precatur  ; 
Sic  modicos  et  magnificos  eadem  premit  urna. 
Dumque  premit,  nichil  esse  gémit  se  vita  diurna. 
Ergo  docet  mors,  quando  nocet,  mors  ut  caveatur, 
Utque,  Deo  miserante,  reo  medicina  petatur, 
Quœ  quoniam  praestat  veniam  reparatque  fidelem, 
Pro  maculis  ut  non  jaculis  uecis  afficiatur, 
Si  quid  ei  fuit  igné  Dei  quod  discutiatur. 


250  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Item. 

Stella,  parens,  que,  labe  carens,  solem  generasti, 
Sume  precem,  confunde  necem,  quam  praecipitasti. 

Item. 

Virgo  reum,  pariendo  Deum,  quae  salvificasti, 
Virgo  Dei,  spes  nota  rei  quem  vivificasti, 
Pande  pium  matri  gremium  primi  patriarchae  ; 
Ut  niteat  fac,  ut  vigeat  deitatis  in  arce  ; 
Virginibus,  data  virgo  quibus  fuit  ista  magistra, 
Consilium  fer  et  auxilium,  removendo  sinistra. 

Item. 

Virgineis  precibus  niveis  da,  virgo,  choreis 

Omne  datum  quodcumque  ratum  facit  esse  beatum. 

161.  Salvi  Gandenses,  salvi  sint  Blandinienses. 
Scolares. 

Nulli  dicendum  cur  sit  nobis  moriendura  : 
Pocula  nam  sseva  cunctis  hœc  miscuit  Eva  ; 
Suasu  serpentis  primi  commissa  parentis 
Sentimus  cuiicti,  gustando  pocula  leti. 
Ergo  si  vita  cessit  Mathildis  ab  ista, 
Non  admiremur,  praecessit,  nosque  sequemui 
Quam  Deus  haut  sinat  horrendos  sentire  gehennae 
Ignés  ;  ad  regnum  sed  ducat,  quaeso,  perhenne. 

162.  Titulus  sanclorum  martyrum  Crispini  et  Cri- 
spiniani  Suessionensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fideliumdefunctornm 
requiescant  in  pace.  Amen. 

1 63.  Titulus  sanctorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Consiacensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defunclorum 


XII=  SIECLE.  231 

requiescant  inpace.  Amen.  Orale  pro  nostris,  Gode- 
schino,  Berengerio,  Jolianiie,  Alberto,  et  pro  omnibus 
aliis  fratribus  et  sororibus  nostris. 

1 64.  Titulus  sanctse  Marioe  Columbensis. 

Oravimuspro  vestrisdefunctis,  orate  similiter  et  vos 
pro  nostris,  Beringerio,  Gotfrido,  Gauterio,  Herberto, 
abbatibus;  Gathone,  Alberto,  Widone,  Girelmo,  Al- 
berto, Teobaldo,  Willelmo,  Gisleberto,  Isembardo, 
Rotberto,  Winemaro,  monacliis,  et  aliis  defunctis  fra- 
tribus vel  benefactoribus  nostris. 

165.  Titulus  sancti  Pétri  Fossatensis. 

Parlem  beatoe  resurrectionis  oblineat  anima  ejus  \i- 
tamque  œternam  habere  mereatur  in  cœlis.  Amen. 
Orate  pro  nostris,  pro  domno  Burlcbardo  monacho 
comité,  pro  domno  Rainaldo  monaclio  episcopo,  Guil- 
lelmo  monacho  comité,  Odone  abbate,  item  Odone 
abbate,  Gulferio  abbate,  Hilduardo  monacho,  Gui- 
lelmo  monacho,  Hildrico  monacho,  Hugone  monacho, 
Athone  monacho,  Odone  monacho,  Gunterio  mona- 
cho, Guifredo  monacho,  David  monacho,  Andréa 
monacho,  Petro  monacho,  Rainerio  monacho,  Cla- 
rembaldo,  et  aliorum  quorum  nomina  Deus  scit. 

166.  Titulus  sancti  Germani  Parisiensis. 

Anima  ejusetanimse  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen. 

Quod  vestris  petitis,  persolvite  subtitulatis  : 

Childeberto,  Gothranno,  regibus  ;  Rotberto,  Petro, 
Isembardo,  abbatibus;  Gislemaro,  Alberico,  Girardo, 
Gualcherio,  et  reliquis  quorum  nomina  Deus  scit. 


252  ROULEAUX  DES  MORTS. 

167.  Titulus  saiicti  Thomae  Sparnonei)sis  cœnobi? 

Anima  ejus  requiescat  in  pace.    Orate  pro  nostris, 
Olberto  et  Guidone. 

168.  Titulus  sancti  Pétri  Carnotis. 
Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescantinpace.  Amen.  Orate  pro  Eustachio,  et  pro 
Rainbaido  et  pro  omnibus  aliis. 

169.  Titulus  sancti  Maglorii  Parisiensis.  , 
Gaudeat  in  cœlis  ;  ibi  nam  fuit  ista  fidelis,                  ^^^ll 
Non  habuit  vile  studio  quod  rexit  ovile.                     ^iHI 
Hmc  modo  laetatur,  Dominum  supplexque  precatur,       ^^ 
Ut  solito  more  Leviathan  servet  ab  hore. 

Nostris  defunctis  petimus  vos  subveniatis  : 

Urdrico,  Haimone,  Ascelino,  Alfredo,  abbatibus  ; 
Walterio,  Danieli,  Ebroino,  Bernardo,  Frodoni,  Ar- 
nulfo,  Mainardo,  et  ceteris  omnibus. 

170.  Titulus  sanclae  Mariae  Parisiensis. 

Quilibet  ex  nobis  plene  si  discutiat  rem, 
Quilibet  inveniet  quare  de  rotulo  nichil  ad  rem. 
Hic  labor  et  vàcuus  et  inutilis  esse  videtur  : 
Mortuus  omnis  habet  quod  vivus  quisque  meretur. 

171.  Titulus  sancti  Pétri  Resbacensis  cœnobii. 
Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  defunctis  abba- 
tibus et  monachis  nostris. 

Dum  lego  sudores,  dum  mecum  tracto  dolores, 

Quos  rex  sustinuit  qui  miseros  coluit; 
Dum  recolo  mortem  qua[m]  pertulit  in  cruce  fortem 

Mortuus  unus  homo,  vivat  ut  omnis  homo, 


XII«  SIECLE.  253 

Non  video  flendum,  non  mortis  sorte  dolendum, 

Mors  quoniam  periit,  lex  gratus  *  interiit. 
Quam  bonus  hic  sanguis,  quo  lœlifer  occidit  anguis, 

Quo  mala  tôt  pereunt,  quo  bona  tôt  redeunt  ! 
Dicam  quid  mirum,  tamen  hoc  non  sit  tibi  mirum, 

Nec,  lector,  reprobes  quod  ratione  probes. 
Mors  bene  viventi,  mors  fit  Pascha  sapienti, 

Qua  mundi  tenebras  transit  et  inlecebras  ; 
_^  Deserit  et  vallem  meroris,  adit  quoque  callem 

Quo  venit  ad  requiem  perpetuamque  diem. 
Si  sic  hsec  vixit  ut  praesens  pagina  dixit, 

Moribus  eximiis  praedita  vel  studiis, 
Multum  Icetatur  ;  sic  nobis  mortua  fatur  : 

Gaudeo  quod  careo  pondère  corporeo. 
Ni  separaretur  a  nobis,  ni  moreretur, 

Pax  ubi  summa,  piam  non  coleret  patriam  ; 
Non  lœtaretur,  non  optata  frueretur 

Sponsi  Isetitia,  clara  pudicitia. 
Omnes  flores*,  dilectse,  dico,  sorores, 

Quae  raatrem  gemitis,  quae  lacrimis  fluitis, 
Tendite  post  matrem,  post  castam  currite  matrem, 

Devotis  studiis,  moribus  atque  piis. 
Dilectae  nobis,  petimus  sint  prospéra  vobis, 

Mathildique  quies  et  sine  nocte  dies.     Amen. 

172.  Titulus  sancti  Pétri  Caziaci. 

Anima  ejus  et  ariimae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris, 
Johanne,  Rotdulfo,  Rotberto,  Ayberto,  abbatibus; 
Gisleberto,  Warino,  Fulcoino,  Petro,  Rainaldo,  mo- 
nachis;  Tetbaldo,  Stephano,  comitibus;  Fulberto , 
Tetbaldo,  Bernardo,  Herberto,  Lamberto,  laicis. 


1.  Il  faut  peut-être  lire  :  «  Lex  necis. 

2.  Ce  passage  est  évidemment  altéré. 


254  ROULEAUX  DES  MORTS. 

173.  Tituliis  saiîcti  Ferreoli  Solmacensis  ecclesiic. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Oravimus  pro 
vestris,  orate  pro  nostris,  Odone  et  Widone,  abbati- 
bus  ;  Gislefredo  et  Ingerberto ,  ceterisque  nostris  fra- 
tribus  cunctisque  defunctis  fidelibus. 

Si  taliter  ut  dicitis  vixithaec  virago,  nonnostraprece 
ipsa,  sed  nos  indigemus  ipsius  ope.  Constat  enim  eam 
ascendisse  cœli  culmina,  quae  sic  vixit  adliuc  in  terris 
posita,  nec  lugenda  est  quasi  mortua,  quae  semper  Deo 
studuitmente  servire  devota.  Quare  siccentur  lacrimae, 
nec  doleatur  de  ipsius  morte,  quia,  quae  bene  vivendo 
multum  profuit,  in  cœli  curia  posita,  quibus  voluerit 
auxiliari  poterit.  Parcite,  inquam,  sanctimoniales,  a 
fletibus,  et  congaudete  vos  in  cœlis  haber  e  adjutricem, 
quam  in  terris  meruistis  habere  matrem.  Nos  vero,  dé- 
bita caritatis  solventes,  Dominum  exoramus  ut  quic- 
quid  haec  vestra  mater  deliquit  (neque  enim  homo  est 
sub  cœlo  qui  faciat  bonum  et  non  peccet)  miserentis 
Dei  pietate  deleatur. 


174.  Titulus  sanctae  Mariae  Suessionensis. 

Vestrae  Malhildis  obitum  cum  nostra  Malhildis 

Audisset,  doluit,  nec  lacrimas  tenuit; 
Admonuitque  chorum  supplex  humilisque  suorum, 

Ut  ferrent  secuni  munia  digna  precum  ; 
Mathildis,  dico,  quai  divite  gaudet  amico, 

Quae  cor  virgineum  servat  amando  Deum. 
Has  abbalissas,  uno  sub  nomine  niissas, 

Uniat  in  requie,  qui  dator  est  veniœ. 
Nostra  tamen  juvenjs  vivat  modo,  postea  plenis 

Fructibus  ante  Deum  laeta  sequetur  eum. 


XII«  SIECI.E.  255 

175.  Titulus  raartyrum  Gervasiiet  Protasii  Suessio- 
nensis  matris  ecclesiae. 

Versus  scolares. 

Per  speciem  morum  graditur  spes  certa  laborum  : 
Namque  bonis  larga,  solo  de  crimine  parca, 
Luxque  niteris  mundo  Mathildis,  honora  virago, 
Cui  se  devovit  virgo  sanctissima  novit. 
Incutiens  morsum,  cessit  mors  puisa  retrorsum. 
Hœc  caste  vivens,  sponso  conjuncta  fideli, 
Exoptata  diu  mereatur  gaudia  cœli. 
Ergo  per  bas  laudes  pietas  tua  suscilet  aures, 
Atque  Deo  miserante  reo  medicamina  dentur, 
Ut  plus  quam  meruit  sibi  praemia  multiplicentur 

Item. 

O  coutuibatae  desolataeque  sorores, 
Questus  et  luctus  retinete  piosque  dolores. 
Jésus  Ghristus  enim,  qui  nùtu  cuncta  creavit, 
Quique  crucis  ligno  discrimina  nostra  piavit, 
lUam  suscipiens  cœlesti  sede  locavit, 
Angelicisque  choris  misera  tus  eam  sociavit. 
Ipsum  pro  nobis,  Mathildis  honora,  precare, 
Ut  nos  post  mortem  vitam  mereamur  habere. 

Orale  pro  nostris,  Tebaldo,  Hugoiie,  Manasse,  epi- 
scopis;  Hugoiie  decano,  Ansoldo,  Odone,  Alexi,  Gar- 
nero ,  canonicis  ;  et  pro  ceteris  fratribus  noslris. 
Amen. 

176.  Titulus  sancti  Nicolai  de  Vedogio. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris, 
orate  pro  nostris,  Letbaldo  abbate,  Pétri,  Hagano, 
Radulfo,  Tetbaldo,  et  omnibus  aliis  quorum  Deus  no- 
mina  soit. 


286  ROULEAUX  DES  MORTS. 

177.  Titulus  ecclesiae  sancti  Johannis  Baptistœ  Lau- 
dunensis  sanctimonialium. 

Anima  ejus  et  animae omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  cum  Cliristo  in  pace.  Orate  pro  nobis,  et 
nos  pro  vobis. 

178.  Titulus  sanctae  Mariae  Laudunensis  ecclesiae. 


i 


Nec  parcis  dominis,  nec  parcis,  mors,  dominabus; 
Omnia  mortificas,  exceptis,  mors,  animabus. 
Felices  animae,  quae  lanta  dote  beantur 
Quod,  moriente  suo  collega,  non  moriantur, 
Sed  pietate  Dei  cœlestibus  associantur. 
[nter  felices  animas  reputavimus  istam, 
Quae  pro  cœlesti  vita  neglexerit  istam. 
Lauduni  florem,  mundo  ploramus  abisse 
Nostrum  pastorem,  divina  putamus  adisse. 
Paruimus  vobis,  peragendo  vota  petita, 
Et  nostris  eadem  solvat  dilectio  vestra . 

1 79.  Titulus  sancti  Vincentii  Laudunensis. 

Jussa  Dei  violando,  rei  periere  parentes, 
Unde  ei  sunt  fynerei  *  similes  morientes. 
Femineo  gustu  subeo  mortem  maculatus, 
Virgineo  partu  redeo  fioque  beatus. 
Virgo,  pias,  ne  deficias,  compesce  querelas; 
Non  sacias  tua  per  socias,  sed  vota  révélas. 
Parce,  precor,  non  iste  décor  vult  ferre  labores; 
Parce,  precor,  non  contere  cor  per  mille  dolores  ; 
Non  periit  tua,  sed  petiit  cœlestia,  mater  ; 
Non  periit,  sponsum  petiit  gaudens  tua  mater. 

Oravimus  pro  vestris,    orate  pro   nostris,  domno 
Elinando  episcopo,  Roricone  episcopo,    Piainero   ab- 


% 


1.  Sic. 


n 


XIP  SIECLE.  257 

bâte,  Rogero  abbate,  Gozuino  monacho  ,  Roberto 
monacbo,  Gerardo  monacho,  Gualtero,  Alrico,  item 
Alrico,  Ralduino,  Emmone,  Rodulfo,  Godefredo,  Rai- 
naldo,  et  aliis  multis  quorum  nomina  Deus  scit. 

180.  Titulus  sancti  Pétri  Avennatium  puellarum. 

Qui  régis  orbeni  dasque  salutem,  rex  bone  regum, 
Christe,  fideli  da  mulieri  régna  polorum, 
Et  super  aethera  dona  manentia  prsebe  sophia. 
O  genitrix  pia,  digna  per  omnia,  virgo  Maria, 
Hanc  hominum  prece  fac  requiescere  régis  in  arce. 
Tu,  Petre  claviger,  orbis  et  arbiter,  esto  magister, 
Fraudeque  crimina  dœmonis  haec  quia  multa  patravit, 
Esto  levamen,  tu  placidus  tamen  istius.  Amen. 
Nomina,  si  nossem,  defunctarum  titulassem. 

Requiescant  in  pace. 

181 .  Titulus  sancti  Pétri  Altivillaris. 

Ponlificis  magni  clarissima  virgo  Mathildis 

Laude  bona  peperit  imitabile  pignus  amicis 

Virginibus,  per  quod  régis  subeant  himeneos. 

Hœc,  ut  enim  docuit  per  prima  volumina  pellis, 

Circumplexa  Syon  circumdedit  ariete  primo, 

Nec  mora  prosiliens  ejus  super  ardua  turrem 

In  virtute  Syon  mox  virgineum  posuit  cor, 

Distribuitque  domos,  et  verbo  dixit  amico. 

Altéra  progenies  audire  velut  bene  posset  ; 

«HicDeus,  hic  Deus  est,  Deus  hic  sine  temporenoster.  » 

Quo  sermone  brevi  dicto,  penetraha  magni 

Clara  sacerdotis  intrat  Jerosolimitani. 

Et  quia  lege  pari  par  debuerat  sociari, 

Mox  ratione  data  per  pontificalia  signa, 

Non  viduam,  non  abjectam,  non  se  meretricem 

Dixit,  et  ostendens  quam  texuerat  sibi  vestem, 

Nam  sibi  texuerat  variam,  mox  corpus  obumbrat 

Yirgineum  régis,  et  toto  pectore  régis 

17 


258  ÏIOULEAUX  DES  MORT 

Pectus  et  os  haurit,  ac  imagine  spirituali 
Inclinata  die  média  cum  proie  Mariae 
Pascitur  atque  cubât  et  ei  se  recta  supinat. 
Hsec  vos  virgineae  vexilla  pudica  choreae, 
Has  aquilas  digitis  victoribus  édile  campis  ; 
Querile  de  cœlo  delapsum  gnotisealton, 
Nec  post  ite  gregis  vestigia,  pascite  magni 
Agnas  pontificis,  haedos  nunquam  videatis, 
Utque,  quod  est  séraphin  natura  spirituali, 
Gratia  det  vobis  natura  spirituali . 
Aerias  nubes  archangelicasque  cohortes. 
Virgineis  alis  transcendite  viscera  summi; 
Pertrectate  patris,  et  verbum  nobile  patris 
Virgineis  gremiis  infundite  ;  nec  paveatis, 
Nam  capreae  quamvis  et  hinnulo  *  similis  sit, 
At  per  aromaticos  montes  salit,  et  pede  sancto 
Ocius  occurret,  ut  vos  cum  matre  coronet. 

Item  versus. 

Gloria,  pompa,  decus,  regnum,  facundia,  luxus, 
Stirpis  nobilitas,  libertas,  fama,  voluptas 
Garni  quandoque  quid  proficiunt  moriturae? 
Occidit  omnis  homo,  carnis  putrescit  origo  ; 
Nam  feno  similis  semper  labat,  et  fugit  orbis; 
Floret,  siccatur,  rarescit  et  adnichilatur. 
Hanc  nec  lugere  poterit  sortem  cohibere, 
Nec  reparatur  dum  lacrimatur  vita  cadentis, 
Sed  renovatur,  dum  lacrimatur,  causa  doleiïtis, 
Desine  lletus  fundere,  cœtus,  de  nece  matris, 
Quam  sibi  junxit  dextera  summi  lucida  patris. 
Nam  bene  vixit,  jus  et  amavit,  quomodo  pandit 
Cartula  praesens,  cuncta  recordans  facta  Mathildis. 

Itemque. 

Quid  tibi,  mors  fera,  parcere  nescia,  die,  rogo,  quaeris? 


% 


1.  La  copie  porte  «  hinuleo.  s 


XIP  SIÈCLE.  259 

Insaciabilis,  inrevocabilis,  omnia  tollis, 

Nec  juvenilia  flore  viventia  corpora  spernis, 

Sed  tua  vulnera  membra  per  omnia  prodiga  spargis; 

Sed  licel  aspera  sit  tua  sors  nimis  et  metuenda, 

Prœmia  dividit  et  sua  munera  cuique  reponit, 

Suppliciumque  reis  fit  et  ardua  gaudia  justis, 

Cœtibus  haec  quorum  mulier  societur  in  aevum. 

Alioquin. 

Tempora  temporibus  dum  trudit  labilis  annus, 
Déficit  et  moritur  caro  quge  vixisse  videtur. 
Exitiale  malum  dédit  hoc  spes  vana  parentlim, 
Qui  divos  fieri  se  sunt  a  daemone  lusi. 
Sed  vere  constat  et  vera  scientia  monstrat 
Hinc  bene  sublatum,  nec  iniqua  morte  solutum, 
Corpore  finiri,  vivum  post  funus  haberi. 
Ergo,  rima,  metum  fuge  ;  fletus,  turba  sororum, 
Re[j]ice,  nec  matris  hujus  de  morte  queraris  : 
Nam  si  re  fuerat  quod  verbo  Uttera  signât, 
Cœtibus  angelicis  sociatur,  nescia  mortis. 

Preterea.  ^^Bj 

Quid  fles,  mortalis?  cur  quae  mortalia  quaeris? 

Stat  lux  quaeque  gravis,  stat  viduata  bonis. 
Perdidimus  rerum  jam  vera  vocabula  du  dum  : 

Pax  habiit  terris,  verus  amor  fidei, 
Justiciae  cultor  nusquam,  bonitatis  amator  ', 

Nemo  Dei  quae  sunt,  quae  sua  quaerit  homo. 
Vultus  quippe  bonus  magis  ac  bona  mens  retinetur  ; 

Vivere  pœna  bonis,  gloria  summa  malis. 
Mors  est  sanctorum  requies  cum  fine  piorum  ; 

Est  aeternalis  mors  ea  pœna  malis. 
Dum  vixit  cultrix  Christi,  quia  vixit  amatrix, 

Est  sibi  parta  quies  Iseticiœque  dies. 
Sit  vestris  requies  et  nostris  gloria  perpes 


260 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


Iterum. 

Actibus  his  vanis  repletus  mundus  inanis 
Omnis  vanescit  et  vanescendo  iiquescit. 
Vertitur  in  cinerem  quod  gignit  terra  per  orbem, 

Omnis  homoque  cinis  vertitur  in  cinere. 
Istaque*  sicut  se  peccasse  soit  aptet  apud  se. 
Nam  bene  qui  moritur  in  cœli  sede  locatur. 

Orate  pro  nostris,  Nochero  abbate,  Goderano  ab- 
bate,  Norjoido  abbate,  et  pro  aliis  omnibus,  pro  mo- 
nachis,  Ricbero  monacho,  Balduino  monacbo,  Wil- 
lelmo  monacbo,  Girardo,  Albodo,  Godefrido,  Hugone, 
Milone,  Girardo,  Hugone,  et  pro  aliis  omnibus  de- 
functis. 

1 82.  Baptistse  Christi  Jobannis  titulus  Suessioni  in- 
posîtus,  ritmice  compositus,  bic  breviter  inscribitur. 

Vestra  Mathildis  obiit, 
Communein  legem  subiit. 
Si  quid  gessit  in  corpoie 
Pravum  atque  inhoneste, 
Hoc  gémit  nunc  miserrime, 
Et  a  vobis  praesidium, 
Quibus  fuit  subsidium, 
Quserit  et  multum  postulat, 
Ut  vota  vestra  sentiat. 
Ergo  votis  et  precibus 
Subveriite  reatibus, 
Quse  commisit  in  actibus, 
Ut  jungatur  cœlestibus. 
Nosque  illi  sufFragium, 
Gunctis  defunctis  debitum, 
Impendamus  devotius, 


1.  La  copie  porte  «  Ista  quœ.  » 


XIP  SIÈCLE.  261 

Ut  siiccurratur  citius. 

Necnon  ut,  Christi  matris  precibus, 

Adnumeretur  cœtibus, 

Deum  semper  laudantibus. 

Vosqiie,  ut  nos,  piissime, 

Nunc  Deum  intercedite, 

Ut  nostris  det  confratribus 

Quod  vestris  consororibus 

Largiri  exoravimus, 
Scilicet  pro  abbatibus  Odone  et  Rogero,  Alberto  et 
Bernardo  sacerdotibus,  Hiigone  et  Ebrardo  diaconis, 
Bertino  et  Rainoldo  subdiaconis, 

Et  ceteris  pro  omnibus, 
.,     Vestris  orationibus, 
Ut  fruantur  cœlestibus, 
Pulsate  Christi  gratiam, 
Ut  consequantur  requiem, 
Fidelibus  repromissam. 

183.  Titulus  sancti  Dionisii  Ariopagitse. 

Laudibus  humanis  non  est  laudare  necesse. 

In  vita  cujus  laus  fuit  ipse  Deus. 
Sed  quia  peccantis  minus  est  laus  congrua  sanctis, 

Laus  fuit  ipsa  Dei,  laus  sit  et  ipse  sui. 
Verum  mirari  decet  hanc  nos,  hanc  imitari. 

Ut  super  astra  poli  consociemur  ei. 
Quae  vos,  dum  vixit,  cœlesti  dogmate  struxit, 

Implendo  factis  ore  quod  admonuit. 
Ast  quoniam  nemo  fit  tutus  ab  hoste  raaligno, 

Quem  non  inficiat  vel  tenuis  macula, 
Vestris  orastis  precibus  succurrere  functis; 

Solvimus  bas  illis,  basque  rogamus  et  bis  : 

Dagoberto,  Rotberto,  Karolo,  Philippe,  regibus; 
Hugoni,  Ivoni,  Alberto,  abbatibus;  Odoni,  Herberto, 
Dalmatio,  Girardo,  monachis;  Goscelino  laico. 


262  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 84,  Titulus  sanclœ  Mariœ  Argentoilensis  ecclesiix 

Sit  tibi,  Mathildis,  requies  super  ardua  cœli, 
Et  quod  peccasti  mundet  pia  gratia  Christi. 
Quos  rex  in  cœlis,  sicut  petit  ordo  fidelis, 
Collocet  seternis  cœli  super  astra  supernus. 

Anima  Mathildis  fruatur  gaudiis  cœli.  Orate  pro  no- 
stris,  Adelaidi  abbatissœ,  Basiliœ  abbatissae,  Ceciliamo- 
nacha,  Adela  monaclia,  Helvidis  monacha,  Itisburga 
monacha,  Hilild  monacha,  Gela  monacha,  Helvidis 
monacha,  Adelaid  monacha,  Emerindis  monacha. 

Mors,  gladius  vibrans,  animam  cum  corpore  vastans, 
Amisit  vires,  Dominum  dum  sœva  perurget. 
Cum  Dominus  simplam  mortem  gustavit  ad  umbram% 
In  nobis  duplicis  disrupit  vincula  mortis. 
Subveniemus  ei,  vos  noslris  subveniatis. 

185.  Titulus  sancti  Johannis  Baptistae  in  suburbio 
Carnoti. 

Anima  ejus  et  animée  omnium  fidelium  defuncto- 
rum,  in  Cliristi  nomine,  requiescant  in  pace.  Orate 
pro  nostris,  Balduino,  Stephano,  Benedicto. 

186.  Titulus  sancti  Pétri  Nielfae  veteris. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  fidelium  defuncto- 
rum,  in  Christi  nomine,  requiescant  ip  pace.  Amen. 
Gauterio  abbate,  Hugo  monachus,  Ingelbertus  mona  - 
chus,  Fulco  monachus,  Amalrico  monacho,  Bernerio 
monacho,  et  ceteris.  Guillermus  monachus. 

187.Titu'us  ecclesise  Baltildis  adque  Mariae. 

Virginibusque  suis,  aliarum  lax^  monacarum. 


1,  Ce  mot  est  fort  douteux.  On  lit  dans  la  copie  :  a  ad'bram.  » 

2.  Pour  «  lex  a? 


XII»  SIÈCLE.  263 

Nomine  sub  Domini  Galensis  abbatissa  salutes, 
Judicis  adventum  quae  prosint  ante  tremendum. 
Larga  Dei  famulis  fuit  abbatissa  Galensis  ; 
Supplice  cum  corde  clamabat  nocte  dieque  : 
Eslo  Deus  nobis  cunctis,  indulge  malignis  ; 
Nomen  pandatur  Mahidis  cum  vocabatur  : 
Quam  cupiant  omnes  sibi  sociare  fidèles. 

Orate  pro  sororibus  nostris,  Tebelina,  Berta,  Odela, 
Duda,  Ermengardis,  Ermengardis,  Roscelina,  Berta, 
Havidis,  Berta,  Ricildis,  Halvidis. 

188.  Titulus  sancti  Pétri  Latiniacensis. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  fideliumdefunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen. 

1 89.  Titulus  sanctae  Mariae  sanctique  Stephani  pro- 
tomartyris  Meldensis  ecclesiae. 

Versus  Gonberti. 

Caecus  amor  mundi  fit  causa  malis  pereundi, 
In  quo  securus  non  vivet  homo  moriturus. 
Nobilitas,  census,  species,  facundia,  sensus, 
Praedia,  censuras,  primatus,  praepositurœ, 
Vina,  dapes,  vestis,  seu  quicquid  in  orbe  potestis, 
Mox  elabuntur,  neque  nos  in  fine  sequuntur. 
Carmina  vel  prosae,  quae  fiunt  ridiculosae, 
Nil  prosunt  vobis,  et  sunt  quasi  ludicra  nobis. 
Non  ostentator  monachus  neque  versificator 
Subvenient  aninaae,  cui  non  sunt  carmina  curae  ; 
Sed  veniam  donet  Deus  et  super  astra  coronet, 
Ac  imploremus  lacrimis  meritisque  rogemus , 
Ut  sit  ei  requies  illa  suprema  dies. 

Orate  pro  nostris,  videlicet  Waltero  episcopo,  Ar- 
nulfo  decano,  Bernerio  archidiacono,  OUarido  cantore, 
Ollando  prseposito,  et  ceteris. 


264  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 90.  Titulus  sanctae  Crucis  sanctique  Faronisepiscopi 
et  confesso^'is  Meldicae  urbis. 

Anima  ejiis  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
riim,  in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen. 

191 .  Titulus  ecclesiae  beat!  Dyonisii  Remensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oratepronostris,Gervasio, 
Manesse,  arcbiepiscopis  ;  Guausberto  abbate,  Airico, 
Algaldo,  Fulchrado,  Erlebaldo,  Stephano,  Ailulfo , 
Gualtero,  Hairico,  Guitero,  Petro,  et  ceteris. 

192.  Titulus  sancti  Nichasii  Remorum  arcliiepi- 
scopi. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris, 
Remigio,  Jobanne,  abbatibus  ;  Gausberto  priore,  et 
ceteris. 

193.  Titulus  sancti  Remigii  Francorum  apostol 

Ut  feni  flores,  arescunt  carnis  honores  ; 
In  se  quippe  caro,  florescens  tempore  raro, 
Ut  flos  marcescit,  etiam  sic  ipsa  senescit. 
Flos  ut  enim  crevit,  eadem  quoque  sic  adolevit. 
Sed  sicut  claiet  quod  ager,  qui  floribus  aret, 
Rursum  florescit,  sic  et  caro,  quae  requiescit, 
Quam  sua  mors  urget  ut  décidât,  ipsa  resurget, 
Et  partim  doxam  partim  pœnam  prope  noxam 
Judice  suscipiet  Christo,  divisaque  fiet. 
Pastor  habens  ille  lectum  clementer  ovile, 
Seque  fovens  dignos  quos  fecerat  ille  benignos, 
Virgo,  libi  lux  sit  quem  virginitas  tua  suxit. 


I 


XIP  SIECLE.  265 

Item. 

Laudem  quemque  salis  décorât  laus  virginitatis, 
Gratus  flos,  cujus  sydus  mundi  fuit  hujus, 
Justiciœ  solem  dum  virgo  capit  sibi  prolem , 
Qui  nos  irradiât,  ne  luce  carens  homo  fiât. 
Hsec  lux  hocque  decus  extat  Deus,  arbiter  aequus, 
Qui  judex  noster,  frater  fit  corpore  noster, 
Et  quos  exactor  pressit,  délibérât  actor, 
Nos  vita  reduce  ditans  et  perpete  luce. 
Gaudet  virginei  mundus  sub  flore  trophaei, 
Factus  in  hoc  salvus,  quem  virginis  edidit  alvus. 
Gaudeat  haec  etiam  Mathildis,  perque  Mariam, 
Quae  genuit  vitam,  capiat  sine  tempore  vitam. 

Item 

Funeris  exequias  paciens  in  carne  soluta 

Mors  mortis  metae  nescia  vita  fuit, 
Et  lux  in  tenebris  illucens  obtenebratis, 

Cassata  morte  vivere  vita  fuit. 
Ergo  quas  patitur  qui  corporis  efficitur  mors, 

Sunt  palmse,  sed  non  funeris  exequia;. 
Unde  palet  liquido  quia  vivit  et  est  sine  meta, 

Dum  carnis  funus  spirilus  efficitur. 
Huic  igilur  vita  miserens  se  conférai,  et  si 

Quas  habuit  sordes,  evacuel  venia. 

Item 

Cum  mundi  Deus  omnipotens  elementa  creasset, 
Et  primum  patrem  paradisi  sede  locasset, 
Legem  donavit  prolhoplastus  quam  violavit  ; 
Serpens  namque  virum  [decepit]  fraude  maligna, 
Plasmator  quem  condiderat  bonitate  benigna, 
Pro  quo  tartareas  peccalo  missus  ad  umbras, 
Dampnavit  simul  seterna  nos  nostraque  morte, 
Et  nobis  orci  patuerunt  undique  porte. 
Hoc  satanœ  nœvo  periit  gens  omnis  ab  sevo, 


266  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Sed  fit  dampnali  patris  hœc  pielas  recreatrix, 

Quae  non  extantis  cognoscitur  esse  creatrix, 

Et  vitae  morte  caruerunt  oninia  morte. 

Per  quam  Matildi  sint  plene  gaudia  lela  ; 

Exultet  sponso  conjuncta  suo  sine  meta  ; 

Vivat  in  geternum,  regem  cernendo  supernum.  Amen. 

Ad  vitœ  trutinam  translatos  post  libitinam 

Nostros  cum  vestris  moderator  ponderet  orbis. 

1 94.  Titulus  sancte  Remensis  Mariœ  metropolis 

Ordo  puellaris,  frustra  pro  funere  matris 

Profluis  in  lacrimas,  cum  noris  nil  valituras  ; 

Nec  poteris  non  flere  tamen  bona  commemorando, 

Quœ  tibi  pr.TStabat  hgec  prœstantissima  mater; 

Sed  neque,  si  verba  dedero  vel  carmina  multa, 

Maithildi  prodesse  reor,  cui  dulce  precamen 

Ad  veniam  prosit,  nostris  quoque  fratribus.  Amen. 

Rainaldo  et  Manasse,  archiepiscopis  ;  Rezelino  de- 
chano,  Ricliero  caiitore,  Fiilcone,  îsembardo,  ceteris- 
que  fratribus. 

195.  Titulus  sancti  Basoli  confessons  Christi. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris,  Burchardo  abbate,  Richerio,Ennardo,  cum 
ceteris  fratribus. 

196.  Titulus  sancti  Pétri  Catalaunensis  cœnobii. 

Nobilitas,  scnsus,  décor  omnis,  copia,  census 
Ad  non  esse  fluunt  et  fluitando  ruunt. 

Nam  vice  pratorum  titulus  florescit  honorum  ; 
Sed  labat  atque  mit,  stare  quod  haut  potuit. 

Flos  etenim  feni  cadit,  actus  flamine  leni, 
Sic  homo  qui  fuerat,  perdit  et  id  quod  erat. 

Fenum  siccatur,  homo  marcet  et  anichilatur; 


% 


XII»  SIECLE.  267 

Quem  sua  sors  fragilem,  mors  facit  instabilem. 
Garnis  inanita  fece  luget  terrea  vita, 

Et  jam  perpetuo  cessât  ab  esse  suo. 
Sévit  enim  dura  sua  mors  diffundere  vira, 

Nec  parcit  juveni  decrepitoque  seiii. 
Has  mortis  metas  veteres  transisse  poetas, 

Nos  ut  ad  alla  vocent,  carmina  prisca  docent. 
Auclorum  legum,  sub  funere  corpora  regum 

Conclamata  tacent  atque  tacendo  jacent. 
Hos  mundi  flores  lugent  transisse  sorores, 

Matris  quas  obitus  compulit  in  gemitus, 
Sed  viduata  domus  felici  matre  Cadomus 

Gaudeat,  et  fidei  prsemia  poscat  ei. 

Item 

Aléa  fatalis  habet  et  caro  materialis, 

Ut  ferat  interitum  quicquid  erit  genitum. 
Unde  Gadomensis  matrem  gregis  abstulit  ensis 

Qui  qu3e  terra  capit  dissipât  atque  rapit. 
Desine,  grex,  flere,  quia  vult  sibi  Ghristus  habere, 

Ut  tua  carta  docet  quam  cecidisse  nocet. 
Non  fuerat  stabilis  ;  habet  hoc,  quia  portio  vilis, 

Lege  cinis  veteri  redditus  est  cineri 
Nam  genus  et  sensus  et  multa  copia  census 

Si  non  perpétua  non  viguere  sua, 
Quae  fuerint,  hominis  vitae  probat  ultima  finis, 

Gum  nil  habet  proprium  mortis  ad  imperium . 
Ergo  cur  plangor  ?  cur  mentes  atterit  angor  ? 

Non  sua  deseruit,  sic  ruitura  fuit. 

Orate  pro  nostris,  Odilardo,  Lanberto,  Warnero, 
Guidone,  abbatibus;  Willelmo,  Guidone,  sacerdoti- 
bus  ;  Ricbardo  monacho. 

197.  Titulus  sanctae  Celiniae  Meldis. 

Aninia  ejiis  et  animée  omnium  fidelium  defunctorum 


ROULEAUX  DES  MORTS. 

requiescantinpace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  videlicet 
Christiano  monacho,  Hugo,  Odo,  Petro,  Rainaldo, 
Dodato,  Gauffredo. 

198.  Titulus  sanctae  Mariœ  Jotrensis  ecclesiae. 

Hcec  sunt  nostrorum  solatia  summa  labonim, 
Regnet  ut  in  cœlo  cum  sponso  virgine  virgo, 
Et  cum  virginibus,  quibus  est  possessio  Christi, 
Que*  nisi  virgo  potest  nova  sponso  cantica  cantat. 
Ergo  devota  Jotrensis  concio  tota 
Votis  exorat  ut,  quam  bona  vita  décorât^ 
Inclita  Matildis  jungatur  cœtibus  illis, 
Qui  regno  Christi  potiuntur  pane  perhenni 

Pro  anima  Matildis  abbatissae,  et  Herme  sororis 
ejus,  et  Adeline,  Ermesendis,  Elisabeth,  Adelaidis, 
Erenburgis,  Rascendis,  Agnetis. 

199.  Titulus  sanctae  Mariae  Almenescarum. 

Animae  omnium  fidelium  defunctorum  requiescant 
in  pace.  Orate  pro  nostris  Adelaidis  abbatissa ,  Havisa 
abbatissa ,  Richilis  monacha ,  Alpaldis  monacha , 
Emma  monacha,  Ita  monacha,  Eremburgis  monacha, 
Emma  monacha  ,  Havisa  monacha,  Emma  monacha, 
Muriel  monacha,  Rogerio  comité ,  Mabilia  comitissa. 

200.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Remensis. 

Animae  omnium  fidelium  defontorum  requiescant 
in  pace.  Orate  pro  nostris,  de  Guitero,  Simone,  Che- 
raldo,  et  de  ceteris. 

201 .  Titulus  sancti  Symphoriani  martyris. 

Grex  desolate,  génitrice  tua  viduate, 

Non  opus  est  lacrimis  :  hoc  irreparabile  darapnum  est. 

1.  La  copie  porte  «  Quem.  i 


^ 


^mm 


XIP  SIÈCLE.  269 

Garnis  deposita  lœtatur  mole  Matildis. 

Sed  quia  non  vivit  quisquam  sine  labe, 

Funde  preces  potius,  precibus  quia  functa  juvantur, 

Nec  vestrae  matri  décrit  devocio  nostra , 

Iterum 

A  pâtre  delatum  luimus  moriendo  reatum, 

Et  nichil  evadit  sed  fluitando  cadit. 
Unde  coacta  mori  licet  apta  Mathildis  honori 

Hanc  iniit  legem,  mœstificando  gregem. 
Grex  igitur  flendo  monet  ut  sibi  compaciendo 

Demus,  ut  est  aequum,  munus  opemque  precum. 
Ergo  petita  ferat,  cum  jus  et  débita  quaerat, 

Sicut  ei  vita  sil  super  astra  sita. 
Et  quia  diffusus  ubivis  e[s]t  criminis  usus, 

Haut  Stigis  illa  ream  pœna  trucidet  eam. 

In  pace  anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum  requiescant.  Orate  pro  nostris,  Deodato 
decano,  Lanberto,  Hervaudo,  Tebaudo,  Angello ,  Ri- 
cbero,  Alexandre,  Haiderico,  Waltero,  et  pro  Ste- 
phano  pâtre  meo,  et  ceteris  omnibus. 

202.  Titulus  saneti  Pétri  Remensis  cœnobii. 

Pro  bono  mortali  quod  sprevit  mente  sagaci, 
Florentum  semper  nemorum  amœna  virecta 
Félix  possideat,  per  cunctaque  ssecula  vivat  ; 
Virginibusque  sacris  j  ungatur  mater  spiritalis, 
Quemque  habuit  sponsum  videat  in  œthere  Christum . 
In  requie  surama  gaudens  sine  fine  quiescat. 

Orate  pro  nostris,  Fredesinda  abbatissa,  Oidela  ab- 
batissa,  Reina,  Ledvide,  Gehide,  Alburge,  Helvide,  et 
pro  ceteris  omnibus. 

203.  Titulus  saneti  Memmii,  Cathalaunensiuni  epi- 
scopi. 


270  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Si  dolor  et  lacrimae  nostras  revocare  sorores 
A  claustris  herebi  ditis  quo  carcere  possent, 
Nata  Jovis  rapta  nec  tartara  sœva  subire, 
Nec  guslata  semel  ad  dulcia  grana  redire, 
Nec  mutare  vices  nec  débita  jura  valemus  : 
Sic  igitur  leviter  communia  dampna  feremus. 

Orate  pro  nostris,  Philippe  abbate  episcopo,  et  Da- 
vid abbate,  Gerberto  decano,  et  ceteris.  Animée  eorum 
et  omnium  fidelium  requiescant  in  pace.  Amen. 

204.  Titulus  Omnium  Sanctorum. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctoriuu 
requiescant  in  pace.  Amen. 

205.  Titulus  sancti  Stephani  Catlialaunensis. 

Claruit  in  Christi  factis  abbatissa  Mathildis, 
Decretum  legis  bene  servando  monialis. 
Quae  quia  vixisse  bene  dicitur  et  tenuisse 
Justiciae  normam,  mundum  quoque  postposuisse, 
Perpetuam  requiem  Deus  huic  concédât  habere, 
Gumque  suis  faciat  sanctis  super  astra  sedere. 
Vos  ergo  tristes  nimium  ne  flete  sorores, 
Quarum  *  cœlestes  animis  infixit  amores, 
Sed  precibus  cœli  poscatis  in  arce  locari. 

Orale  pro  nostris,  Philippo  episcopo,  Warino  de- 
cano, et  ceteris  qui  ex  hoc  seculo  migraverunt. 

206.  Titulus  sancti  Sepulchri. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

207.  Titulus  sanctae  Mariae  Trecorum  sanctarum 
monialium. 

1.  a  Quorum,  >  dans  la  copie. 


XIP  SIÈCLE.  271 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defmictorum 
requiescantinpace.  Amen. 

Haec  genitrix  mundo  filiarum  mansit  in  Christo  ; 
Pigris  namque  sua  cunctis  donaverat  ipsa, 
Flaminis  odore  fuerat,  dum  vixit  in  orbe, 
Plena  viris  multa  fomenta  parabat  cunctis*. 
Hinc  repetens  summa  felix  jam  fertur  ad  astra, 
Mundum  dimisit,  cœlestia  jamque  petivit. 
Congaudent  fratres,  et  vos  gaudete  sorores. 
Ad  Dominum  preces  pro  veslris  fundiraus  omnes  ; 
Pro  nostris  digne  Domino  vos  digna  referte  ; 
Nomina  quae  vobis  dirigamus  linea  vestri^. 

Adelaidis  abbatissa,  Letvidis  abbatissa,  Prehensidis 
cantrix,  Gersendis  ihesauraria,  Adelina,  Aelinadecana, 
Adelota,  Ricbildis,  Heberia,  Cecilia. 

208.  Titulus  saneti  Johannis  Baptistae. 

Gonlempsere  Dei  primi  praecepta  parentes, 
Idcircoque  rei,  felici  dote  carentes, 
Orbis  funerei  tenebras  meruere  dolentes; 
Quorum  propago,  ceu  quœdam  temporis  imago, 
Grimine  poUuta,  virtutum  tegmine  nuda, 
Ac  tenebris  plena,  prostrata  jacet  sine  meta, 
Casu  communi  dum  tollitur  a  sibi  caris. 
Non  igitur  si  quis  moritur,  juvat  Inde  dolere, 
Cum  doleamus,  nec  valeamus  eum  retinere. 
Mors  rapit  omnia  per  sua  praelia,  nec  prohibere 
Audet  ei  vivens  aliquid,  nec  jura  tenere. 
Ergo  ne  doleas  oramus,  grex  monachalis  ; 
Matri  quippe  txise  stat  gloria  perpetualis. 
Si  nimiis  illam  lacrimis  posses  revocare, 
Dignum  valde  foret  te  fletibus  invigilare. 

1.  Ces  deux  vers  sont  visiblement  altérés. 

2.  Sic. 


272  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Ut  radiis  sydus,  sic  moribus  haec  rutilare 
Atque  pudicitise  vernanti  flore  micare, 
Discipulasque  suas  Christumque  studebat  amare. 
Ne  lamentetur  grex  inde  peto  monachalis, 
Est  Abrahae  sinibus  quia  virgo  recepta  Mathildis. 

209.  Titulus  sanctae  Maria;  Senonensis  civitatis  ante 
portam. 

Versus  Germundi  monaclii. 

Nescio  quis  fari  sapiens  aut  versificari 

Dinne  de  tali  possit  sanctimoniali. 

Nam  que  narrantur,  si  vera  fuisse  probantur, 

Non  te  Matildis  baratri  tenet  ampla  [vorago]; 

Sed  cum  pictuia  tibi  testificante  litura, 

Félix  virgineis  gaudes  sociata  coreis. 

Gaudeo  quod  gaudes,  sed  laudibus  addere  laudes 

Si  voie  praîdictis,  timeo  me  jungere  victis. 

Haec  me  dixisse,  quoniam  puduit  tacuisse,  sufficiant 

Virginis  almificse  qui  viscera,  Christe,  sacrasti, 

Perdita  mirifice  qui  secula  nostra  beasti, 

Qui  patris  imperio  genus  humanum  reparasti, 

Orbis  ab  exilio  protoplastum  qui  revocasti, 

Terris  quam  privas,  da  gaudeat  ista  fidelis 

Inter  cumvivas  cœlestis  addita  cœlis  ; 

Nesciat  infernum  miseris  ablata  querelis; 

Vivat  in  seternum  suscepta  sinu  Michaelis. 

Hoc  Pater,  hoc  Verbum  tribuas,  lioc  Spiritus  aime,* 

Orbis  agonista  meruit  quse  munera  palme. 

210.  Titulus  sancti  Pétri  Vivi  et  sancti  Saviniani 
martyris. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace. 

211.  Titulus  sancti  Martini  Trecorum  canonicorum 
regularium. 


XIP  SIÈCLE.  273 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace. 

21 2.  Titulus  sancti  Lupi. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  pro 
Girardo  prœposito,  et  pro  Odone,  et  ceteris  canonicis. 

Me,  lugubris  homo,  cur  indignaris  obisse  ? 

Accipe*,  quaeso,  diu  nichil  hac  aetate  fuisse. 

Interii  quia  viva  fui  ;  fit  namque  necesse 

Quatinus  omnis  homo  quod  nunc  est  desinat  esse. 

Femina  virque,  precor,  memores  estote  futuri, 

Ne  simul  incipiat  cum  corpore  spiritus  uri. 

Judex  quippe  videt  facitis  queecuraque  supernus, 

Et  bona  quaeque  probat,  mala  quaeque  cremabit  avernus. 

Istos  versus  fecerunt  canonici  sancti  Lupi  Trecensis 
episcopi . 

213.  Titulus  sancti  Pétri  Trecorum. 

Cellulse  cœtum  débet  esse  lœtum, 
Nam  parens  cellae  tenebras  procellae 
Tartari  nescit,  sed  ei  patescit 

Regia  cœli. 
Sydus  excellens  micat  in  supernis,  "*; 

Moribus  cunctas  decorans  paternis, 
Floribus  sertis  roseis  refertis 

Splendet  in  astris. 
Ergo  désistant  gemitus  inanes  ; 
Sentiant  laudum  sacrosancta  mares, 
Jam  Deo  dignum  modulentur  hymnum 

Corda  sonorum. 

Lucem  Stella  ferens  inter  monachas  specialis, 
Inter  labentes  non  labitur  haec  monialis. 

1.  La  copie  porte  «  Accipiet.   » 

18 


274  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Digna  Deo  virgo  se  mundo  mortificavit, 

Assumensque  crucem,  sese  tibi,  Christe,  sacra  vit. 

Lampadis  ergo  gerens  oleum  non  deficientis, 

Cum  sponso  januse  subit  interiora  patentis. 

Cum  juvenis  quisque  puer  atque  senex  moriatur, 

Miror  cur  hujus  mundi  laus  ulla  petatur  ; 

Cumque  bonse  vitae  cœlo  vir  quisque  fruatur, 

Admiror  cur  non  devota  mente  petatur. 

Cuncta  caduntprorsus,  née  habent  mundana  recursum, 

Quare  tendamus  mentes  ad  sydera  sursum, 

Et  quia  cuncta  cadunt,  hsec  si  cecidit  monialis, 

Non  doleo  si  vita  sibi  sit  perpetualis  ; 

Quinque  prudentes,  oleum  pietatis  liabentes, 

Sponsum  poscentes  et  lumina  vera  gerentes  ; 

Illœ  te  salvant,  Mathillis,  te  benedicant. 

214.  Titulus  sancti  Remigii  Senonensis. 

Anima  ejus  et  animae omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Pro 
Guillelmo  abbate. 

215.  Titulus  sancti  Dyonisii  Nongenti  castri  Pertici. 

Anima  hujus  abbatissae  et  animae  omnium  fidelium 
in  Christi  nomine  dormientium  requiescant  in  pace. 
Amen.  Orate  pro  nostris,  domno  Humberto  priore 
nostro,  Benedicto  priore,  Bernardo  priore,  Humberto 
monacho,  Adalardo  monacho,  Willelmo  monacho, 
Widone  monacho ,  Willelmo  monacho ,  et  pro  ceteris 
fratribus  nostris  quorum  nomina  Deus  scit.  Requies- 
cant in  pace. 

Item  versus  discipulorum. 

Si  lacrimae  cuiquam  cœlestia  régna  pararent, 
Defunctum  quemquam  si  carmina  nostra  juvarent, 
Unusquisque  sibi  tôt  carmina  composuisset, 
Sicut,  et  ipse  reor,  quod  cartula  plena  fuisset. 


XIP  SIECLE.  875 

Sed  quia  nil  prosunt  lacrimse  nec  versificari, 

Arbitror  instandum  votis,  sed  et  invigilandum 

Psalmis,  pro  tali,  pro  virgine  tam  speciali, 

Quse,  quoniam  raunda,  prudens  nimis  aut  pudibunda 

Necnon  casta  fuit,  ut  dixit  epistola  prima, 

Hoc  bene  confirmo,  nunquam  descendet  ad  ima, 

Immo  virgineis  jungetur  virgo  choreis. 

Item  alios. 

Regia  cœlestis  huic  débet  jure  parari, 
Spiritus  atque  suus  prœcelsa  sede  locari, 
Hœc  quia  dum  vixit  carnis  vicium  superavit, 
Et  pura  mente  factorem  semper  amavit. 
Nil  sibi  servabat,  sua  pauperibus  tribuendo  ; 
Deseruit  mundum,  terrestria  despiciendo  ; 
Sprevit  mundana,  promisit  virginitatem, 
Et  tenuit  votum,  fugiendo  mobilitatem. 
Regibus  orta  fuit,  potuisset  sceptra  tenere; 
Hœc  quia  deseruit,  requiem  merealur  habere 

Item  de  [ejodem  alius. 

Nobilis  et  caste  vixit  et  absque  malis. 
Haec  quse  pauperibus  poterat  dare  distribuebat; 

Eloquio  cunctis  dulcis  et  hsec  fuerat, 
Atque  suas  monachas  sibi  submissas  bene  rexit. 

Regnum  quapropter  ista  Dei  meruit. 
Omnipotens  Dominus  hanc  noster  ad  sethera  vexit, 

Gognoscens  regnum  promeruisse  suum. 

Item  alius. 

Eva  prior  mundo  morsu  mortem  generavit; 
[Altéra],  mundo  quod  dederat  prior,  Eva  fugavit. 
Ergo  Deo  digne  famulentur  mens,  manus,  ora, 
Namque  reservantur  meliores  ad  meliora. 
NuUum  divitiae,  genus  et  sua  lingua  retardent, 
Namque  gehennales  ignés  acuuntur  et  ardent. 


276  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Unde  bonis  requies,  et  pœna  malis  tribuetur. 
Quisque  suum  juxta  meritum  digne  patietur. 
Hanc  igitur  rotulus  quam  désignât  cecidisse, 
Actio  testatur  loca  florida  promeruisse. 

216.  Titiilus  sancti  Stephani  et  sanctae  MariaeSeno- 
nensis  ecclesiae. 


Anima  ejus  requiescat  in  pace.  Orate  pro  nostris, 
pro  Richerio  archiepiscopo,  et  ceteris. 

Versus  scolares.  Poncius  magister. 

Non  verisimiles  fert  prologus  liic  rationes, 

Martini  similes  Matliildi  dans  stationes. 

Verba  fidem  faciunt  cum  rébus  conveniendo, 

Depereunt  eadem  sibi  non  sua  diripiendo. 

Constat  Martinum  virtutibus  enituisse, 

Et  precibus  vitam  defunctis  restituisse; 

Mathildls  meritum  nondum  loca  plura  replevit, 

Figmentisque  piis  et  solo  carminé  crevit. 

Ergo  quis  hanc  illi  temerarius  assimilavit  ? 

Qua  prece,  quo  prsecio  scelus  heu!  miser  istud  amavit? 

Parcat  ei  Christus,  Martiims  et  ipse  beatus, 

Nec  condempnet  eum  commissus  voce  reatus, 

At  pro  Mathildi,  quam  déplorant  moniales, 

Vota  Deo  fundunt  confratres  spirituales. 

Spiritus  illius  sponso  placeat  venienti, 

Cui  fertur  vivens  animo  servisse  volenti. 

217.  Titulus  sancti  Juliani  raonacharum. 

Abbatissae  debent  mori, 
Quae  subjectas  nos  amori 
Claudi  jubent  culpa  gravi. 
Quod  tormentum  jam  temptavi. 
Loco  clausa  sub  obscuro, 
Diu  viid  pane  duro. 


i 


XIP  SIECLE.  277 

Hujus  pœnse  fuit  causa 
Quod  amare  dicor  ausa. 

218.  Titiilus  sancti  Stephani  Autissiodorensis. 

Insipiens  plorat  monachae  si  forte  gravantur; 

Pro  monacha  sola  defuncta  mille  parantur. 

Si  quas  non  raperet  mors  de  numéro  monacharum, 

Non  orbis  totus  numerum  sufferret  earum. 

21 9.  Titulus  sancti  Martini  de  Campis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  requiescant 
in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  quorum  nomina 
scripta  sunt  in  libro  vitœ. 

220.  Titulus  sancti  Martini  Corensis  ecclesiae. 

Hugo  monachus  fecit  hoc*. 

Absolve,  Domine,  animam  ejus  et  animas  famu- 
lorum  famularumque  tuarum  et  omnium  fidelium 
defunctorum  ab  omni  vinculo  delictorum,  ut  in  re- 
surrectionis  gloria  inter  sanctos  tuos  resuscitati  respi- 
re[n]t.  Oravimus  pro  vestris,idem  facientes  pro  nostris, 
Humbaudo  abbate,  Wauterio  priore,  Constantino  mo- 
nacho,  Iterio  laico,  Odalina,  et  aliorum. 

Item  versus. 

Conspicuum  satis  est  nil  scripta  valere  polita, 
Ad  dandam  requiem,  nisi  prsecedat  bona  vita, 
Sufficiat  tantum  precibus  parère  roguantum, 
Ut  sit  ei  requies,  die  homo,  Deus,  super  es. 

221 .  Titulus  sanctorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
sanctique  confessoris  Christi  Leonardi  abbatis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum, 

1.  «  Sic  inscribitur  circa  litteram  T.  »  Note  du  copiste. 


278  ROULEAUX  DES  MORTS. 

in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Quod  fecimus 
vestris,  rogamus  facile  nosîris,  pro  Hugone  abbate, 
Gaufridus  prior,  Vido  monacbo,  Abo  c,  Hunbaudus 
puer,  Jobannes  c,  et  cunctis ceteris  defunctis.  Valete. 

222.  Titulus  sancti  Salvatoris  Nivernensis. 

Anima  ejus  requiescat  in  gloria.  Orate  pro  nostris 
defunctis,  Warino  priore,  Ricardo,  Azone,  et  pro  abis. 

223.  Tituhis  sanctae  Mariœ  et  sancti  Stepbani  Ne- 
vernensis  cœnobii. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidebum  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  pro 
Rotberto  episcopo,  pro  Willelmo  comité,  et  pro  abis. 

224.  Titulus  béate  Marie  de  Caritate*. 

225.  Titulus  sancti  Sulpitii  arcbiepiscopi  Bituri- 
censis. 

226.  Titulus  sancti  Pétri  Virsionensis  cenobii. 

227.  Titulus  sancti  Martini  Masciacensis. 

228.  Titulus  sancti  Jobannis  Baptiste  et  ewangeliste 
sanctique  Walterii  Tornacensis  ecclesie, 

229.  Titulus  sancti  Leonardi  confessoris  Christi 
Nobiliacensis  cenobii. 

230.  Titulus  sancti  Jobannis  ewangebste  Aureliensis 
cenobii  regularium  canonicorum. 

231 .  Titulus  sancti  Augustini  Lemovicensis. 

232.  Titulus  sancte  Marie  matris  Dei  Lemovi- 
censis. 

233.  Titulus  sancte  Trinitatis  Cicestrise. 

234.  Titulus  sancte  Marie  Bercignensis  ecclesie. 

235.  Titulus  sancti  Neoti  Ernulfiberie. 

1 ,  Le  texte  des  titres  suivants  manque  dans  la  copie  faite  pour  Mabillon . 


XII"  SIÈCLE.  279 

236    Titulus  sancte  Marie  ïroneie. 

237.  Tilulus  sancti  Pétri  Burgensis  ecclesie. 

238.  Titulus  sancti  Pétri  et  sancte  Adeldryde  virgi- 
nis  Eliensis  ecclesie. 

239.  Titulus  sancte  Marie  de  Achra. 

240.  Titulus  sancti  Johannis  evangeliste  de  Ponte 
Fracto 

241 .  Titulus  sancte  Marie  Wigornensis  ecclesie. 

242.  Titulus  sancti  Pétri  apostoli  Abbatisberiensis. 

243.  Titulus  sancti  Pétri  apostoli  Cerneliensis  ec- 
clesie. 

244.  Titulus  sancte  Marie  Rumesigensis  ecclesie. 

245.  Titulus  sancti  Pétri  de  Gloecestra. 

246.  Titulus  sancti  Martialis  Lemovicensis. 

247.  Titulus  sancti  Pétri  sanctique  Walterii  Stir- 
pensis. 

248.  Titulus  sancti  Salvatoris  Karrofensis  ecclesie 

249.  Titulus  sancti  Stephani  prothomartyris  Bassa- 
censis. 

250.  Titulus  sancte  Marie  Exoldunensis. 

251 .  Titulus  sancti  Lauriani  Wastinni. 

252.  Titulus  sanctse  Suessionensis  Marie  monialium 

253.  Versus  Hugonis  lii  sunt  hujusque  nepotis, 


XXXVII 

Encyclique  sur  la  mort  du  B.  Giraud  de  Salles. 

Le  B.  Giraud  de  Salles,  l'un  des  disciples  de  Robert  d'Arbrissel, 
mourut  le  20  avril  1 120.  Nous  en  possédons  la  vie,  écrite  au  trei- 


fmO  ROULEAUX  DES  MORTS. 

ïième  siècle  dans  l'abbaye  de  Notre-Dame  des  Châteliers  ;  elle 
été  publiée  par  D.  Martène*  et  par  les  Bollandistes^.  L'auteur  a 
intercalé  dans  son  récit  l'extrait  d'un  écrit  de  Guillaume,  évèque 
de  Poitiers,  et  des  abbés-ermites,  qui  était,  à  n'en  pas  douter, 
l'encyclique  d'un  rouleau  relatif  à  la  mort  du  B.  Giraud.  En  voici 
le  texte  : 

Vitam  religiosissimi  ac  famosissimi  viri  Giraudi 

tangimus  summatim,  non  seriatim  exponimus.  Epi- 
stolam  succingimus,  non  historiam  teximus.  Puer  in- 
gressus  est  cœnobium,  inde  migravit  ad  eremum  ;  su- 
blimiter degebat  in  cœnobio,  sublimius  vixit  in  eremo  ; 
excellenter  religionem  incboa\it,  excellentius  termina- 
vit.  Non  iïlgypti  oUas,  non  Sodomae  flammas,  non  ar- 
gent! auras,  non  vanitates  respexit  et  insanias  falsas. 
Ascensiones  in  corde  suo  disposuit,  de  virtute  in  vir- 
•^  tutem  ascendit,  ad  supremumtecti  pervenit,  canticum 
graduum  intonavit.  Vestis  ejus  erat  cilicium,  potus 
aqua,  legumen  prandium,  vitaejuscruxetmartyrium, 
nec  aeger,  nec  incolumis  cilicio  carebat,  nec  aeger  nec 
incolumis  nisi  semel  comedebat,  in  omnibus  gestis 
suis  Hilarionem  reddebat,  Antonium  praesentabat , 
immo  Christus  ineovivebat.  Totus  ardebatet  alios  ao- 
cendebat  :  nunc  Jobannes  in  eremo,  nunc  Paulus  in 
publico,  faciebat  et  dicebat,  super  montem  excelsum 
ascenderat,  unde  Sion  evangelizabat,  multos  inflara- 
mavit,  multos  ad  eremum  convocavit,  multa  loca  aedi- 
ficavit,  in  quibus  normam  beati  Benedicti  usque  ad 
minimum  iota  servandam  ordinavit.  Quidplura?  Chri- 
stum  amavit,  Christum  praedicavit,  Christum  imitatus, 
ad  Christum  evolavit;  si  quid  tamen  rubiginis  aurum 

1.  CoU.,  VI,  989. 

2.  Oct.,  X,  2bk. 


XIP  SIECLE.  281 

contraxit  \e\  imperfectum  margarita,  \estris  purgetur 
beneficiis,  orationibus  et  lachrymis.  Si  hoc  non  est  ei 
necessarium,  sed  evolavit  ad  Christum,  oratio  vestra 
revertetur  in  sinum  vestrum. 


XXXVIII 

Rouleau  du  bienheureux  Vital,  abbé  de  Savigny. 

\K22. 

Le  bienheureux  Vital,  fondateur  de  l'abbaye  de  Savigny,  au 
diocèse  d'Avranches,  mourut  en  odeur  de  sainteté  le  46  septem- 
bre H22.  Les  auteurs  contemporains  s'accordent  à  attester  l'ar- 
deur de  son  zèle  et  le  succès  de  ses  prédications.  La  vie  de  ce  digne 
émule  de  Robert  d'Arbrissel  et  de  Bernard  de  Tiron  a  été  compo- 
sée au  douzième  siècle,  par  Etienne,  évêque  de  Rennes*. 

Le  rouleau  qui  circula  en  France  et  en  Angleterre  à  la  mort  du 
B.  Vital  était  gardé  comme  une  précieuse  relique  par  les  moines 
de  l'abbaye  qu'il  avait  fondée.  Il  est  aujourd'hui  conservé  aux 
archives  de  l'Empire,  dans  l'armoire  de  fer;  il  est  long  de  9  m.  50 
et  large  de  0"  225.  Le  commencement  du  rouleau,  qui  conte- 
nait l'encyclique  et  un  certain  nombre  de  titres  funèbres,  n'existe 
plus. 

Heureusement  l'encyclique  se  trouve  en  grande  partie  dans 
l'opuscule  d'Etienne  de  Fougères,  qui  vient  d'être  indiqué.  L'au- 
teur mentionne  expressément  l'emprunt  qu'il  a  fait  au  rouleau  : 
«  His  itaque  de  vita  sancti  aliquanto  prolixius  pertractatis,  quod- 
dam  breviarium  facientes,  adhuc  quasdam  ejus  virtutes  breviter, 
sicut  in  rotulo  qui  de  morte  ejus  scriptus  est  habentur,  annotemus, 
et  tandem  ad  ejus  transitum  veniamus.  » 

Baluze  s'était  procuré  en  1679  une  copie  du  rôle  du  bienheu- 

1.  Une  copie  de  cet  opuscule  se  trouve  dans  V Histoire  de  la  congré- 
gation de  Savigny  (ms.  de  la  bibliothèque  de  Fougères). 


282  ROULEAUX  DES  MORTS. 

reux  Vital,  qui  est  maintenant  à  la  Bibliothèque  impériale*.  Mais 
au  dix-septième  siècle,  le  rôle  était  déjà  mutilé,  et  la  copie  de 
1679  ne  contient  qu'un  seul  des  titres  dont  le  texte  manque  sur 
l'original  ^. 

Les  extraits  du  rouleau  qui  sont  à  la  fin  de  VHistoire  Ms.  de  la 
congrégation  de  Savigny  offrent  encore  moins  de  ressources  que  la 
copie  de  Baluze.  C'est  d'après  ces  extraits  que  M.  Badiche  a  parlé 
du  rouleau  dans  la  notice  qu'il  a  consacrée  au  bienheureux 
VitaP. 

En  1 83S,  M.  Léchaudé  d'Anisy  appela  l'intérêt  de  l'administra- 
tion sur  le  rouleau  de  Savigny,  qu'il  avait  trouvé  dans  les  archives 
de  la  sous-préfecture  de  Mortain*. 

Ce  précieux  document  fut  une  des  pièces  que  M.  de  Wailly 
transporta  en  \  839  de  Mortain  aux  archives  du  royaume. 

En  \  84d ,  les  titres  émanés  des  abbayes  de  Saint-Thierri  et  de 
Corbigny  furent  reproduits  en  fac  s/mile  dans  la  Paléographie  uni- 
verselle de  Silvestre  (pi.  •182). 

L'encyclique  et  la  table  des  titres  furent  publiées  en  1 847  dans 
la  Bibliothèque  de  Vécole  des  Chartes^. 

En  1848,  la  Société  des  antiquaires  de  Normandie  fit  paraître  le 
texte  complet  du  rouleau,  avec  des  fac  si  mile  ^. 


Hic  igitur  pater  ab  infantia  disciplinis  liberalibus 
eruditus,  postquam  ad  virilem  etatem  pervenit,  in  re- 
rum  abundantia  positus ,  cepit  amare  paupertatem, 
simulque  illud  eyangelicum  ante  oculos  ponens  :  «  Qui 
non  renuntiat  omnibus  que  possidet,  non  potest  esse 
meus  discipulus,  »  sicut  de  beato  Benedicto  dicitur ,  quo- 


1.  Collection  Baluze,' 45,  f°s  371-389. 

2.  C'est  le  titre  de  l'abbaye  de  Lessay,  n.  1  de  la  présente  édition. 

3.  Biographie  unie,,  XLIX,  279. 

4.  Annuaire  du  dép.  de  la  Manche,  8"  année,  p.  101. —  Champollion, 
Documents  historiques  inéd'ts^  I,  344. 

5.  2^  série,   III,  402,  dans  ma  notice  sur   les  Monuments  paléographi- 
ques concernant  l'usage  de  prier  pour  les  morts. 

6.  2*  série,  VII,   229,  dans  un  Rapport  de  M.  de  Forme  ville,    quia 
été  publié  à  part. 


XIP  SIÈCLE.  283 

niam  aridurn,  mundum  cuni  flore  despexit.  Hic  igitur 
divine  iniserationis  manu  a  labentis  seciili  hujus  ruina 
ereptus,  eremiticam  vitam,  in  loco  qui  Domni  Petra 
dicitur,  decem  et  septem  fereannis  strenue  duxit,non 
sine  frequenti  visitatione  probatarum  lionestarumque 
sui  temporis  personarum,  domini  videlicet   Roberti. 
de  Arbrexel,  qui  cenobium  quod  Fons  Ebraudi  dici- 
tur edificayit,  et  domini  Bernardi  de  Tyron,  cum  aliis 
clarissimis  ejusdem  professionis  personis;  qui  in  pre- 
dicto  loco  Domni  Petre,  more  sanctorum  patrum,  col- 
lationes  persepissimas  facientes,   de   sancte    ecclesie 
statu  et  animarum  utilitatibus  disserebant.  In  qua  pro- 
fessione  quam  sancte  sehabuerit,  quantum  seculi  con- 
temptor  et  paupertatis  amalor,  quam   parcus  sibi, 
largus  egentibus,  quantum  jejuniis,  vigiliis,   orationi- 
bus  et  aliis  sanctis  operibus  intentus  fuerit,  supra- 
dictarum  ad  eum  personarum  familiaris  et  frequens 
conyentus  indicat,  dicente  propheta  :  «  Cum  sancte 
sanctus  eris.  » 

Quantum  vero  divini  verbi  fidelis  atque  indefessus 
exstiterit  dispensator,  comprobetur  fratrum  suorum, 
qui  eum  comitabantur,  labore  intolerabili  et  ex  labore 
defectu,  cum,  ipsis  sedentibus  et  in  ejusobsequio  sibi 
invicem  succedentibus,  ipsum  in  predicationibus  nun- 
quam  sedere,  defessisque  sepe  auditoribus,  nunquam 
viderunt  deficere.  In  quo  offîcio  si  quis  verbis  com- 
prehendere  velit,  quot  nequam  hominum  insidias, 
quot  sitis  et  famis  contumelias,  quot  estus  aliasque 
aeris  intempéries  toleraverit,  casse  labore  consumptus 
deficiet.  Hic  tamen  nihil  terreni  appetens,  u  non  que 
sua  sunt ,  sed  que  Jesu  Christi ,  »  querebat ,  ad  hec 
tantum  laborans,  ut  inter  discordantes  pacem. restitue- 


284  ROULEAUX  DES  MORTS. 

ret,  egentibusvictumet  vestimentum,  vagis  hospit 
reis  veniam,  meretricibus  légitima  conjugia,  leprosis 
domos  ceteraque  necessaria  provideret  ;  cui  Dominus 
tantam  gratiam  conferebat,  ut  licet  difficilia  et  impos- 
sibilia  aggrederetiir,  Dei  adjutorio  nunquam  deerat 
effectu.  Dum  igitur  hiis  et  liujus  modi  operibus  sancli- 
tatis  per  decem  et  septem  annos  deservisset,  tan- 
dem precibus  fratrum  coactus,  quorum  sanctitatis 
ejus  causa  non  minima  ad  eum  multitudo  conflu- 
xerat,  plusquam  septies  viginti  utriusque  sexus  pater 
effectus  estpersonarum,  prestantius,  justa  Gregorium, 
judicans  multis  prodesse,  quam  sibi  soli  vivere  ;  nec 
tamen,  inregimine  positus,  pristinampaupertatem  de- 
seruit,  predicationi  nihilominus  incubuit,  ecclesiarum 
maximus  fundator,  pauperum  constantissimus  defen- 
sor,  tyraniiorum  acerrimus  reprebensor,  gregis  sibi 
commissi  rectus  ac  modestus  pastor  et  piissimus  pro- 
visor. 

1 .  Titulus  sancte  Trinitatis  Exaquii. 

Anima  Vitalis  et  omnium  fidelium  defunctorum  re- 
quiescant  in  pace. 

2.  Titulus  sancti  Stephani  Cadomi. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pacci  Amen.  Orate  pro  nostris,  pro  Wil- 
lelmorege,  pro  Lanfranco  et  Guillelmo,  arcbiepiscopis  ; 
Gisleberto  et  Roberto,  abbatibus,  et  aliis  fratribus,  pa- 
rentibus,  am.icis  et  benefacloribus  nostris,  quibus  om- 
nibus det  Deus  vitam  œternam.  Amen.  Orate  pro  con- 
sanguineis  ejusdem  Vitalis,  Rainfredo  pâtre  ejus,  Rohae 
matre  ejus,    Ricardo,    Rainaldo,   Turstino,  Adelina, 


I 


XIP  SIECLE.  285 

Avenia,  Awunda,  Hadwisa,  Murielde,  Amelina  abba- 
tissa.  Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defun- 
ctorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

Cum  sint  nota  satis  preconia  strenuitatis , 

Cur  a  tantillis  scriptis  insistitur  illis? 

Est  potius  flendum  cum  flentibus  atque  dolendum, 

Quod  mors  absque  raora  sic  consumât  meliora 

Dicitur  a  vita  Yitalis,  sit  sibi  vita. 

Quotque  sonat  nomen  sibi  felix  compleat  omen. 

3.  Titulus  sanctœ  Trinitatis  Cadomi. 

Dura  vixit,  muudo  quem  sprevit  cessit  ab  isto 

Vitalis,  summus  sit  sibi  vita  Deus. 
Quis  valeat  fari  digne,  vel  quis  meditari 

Quam  dulci  studio  profuit  hic  populo? 
Illius  occursus  omnis  metuebat  iniquus, 

Qui  faciendo  malum  non  timuere  Deum. 
Ille  pius  dictis  hos  affabatur  amicis , 

Et,  promendo  bonum,  linqueret  omne  malum 
Suadebat  ;  multi  suadente  fuere  retracti 

Hoc  errore  suo,  seque  dedere  Deo.  dH 

Hujus  erant  comités  pietas,  concordia;  lites  ^^^H 

Vitabat;  summus,  quomediante,  Deus  i 

Cordibus  in  multis  fundebat  semina  pacis. 

Exemptum  talem  morte  dolete  patrem , 
Fratres,  quos  traxit  vitiis  secumque  gregavit. 

Et  bona,  dum  licuit,  quis  documenta  dédit. 
Jam  geme  Normanna  tanto  pâtre  gens  viduata  : 

Non  est  quo  verbis  nunc  satiere  bonis  ; 
Hic  te,  dum  licuit,  Domini  sermone  cibavit. 

Hoc  aliisque  bonis  gaudeat  ipse  polis.  Amen. 

Orate  pro  nostris,  Mathilde  regina,  et  Willelmo 
ejus  fdio,  atque  pro  fdiabus  ejus  Adilide,  Mathilde, 
Constancia;  pro  abbatissa  nostra  Mathilde;  Adelaidi, 
Rohaisa,  Hatvisa,  Murieli,  Emma,    Robaisa,  Basilia, 


286  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Emma,  Adela,  Helvisa,  Helvisa,  Rosza,  Emitia,  A(îë^ 
laisa,  Eremburgi,  Ermelina,  Avitia,  Ascelina,  Hatvisa, 

M ,  Emmelina,  Wimara,  monialibus,  et  pro  cun- 

ctis  nostre  congregationis  defunctis,  quorum  anime 
in  pace  requiescant. 

4.  Titulus  sanctae  Mariae  Baiocensis  ecclesise. 

Postquam  Vitalis  cecidit,  rigor  aecclesialis, 
Desolatorum  solatio,  dux  monachorum, 
Vobis  esse  datum,  fratres,  fletis  grave  fatum. 
Quare  posse  mori  permittitur  illius  ori , 
Quod  divinorurn  fonx  extitit  eloquiorum  ? 
Hujus  in  ingressu  concordia,  paxque  recessu. 
Quo  se  vertebat,  ibi  semper  proficiebat. 
Nulli  nota  satis  est  summa  suae  bonitatis. 
nie  requisitus  conmissa  referre,  peritus 
Protulit  extenta  quae  sumpserat  ante  talenta. 
Nuuc  tribuatur  ei  locus  aeternae  requiei . 

Orate  pro  nostris,  Odone  episcopo  ;  Conano,  Serlone, 
canonicis;  Helgoto  arcbidiacono,  Hugone,  Turgiso, 
Symone,  Thoma,  canonicis;  Radulfo  arcbidiacono. 

Pacis  opus  Vitalis  eras.  Nunc  clausus  in  amtro, 

Dampna,  dolor,  patrise,  fratribus  ipse  jaces. 
Si  tibi  mors  pretio  jam  vellet  parcere,  pro  te 

Hermi  danda  foret  dives  arena  sibi. 
Sed  mors  divitias  non  umquam  curât  hàbere, 

iEquaque  divitibus  pauperibusque  venit. 
Mors  de  te  rapuit  in  te  quod  juris  habebat. 

Spiritus  ante  Deum  quod  caro  fecit  habet. 
Fient  cecidisse  ducem  fratres,  Normannia  lucem, 
Sed  prodesse  parum  reor  efFusus  lacrymarum  ; 
Hi  fient  abbatem  subiisse  necis  gravitatem , 
Spiritus  abbatis ,  nichil  hinc  habet  utilitatis. 
Mors  est  Vitalis  dissessio  spiritualis. 


I 


XIP  SIÈCLE.  287 

Non  est  credendum  quod  morti  jus  sit  [habendum] 
Ullum  per  fatum  sibi  surripuisse  beatum. 
Credo  fores  cœli  reseratas  cuique  fideli. 
Quae  tulit,  abbati  sint  omnia  commoditati. 

In  sancta  synodo  Baioceiisi  unusquisque  sacerdotum 
ibi  congregatorum  donavit  domno  Vitali  très  missas  et 
unum  trentale  infra  pascha,  et  canonici  secclesiœ  do- 
naverunt  ei  servicium  unius  canonici. 

5.  Titulus  sancti  Martini  Troarni. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  inpace.  Àmen.  Orate  pronostris,  Durando 
et  Arnulfo,  abbatibus  ;  Moyse,  Machario,  monachis; 
Giraldo,  Roberto,  Rainaldo,  Ilberto,  Philippo,  Petro, 
Radulfo,  Willelmo,  laico;  Osberno,  Albereda,  Asce- 
lina,  Hunfrido  ,  Albereda,  Durando,  Ricardo,  Wil- 
lelmo, Willelmo,  Bernardo,  Rogerio,  Duvelina,  Ade- 
leisi,  Cintoria,  et  omnibus  parentibus  et  amicis  nostris. 

6.  Titulus  sanctse  Marine  Divse.  n| 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate pro  nostris,  Ainardo 
abbate,  Lecelina  comitissa,  Fulcone ,  Benedicto,  Gal- 
terio,  Radulfo,  abbatibus;  Mascelino,  Rogerio,  Ra- 
gnulfo,  Willelmo,  Ilberto,  Rotberto,  monachis;  Wil- 
lelmo, Lothario,  Albereda,  Willelmo,  Hugo,  Tecelino, 
et  omnibus  aliis  amicis  nostris. 

7.  Titulus  sancti  Pétri  Lexoviensis. 

In  requie  degit,  si  crimina  quœque  subegit  ; 
Si  minus,  in  pénis,  exutus  carnis  habenis; 
Vel  recipit  penam,  vel  de  certamine  palmam. 
Hic  bene  certavit ,  Dominum  sapienter  amavit; 


288  ROULEAXJX  DES  MORTS. 

Et  quem  dilexit  Deus  hune  super  ethera  vexit. 
Angelieus  cetus  de  tanto  compare  letus , 
Hune  colletatur  et  collaudans  veneratur. 
,  Ergo  piis  precibus  patrem  super  astra  locatum, 
Hune  exoremus  veniamque  locumque  paratum. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  re- 
quiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Rogerio  episcopo, 
Herberto,  Hugone,  Gisleberto,  Fulcherio,  Willelmo 
decano. 

8.  Titulus  sanctae  Marise  Lexoviensis. 

Orate  pro  nostris,  Hugone   episcopo  ;   Lescelina , 

Emma ,  comitissis  ;  Basilia  abbatissa  ; priorissa  ; 

Advenia,  Havidis,  Hebreia,  Legardis,  Kenilda,  Eulalia, 
Sibilla,  Adelaidis,  monachis,  et  pro  aliis  omnibus. 

9.  Titulus  sancte  Marie  Cormeliensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  defunctorum  re- 
quiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Willelmo 
comité,  Osberno,  Emma  domina,  Gisleberto,  Guil- 
lelmo,  abbatibus;  Ranulfo  priore,  Olrico,  Ricberio, 
Galterio,  Roberto,  Rainerio,  Teoderico,  Odone,  Alve- 
rado,  Turstino,  Roberto,  Drogone,  monachis  ;  Ascelino 
laico,  et  pro  aliis  fra tribus,  parentibus,  amicis  et  be- 
nefactoribus  nostris,  quibus  omnibus  det  Deus  vitam 
eternam.  Amen. 

10.  Titulus  sancti  Pétri  Pratelli. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Hun- 
frido,  Rogerio,  monachis,  Rotberto  comité,  Henrico 
comité  et  monacho,  fundatoribus  nostrœ  œcclesiae; 
Ansfrido,  Willelmo,  Goisfredo,  abbatibus;  Teoderico, 


XII»  SIÈCLE.  289 

Heltone,  Rodulfo,  Petro,Rotberto,  Ricardo,  Goisfredo, 
Hunfrido,  Goscelino ,  Huberto,  Johanne,  Willelmo, 
Galterio,  Osberno,  Hildulfo,  Ascone,  Huberto,  Du- 
rando,  monachis;  Durandopresbitero,  Guillelmo,  Go- 
defrido,  Hugone,  Rogerio,  Giraido,  Walterio,  Petro, 
Herberto,  Goisfredo,  laicis;  Resta  monacho,  et  aliis 
nostris  fratribus  et  familiaribus. 

1  î .  Titulus  sancti  Leodegarii  Pratelli. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Orate  pro  no- 
stris, Emma,  Racilde,  Anffride,  Adelide,  abbatissis 
nostris;  Cecilia,  Alberada,  Adelina,  dominabus nostris; 
Avenia,  Basilia,  Hathvisa,  Ermelina,  Alberada,  Gui- 
mara,  Avicia,  Lucia,  Elisabeth,  Adeliza,  monialibus, 
et  pro  omnibus  aliis. 

12.  Titulus  sanctae  Mariae  Gresteni. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Roberto  comité; 
Herluino ,  Gaufrido  abbate ,  Godefrido  monacho , 
Dodone,  Amato,  Sansone,  Mathilde  comitissa,  Her- 
leva,  Adeleisa,  Tescelina,  laicis. 

Carta  brevis  sensusque  levis  carmen  breviavit 

Nam  brevis  est,  et  mens  levis  est,  nec  multa  probavit. 

Per  varias  multasque  vias  est  carta  ferenda. 

Propterea  jam  non  in  ea  sunt  multa  ioquenda, 

Hinc  igitur,  quia  sic  petitur,  jam  provideatur 

Utilius  quicquam  meliusque  quod  adiciatur. 

iEcclesiae  vox  sancta  pie,  quam  grex  petit  iste 

Flendo,  pium  ferai  auxilium  per  te,  bone  Christe, 

Patri  Vitali.  Dignus  sit  nomine  tali, 

Vivat  Vitalis,  sit  ei  lux  perpetualis. 

Vivat  in  seternum,  det  ei  diadema  supernum, 

19 


290  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Cui  se  donavit,  Christus,  quem  semper  amavit, 
Cui  se  devovit,  quem  non  a  corde  removit. 
Lector  et  auditor,  nostrum  relegendo  precamen, 
De  patris  interitu,  mestus  respondeat  :  Amen. 

Item. 

Non  stupeas  hominem  per  casum  mortis  inanem 
Ex  se  maleriem  dare  paulo  post  lutulentam , 
Quam ,  veluti  fertur,  vermes  de  tabe  creati 
Diminuant  penitus,  quos  omnes  denique  tollit 
Esuries  escae,  jam  prorsus  déficiente 
Quem  comedant  victu,  propter  quod  sic  moriuntur 
Unusquisque  quidem  prothoplasti  crimine  sortem 
Suscipiet  lapsus,  quo  vitae  deseret  usus. 
Istud  terrigenae  Deus  haud  innotuit  Adœ  : 
Limus  es,  exeruit,  naturae  jura  subibis, 
Pulveris  in  glebam  redigeris  praescius  Adam. 
O  genus  humanum,  perlabile,  tam  miserandum, 
Cor  teneas  mestum  cum  praestoleris  amarum , 
Ah  tibi  venturum,  jam  non  dubie  tolerandum. 
Luctus,  vade  domum.  Lusorum  desere  luxum. 
Non  est  auxilium  quo  declinare  futurum 
A  te  praevaleas,  apud  omnes  cum  memorata 
Extiterint,  liaec  et  fore  iiaturalia  nemo 
Discretus  dubitet,  qui  quidnam  sint  bene  penset. 
Ex  quo  grex  gemitus  désistât  promere  sanctus. 
Abbas  a  puero  Vitalis  se  dare  Ghristo 
Gerte  disposuit,  quod  post  haud  segniter  egil. 
Nil  prosunt  lacrimœ.  Quid  eis  revocatur  ad  esse? 
Cui  brevitas  vitae  presentis  possit  abesse  ? 
Ex  prece  multimoda  tribuuntur  régna  beata, 
Devoteque  datis,  ut  res  est,  ex  alimentis, 
TËcclesiœ  matris  in  pauperibus  recreandis, 
Aut  utroque  modo  reditus  disponitur  ordo 
Ad  Christum,  qui  dirigat  hune  ad  régna  polorum. 
Amen. 


I 


XIP  SIÈCLE.  291 

13.  Titulus  sanctse  Mariae  de  Bellimoute. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctoriim 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Nicholao,  Hel- 
goto,  abbatibus;  Johanne  monacho  cantore,  Turoldo 
monacho,  Rodulfo  monacho  priore,  Benedicto,  Odone, 
monachis,  et  aliis  fratribus,  parentibus,  amicis  et  be- 
nefactoribus  nostris,  Roberto  Bertranno,  Willelmo 
filioejus^  Susannauxore  ejus,  et  omnibus  aliis,  quibus 
omnibus  concedatur  vita  aeterna.  Amen. 

14.  Titulus  sancte  Marie  Bernaci. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Osberno, 
Vitale,  Radulfo,  abbatibus;  Richerio,  Fulberto,  Go- 
duinoj  prioribus  ;  Benediclo,  Radulfo,  Fulberto,  Ar- 
nulfo,  Godefrido,  Roberto,  Anschitillo,  Rotberto, 
Ogerio,  Willelmo,  Girardo,  Rogerio,  Simon,  Felicio, 
Avicia,  et  pro  omnibus  aliis  fratribus,  sororibus,  pa- 
rentibus, amicis,  benefactoribus,  quorum  nomina 
Deus  scit. 

15.  Titulus  sanctse  Marie  Rotliomagensis  ecclesiae. 

Abbas  Vitalis,  qui  vitam  semper  amavit, 
Vivat,  et  seterna  luce  fruatur.  Amen. 

Item. 
Quse  lex  carnalis  sit,  cujus  conditionis, 
Mors  argumentis  parât  horrendaî  rationis. 
Abbas  Vitalis  sanctus ,  pius  atque  benignus , 
En  moritur,  vitae  melioris  munere  dignus. 
Dumque  quod  est  terra  solvit,  dum  carnea  castra 
Exit,  habet  cœlum,  cœli  positus  super  astra. 

Item. 
Arcbiepiscopus    Rotliomagensis,     in    Christi    no- 


292  ROULEAUX  DES  MORTS. 

mine,  et  omnes  sacerdotes  sui  arcbiepiscopatus  ân^ 
nueruiit  anime  Vitalis  abbatis  mille  missas.  Anima 
ejus  requiescat  in  pace.  Amen. 

1 6.  Titulus  sancte  Trinitatis  Andegavis. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  per 
misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen.  Quod 
petislis  implevimus,  et  ut  fratrum  nostrorum  memo- 
res  esse  digneminibumiliter  vos  deprecamur,  Goffridi, 
Pétri,  Rainaldi,  Ermenaldi,  et  aliorum. 

17.  Titulus  sancti  Pétri  sanctique  Audoeni  Rotho- 
magi. 

Abbas  Vitalis,  virtute  nitentibus  alis, 
Carne,  quod  opta  vit,  resolutus,  ad  astra  volavit. 
Vixit  in  bac  vita  sanctissimus  hic  hemerita, 
Et  pius  et  lenis,  parcas  sibi,  largus  egenis. 
Isle  potestates,  et  mundi  prosperitates 
Non  attendebat,  mala  dampnans  sancta  docebat; 
Sic  Ghristo  vere  soli  cupiendo  placera, 
Fortis  cum  mundo  pugnavit  fine  secundo. 
Hinc  est  gaudendum,  non  pro  pastore  dolendum, 
Qui  superans  sevum  predonem  vivet  in  evum. 
Quod  concédât  ei  gracia  magna  Dei.  Amen. 

Orate  pro  nostris,  INicbolao  et  Helgoto,  abbalibus  ; 
Hugone  priore;  Jobanne  cantore,  Turoldo,  Willelmo, 
Rogerio,  Benedicto,  Rodulfo,  Odone,  Willelmo,  Wil- 
lelmo, monacbis;  Eudo  dapifer,  Kohaidis  uxor  ejus, 
et  pro  omnibus  aliis  parentibus  et  benefactoribus  nos- 
tris, quorum  De  us  nomina  no  vit. 

18.  Titulus  sancti  Amandi  episcopi. 

Anima  donni  Vitalis  abbatis  requiescat  in  pace. 
Amen. 


I 
I 


i 


XII«  SIÈCLE.  298 

Quod  petitis  vestris,  eadem  [vos]  retldite  nostris. 

Orate  pro  nostris,  scilicet  donna  Emma  abbatissa, 
Hatvidis,  Benscelina,  decanis  ;  Cecilia  cantrice,  Tola, 
Beatris,  Emma,  Hodierna,  Bonanata,  Rohaide,  Hen- 
rico  monacho,  Wilelmo  filius  Ansgeri,  Petrus,  Wi- 
lelmo,  et  pro  pluribus  aliis  quorum  nomina  Deo  soli 
sunt  cognita. 

19.  Titulus  sanctse  Trinitatis  de  Monte  Rotho- 
magi. 

Anima  ejus  et  anime  fidelium  defunctorum  requie- 
scant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Isemberto,  Rainerio, 
Guatero,  abbatibus;  Odone,  Nicholao,  Godefrido, 
Goisfredo,  Ansfrido,  prioribus  ;  Willelmo,  Balduino, 
Willelmo,  Ansberto,  Nicholao,  Radulpho,  Rainoldo, 
Ansberto,  prioribus  ;  Odo,  Riceldis,  Willelmo,  Hugone, 
Emma,  Walterio,  Radulpho,  Winemerus,  Riceldis, 
laicis  ;  Goscelino  et  Emmelina,  fundatoribus  nostre 
ecclesie,  et  pro  aliis  defunctis. 

Hic  vir  Vitalis  qui  flos  fuit  aecclesialis , 

Félix  lœtetur,  cœli  super  astra  locetur.  Amen. 

20.  Titulus  sancti  Pauli  Rothomagi. 

Quisquis  cœlesti  vult  esse  beatus  in  aala, 
Hujus  ad  exemplum  vivat  in  orbe  patris. 

Iste  bonus  cantor,  pastor  pius,  optimus  abbas, 
Faccundus,  sapiens,  religiosus  erat. 

Orate  pro  nostris,  Hugolina,  Catherina .  Emma,  Sei- 
frida,  Benedicta,Ansfrida,  Alberada,Seifrida,  Richilde, 
Richiide,  et  pro  cunctis  fidelibus. 

21 .  Titulus  sancle  Marie  de  Prato. 


204  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Anima  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  Dei  de- 
funclorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

22.  Titulus  sancti  Georgii  Balcherii  ville. 

Anima  Vitalis  et  animse  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen.  Willelmo,  Emma, 
Goisfredo ,  Rotbertus ,  Herulfus  ,  Rotbertus,  laici  ; 
Adeliza,  Genovefa. 

23.  Titulus  sancti  Pétri  Gemmeticensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oratepro  nostris,  Rotberto 
archiepiscopo,  Rotberto,  Guntardo,  abbatibus;  Hil- 
duino,  Stepbano,  Huberto,  Ursone,  Walterio,  Odel- 
rico,  Odardo,  Valterio,  Philiberto ,  Jolianne,  Petro, 
Hunfredo,  Goscelino,  Odone,  Walterio,  et  pro  omni- 
bus aliis  quorum  nomina  Deus  solus  novit. 

24.  Titulus  sancti  Wadregisili  abbatis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris, 
Girardo,  Mainardo,  Gradulfo,  Rotberto,  Girberto,  ab- 
batibus; Nicholao,  Stepbano,  Gregorio,  IVlalgerio,mo- 
nachis,"  Vualtero  priore,  Ambrosio,  Milone,  Azone, 
Gisleberto,  Willelmo,  Ansgero ,  Waltero,  Willelmo, 
Gisleberto,  Willelmo,  Fulcone,  Anselmo,  Rotberto, 
Rogero,  Gisleberto,  monachis  ;  Henrico  clerico,  Her- 
berto  ,  Alberico ,  Warengero ,  Walterio,  Goscelmo, 
Ascone,  Willelmo,  Walterio,  Gomundo,  Ricardo,  laicis, 
Ricardo  monacho,  Godardo,  Goscelino,  Willelmo, 
Willelmo,  Rodulfo,  Hugo,  Alberico,  laicis;  Delicata, 
Helvisa,  Emma,  Krmengardis,  Maria,  Lescelina,  Ans- 


I 


I 


XIP  SIÈCLE.  29S 

friedis,   Maltildis,  Osmoildis,  Beatrix,  Riceldis ,  Ad- 
venia. 

25.  Liglebonenses  clerici  Vitali,  Savigneiensis  ce- 
nobii  abbali,  pro  Dei  amore  suorumque  peccatorum 
reiiiissione ,  xxx  missas  et  xx  psalteria  concedunt. 
Orate  pro  Waltero  suisque  condiscipulis. 

26.  Titulus  sanctee  Mariœ  Monasterii  Villaris. 

Anima  famuli  tui  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro 
nostris,  Beatrix,  Elisabet,  abbatissis;  Elisabet  secre- 
taria;  Alberada,  Agnes,  Rohaide,  Petronilla,  Ricbilde, 
Juliana,  Alberada,  Mabilia,  Basilia,  Sibilla,  Fredis- 
sende,  Benedicta,  Cecilia,  Ada,  Hathvide,  Ada,  et 
omnes  alie  quorum  nomina  Deus  novit. 

27.  Titulus  sancte  Trinitatis  Fiscanni. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christinomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro 
nostris,  Ricardo,  Ricardo,  ducibus;  Willelmo,  Jo- 
hanne,  Willelmo,  abbatibus;  Tanquardo,  Antonio, 
Hulrico,  monachis;  Raddulfo  monaclio,  Nicholao, 
Juliano,  Jobanne,  Hugone,  Giraldo,  Balduino,  Ad- 
sone,  Herberto,  Rogero,  Petro,  Osberto,  Odone, 
Herberto,  Gonscelino,  Hugone,  Hunfrido,  Sagifrido, 
Joisfrido,  Rotberto,  Benedicto^  Rogero,  Sibaldo,  War- 
nero,  Hescelino,  Jobanne,  Eudone,  Balduino,  Mauro, 
Huberto,  Axidis,  Margarita,  Ermengardis,  et  aliis. 

28.  Titulus  sanctse  Fidis  Longœvillse. 

Anima  ejus  et  animas  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Cbristi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 


296  ROULEAUX  DES  MORTS. 

pro  iiostris  :  Walterio  Gifardo,  Nagaldo  priore ,  Gis- 
leberto,  Wandregisilo,  et  aliis. 

29.  Longevillenses  clerici,  litterarum  doctrine  de- 
diti,  Vitali,  paranimpborum  venerabilissimo,  proseli- 
torum  solatio,  Savigneiensis  cenobii  abbati,  pro  Dei 
amore  suorumqiie  peccatorum  remissione,  xxv  missas 
et  xLii  psalteria. 

Orate  pro  Godefrido  suisque  condiscipulis,  atque 
pro  sacerdotibus  Willelmo,  Radulfo,  Gozelino. 

30.  Titulus  sanctae  Mariœ  Altifagensis  aecclesiae. 

Anima  domni  Vitaliset  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum  per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace. 
Amen.  Orate  pro  nostris,  Drogone,  Gulberto,  Béatrice, 
Avicia,  fundatoribus  nostrae  aecclesiae. 


31 .  Domna  Matbildis,  reclusa  de  Fiscanno,  con- 
cessit  domno  Vitali  totius  beneficii  sui  participium  et 
tria  psalteria.  Et  quidam  clericusunum  psalterium. 


32.  Titulus  sancti  Victoris  martyris. 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum,  in  Cbristi  nomine,  requiescant  in 
pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Radulfo,  Roberto, 
Goisfredo,  abbatibus  ;  Gisleberto,  Gisleberto,  Ger- 
tranno,  prioribus  ;  Malgerio,  Haymone,  Roberto, 
monachis,  et  aliis  fratribus  et  amicis  ac   faniiliaribus. 

33.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sancti  Martini  de 
Nogione. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  Dei  defunc- 
torum   requiescant   in  pace.    Oravimus  pro   vestris, 


4 


XIl"  SIÈCLE.  297 

orate  pro  nostris,  pro  comité  nostro  Willelmo,  et 
Hel\isa  comitissa,  secclesise  nostrae  funda tores,  necnon 
et  pro  nostris  fratrib  11  s,  Ivone,  Rodberto  etHaimerico. 

34.  Tituliis  sancti  Geremari  Flaviacensis  cenobii. 

Absolve,  Domine,  animam  famuli  tui  et  omnium 
fidelium  defunctorum  ab  omni  vinculo  delictorum,  ut 
in  resurrectionis  gloria  inter  sanctos  et  electos  tuos 
resuscitati  respirent.  Per  Dominum  nostrum  Jhesum 
Cbristum,  filium  tuum,  qui  tecum  vivit  et  régnât  in 
unitate  Spiritus  sancti  Deus,  per  omnia  secula  seculo- 
rum.  Amen.  Orate  pro  nostris  abbalibus  \el  monacis, 
Wamero,  Hugone,  Johanne,  Ludovico,  abbatibus; 
Hugone,  Alboudo,  Osberto,  monacbis,etceteris. 

Non  animabus  carmina  prosunt  versificantum  ; 
Judicis  iram  mistica  frangunt  vota  precantum. 
Scripiitet  ergo  quisque  superbus  carmen  inane; 
Psalmus  et  hymnus  sit  bene  doctis  semper  in  ore. 
Jactitat  audax  quem  bibit  haustum,  quo  maie  turget, 
Grande  volumen  rolligeri  dum  versibus  implet, 
Ludicra  dicat  quae  magis  optât ,  cantio  vana  ; 
Pace  qniescat  mortuus  abbas,  scriptio  nostra. 

35.  Titulus  sancti  Pétri  Consiacensis  cenobii. 

Die,  homo,  quid  cultus?  quid  opes?  quid  gloria  rerum? 

Omne  quod  est  genitum  tendit  ad  interitum. 
Occidit  iste  Dei  servus  ;  sibi  det  requiei 

Dona  Deus. 

In  rotulis  usus  juvenum  notât  improbus  usus  ; 

Deberent  miseri  communia  fata  vereri. 

Nos  tenere  sortis  trahit  inclementia  mortis; 

Ad  tristem  portum  cadit  orane  quod  accipit  ortum 

Qui  modo  nugantur,  quae  dicimus  hœc  meditantur. 


298 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


Orationes  nostre  ab  invicein  seminentur  tam  pro 
vivis  quam  defunctis,  per  Jhesum  Christum  Dominum 
nostrum. 

36.  Titulus  sanctœ  Marie  Belvaci. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  ut  nos  oremus 
pro  vestris.  Orate  pro  domina  Berta  abbatissa,  Odila 
abbatissa,  Berta  monacha,  Agnes,  Ada,  Reneldi,  mo- 
nachis,  et  pro  ceteris  omnibus  orate. 

37  Titulus  sancti  Quintini  Belvacensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Ricardo,  Ur- 
sione,  Evrardo,  Albano. 

38  Titulus  sancti  Luciani  Belvacensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Tetbaldo, 
Petro,  abbatibus;  Goisleno,  Walterio,  Walberto,  Yvone, 
Yvone,  Ylberto,  Roberto,  Warnerio,  monacbis;  Ode- 
lina,  et  ceteris  omnibus. 

39.  Titulus  sancti  Symphoriani  Belvacensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Francone, 
Warnerio,  Radulfo,  Rotberto,  Berengerio,  abbatibus  ; 
Fulcone,  David,  Àmelio,  Teoderico,  Goisfredo,  mo- 
nachis,  et  aliis  omnibus. 

40.  Titulus  sanctorum  confessorum  Martini  et  Ger- 
mani  Pontisariensis  cœnobii. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  pro  domnoab- 


I 


XII»  SIÈCLE.  299 

bâte  Gauterio,  Radulfo  priore,  alioque  Radulfo,  Jo- 
hanne,  Michaele,  Hildeburge  sanctimoniali,  Amalrico, 
Guillelmo,  Fulcone,  Gertrude  sanctimoniali,  et  pro 
omnibus  aliis  fratribus,  sororibus,parentibus,amicis, 
benefactoribus  quorum  nomina  Deus  scit. 

41 .  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  Ârgentoilensis  ce- 
nobii. 

Anima  donni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de- 
functorum  in  pace  vera,  que  Christus  est,  requiescant. 
Oravimus  pro  vestris;  orate  pro  nobis  et  pro  nostris, 
Balduino  comité,  Basilia^Âdela,  Judit,  abbatissis;  Hel- 
vide,  Âdela,  monialibus  ;  Eremburge  decana,  Adelai- 
dis,  Havidis,  Dodonelaico,  et  omnibus  quorum  nomina 
Deus  in  libro  vite  scribat.  Amen. 

Flet  pastore  pio  grex  desolatus  adempto. 

Soletur  miseras  turba  fidelis  oves  ; 
Proh  dolor!  hune  morsu  sublatum  mortis  edaci, 

Non  dolor  aut  gemitus  vivificare  queunt. 
Ergo  qiiid  lacrime?  Quid  tôt  tantique  dolores 

Prosunt?  Nil  prodest  hic  dolor,  imo  nocet. 
Sed  licet  militas  ex  fletu  nuUa  sequatur, 

Est  tamen  humanum  morte  dolere  patris  ; 
Est  etiam  gaudere  pium,  si  vis  ratiouis 

Tristicie  vires  adnioliilare  queat; 
Mors  etenim  talis  non  mors  sed  vita  pulatur  : 

Nam  moritur  mundo,  vivit  et  ipse  Deo. 

Oret  pro  nobis ,  omnes  oremus  ut  ipse 

T7»  1    Christum  .  .  , 

Jl.t    nos    ad     .  pervemaraus.  Amen, 

vitam        ^ 


1 .  Il  est  possible  que  cette  pièce  de  vers  ait  été  écrite  par  Héloïse, 
qui  habitait  le  monastère  d'Argenteuil  quand  le  rouleau  du  bienheureux 
Vital  y  fut  présenté.  Voy.  Bibl.  de  técole  des  chartes,  2«  série,  III,  389. 


300 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


42.  Titulus  sancti  Dionysii  ariopagitse. 

Anima  ejus  et  omnes  fidèles  animae  requiescant  in 
Christi  pace.  Orate  pro  defunctis  nostris,  Dagoberto, 
CaroIoCalvo,  Rodberto,  Henrico,  regibus;  pro  abbati- 
bus  Ludovico,  Fulrado,  Hugone,  Auberto,  Rainerio, 
Ivone;  pro  monachis  Fiilcuino,  Gaufrido;  Adelelmo 
priore,  Diirando,  Durando,  Odone,  Lamberto,  Ful- 
cone,  Rodulfo,  Gisleberto,  Arnulfo,  Lamberto. 

43  Titulus  sancti  Martini  de  Campis. 

Omnipotens  pius  et  misericors  Deus  animam  ven^ 
rabilis  patris  vestri  donni  N.  aliorumque  fratrum 
vestrorum  dignetur  absolvere  ab  omni  vinculo  delicto- 
rum  eisque  donare  dignetur  vitam  et  requiem  sempi- 
ternam  in  sorte  electorum  etrequie  beatorum.  Amen. 
Sicut  ergo  nos  pro  illis  orare  studuimus,  ita  et  vos 
pro  nostris  orare  ne  differatis.  Orate  pro  domno  Urso 
priore,  et  pro  domno  Tetbaldo  priore,  et  pro  domno 
Drogone  archidiacono,  et  pro  omnibus  aliis  quorum 
Domina  Deus  novit  in  sapientia  sue  aeternitatis. 

44.  Titulus  sancti  Germani  Parisiorum  episcopi. 

Anima  donni  Vitalis  abbatis  et  anime  omnium  fide- 
liuni  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris,  pro  domno  Childeberto  rege,  pro  Mo- 
rardo,  Petro,  Isembardo,  Rainaldo,  abbatibus;  Gisle- 
m.aro,  Ademaro,  Petro,  Frotmundo,  Augerio,Hilduino, 
Rotberto,  Rodulfo,  Hildeberto,  monachis,  et  pro  om- 
nibus aliis  fratribus,  sororibus,  parentibus,  amicis, 
benefactoribus,  quorum  nomina  Deus  scit. 


I 


45.  Titulus  sancti  Victoris  Parisiensis. 


^^^Sf 


XIP  SIECLE.  301 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris. 

46.  Titulus  apostolorum  Pétri  et  Pauli  et  béate 
Genovefe  Parisiensis. 

Abbas  Vitalis  vir  vitse  spiritualis , 
Quod  laus  mundana  sit  deceptoria,  vana, 
Cognovit  vere,  nec  eam  curavit  habere  ; 
Sed  sura[m]a  cura  resecare  studens  nocitura  ; 
Fratres  servabat,  presumentesque  domabat 
Verberibus  patris ,  gestans  ubera  matris , 
Mini  parcebat,  quem  fomite  lactis  alebat. 
Vir  talis,  tantus,  carnali  mole  solutus, 
Ante  Dei  faciem  possideat  requiem. 

47.  Titulus  sancte  Marie  Parisiensis  aecclesie. 

Anima  ejus  et  omnium   fidelium  requiescant  in 
pace. 

Vitam  Vitalis  vitalem  vila  reliquit. 
Summe  Deus,  qui  cuncta  potes,  qui  cuncta  creasti, 
Qui,  genus  humanum  redimens,  baratrum  spoUasti, 
Vincla  crucemque  pati  qui  pro  nobis  voluisti, 
Omne  quod  est  lege  stabili  qui  disposuisti , 
Fac  ut  perpétua  cum  sanctis  luce  fruatur 
Abbas  Vitalis,  pro  quo  grex  iste  precatur; 
Elige  pastorem  pastoris  nomine  dignum, 

Qui  desolatas  hujus  oves  foveat. 
Vivere  quid  prodest?  Quid  honor  ?  Quid  gloria  rerum? 
Quid  genus  aut  species?  Séries  quid  longa  dierum? 
Cum  nemo  vivat  quin  mortis  lege  prematur, 
Cum  non  sit  quicquam  oui  parcere  mors  videatur. 
Immo  sorte  pari  super  omnia  vult  dominari, 
Nec  difFerre  putat  a  divite  pauperiorem , 
Nescia  oui  parcat,  quasi  nullum  noscat  honorem  ; 
Et  sic  equales  tandem  et  facit  omnibus  omnes. 


302  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Atque  tôt  et  tanta  que  mundus  fertur  habere , 
Conperiunt  tune  esse  nichil,  nichilumque  valere 
Dum  vixere  tamen  petiere  nichil  valiturum , 
Nil  petiere  sibi  quod  non  esset  periturum  : 
Gaza  périt,  périt  omnis  honor,  speciesque  genusque, 
Omne  périt;  non  omne  tamen  :  nam  si  quis  habetur 
Justus,  in  eternum  vivet,  nec  morte  premetur, 
Iste  sibi  cavit,  cavit  sibi  ne  moreretur  ; 
In  mundo  sic  vixit ,  uti  vita  frueretur. 


48.  Titulus  sancti  Maglorii  Parisiensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fideliu m  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Rainaldo,  Al- 
frido,  Ascelino,  Haimone,  Ylrico,  abbatibus;  Bene- 
dicto,  Amaldo,  Alranno,  Rotberto,  Dominico,  Wau- 
terio,  Johanne,  Alrico,  Euvrardo,  monachis,  et  pro 
omnibus  aliis  fratribus,  sororibus,  parentibus,  amicis, 
benefactoribus  nostris,  quorum  nomina  Deus  soit. 

49.  Titulus  sancti  Pétri  Radoliensis  aecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescant  in  pace.  Amen. 

Laetus  cum  sanctis  vivat  sine  fine  Vitalis  j 
Nostris  defunctis,  petimus,  succurrite  cunctis. 

50.  Titulus  sancti  Pétri  Caziacensis. 

Anima  donni  Vitalis  et  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum per  misericordiam  Dei,  in  Christi  nomine, 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Oramus  pro  vestris,  orate  pro  nostris. 

51.  Titulus  sancti  Ferreoli  martiris  Sosmensis  aec- 
clesise. 

Anima  donni  Vitalis  et  animae  omnium  fidelium  de- 


4 


XIP  SIECLE.  303 

functorum  per  Dei  misericordiam  requiescant  inpace. 
Amen. 

52.  Titulus  sanctorum  martirum  Crispini  et  Crispi- 
niani. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Orate  pro  nos- 
tris  abbatibus  et  monachis  quorum  nomina  altissimo 
sunt  nota. 

53.  Titulus  sajicte  Marie  Suessionensis  seclesie. 

Anima  donni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de- 
funtorum  requiescant  in  pace.  Orate  prq  nostris,  et 
nos  oravimus  pro  yestris.  Ermentrudis  abbatissa,  Er- 
mengardis,  Adelaidis,  abbatisse  ;  Eva,  Wiveta,  Ida, 
Oda,  Gela,  Landrada,  Pontia,  Ermentrudis,  Berta, 
Norhildis,  Odila,  Gela,  Petronilla,  Ermena,  Elizabet. 

54.  Titulus  sanctae  Mariae  Noviandi. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Henrico  ab- 
bate,  Godefrido  abbate  et  episcopo,  Stephano  mona- 
cbo  sacerdote,  Henrico  con verso,  Rainaldo,  Lantberto, 
sacerdotibus,  ceterisque. 

55.  Titulus  sancti  Germani  Autisioderis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defuntorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Orate  pro  nos- 
tris. 

Versus  puériles. 
Abas  Vitalis,  tibi  sit  laux,  vita  perhennis  : 
Nam  dum  vixisti  vestes  escamque  dedisti. 

56.  Titulus  sanctorum  martirum  Gervasii  et  Protasii 
Suessionensis  ecclesiœ. 


304  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Si  posset  redimi  tantus  vir  fletibus  iste , 

Et  mortis  munus  subverti  munere  triste , 

Deberet  flere  sic  ordo  monasticus  illum, 

Ut  quondam  flevit  sublatum  Roma  Gamillum , 

Munera  multa  forent  hoc  pro  pâtre  distribuenda  , 

Ad  sua  quod  posset  converti  jura  regenda  ; 

Sed  quia  jura  necis  subvertere  tanta  nequimus, 

Et  metuenda  nimis  cunctis  sua  vincla  subimus, 

Est  exorandus  devotis  mentibus  ipse, 

Gui  convexa  poli,  cui  mundus  subditur  iste, 

Vitali  vestro  quod  celi  porta  patescat , 

Spiritus  in  sancta  suus  et  sic  pace  quiescat.  Amen. 

Orate  pro  nostris,  Gerardo  diacono,  Odone  presby- 
tero,  Roberto  diacono,  et  ceteris  nostris  defunctis. 

57.  Titulus  sancti  Johannis  Suessionensis. 

Omnia  pulcria  *  claraque  gaudia  sorbet  amara 

Mors.  Quia  deseruit  condere  quod  potuit 
Vir  stultus,  com  stultis  est  sine  fine  sepultus; 

Angelicos  socios  perdidit  inmo  pios. 
Si  bene  servasset  legem,  mortique  parasset 

Se,  data  de  celis  munera  cara  sibi 
Sumsiset;  vel  si  precepta  Dei  docuisset 

In  justos,  socius  justorum  fieret. 
Totus  perfectus  Ghristi  pietate  refertus 

Iste  Dei  famulus  dona  petit  Domino. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defuncto 
rum  requiescant  in  pace.  Amen. 

58.  Titulus  sancte  Marie  Laudunensis  eclesie. 

Abbas  Vitalis  virtutum  transvolat  alis 
Ad  sacros  cetus,  Ghristi  solamine  fretus. 

Quam  meruit  merces  est  ejus  gloria  perpes. 
1.  Sic. 


XIP  SIECLE.  305 

Vos  Deus  hac  requie  dignetur  letificare. 
Ut  flos  in  pratis  nlmîo  corrumpitur  estu, 
Sic  homo  peccati  macula  corrumpitur  omnis; 
Sed  pax  eclesie,  que  justos  suscipit  omnes, 
Istum  suscipiat,  vitam  tribuatque  perhennem. 

Dicite,  quid  prodest  homini  pro  morte  dolere? 
Nullus  in  hoc  mundo  vivit  qui  morte  carere 
Possit.  Quisque  suo  débet  pro  crimine  flere, 
Ut  loca  sancta  queat  patrie  celestis  habere. 

59.  Titulus  sancte  Marie  Altae  Bruerie. 

Omnipotens  pius  et  misericors  Deus  animam  vene- 
rabilis  patris  vestri  Vitalis  aliorumque  fratrum  vestro- 
rum  dignetur  absolvere  ab  omni  vinculo  delictorum 
eisque  donare  dignetur  vitam  et  requiem  sempiternam 
in  sorte  electorum  et  requie  beatorum.  Oravimus  pro 
vestris,  orate  pro  nostris,  domno  Roberto,  domna 
Hersindi,  Bertrea,  Agnete,  Ausendi,  Judith,  Aia,  mo- 
nialibus;  Bainerio,  llario,  Evraudo,  sacerdotibus  ;  Ste- 
pbano,  Roscia  monacba,  et  ceteris  omnibus  fratribus 
ac  sororibus  nostris. 

60.  Titulus  sancti  Vincentii  Laudunensis  cenobii. 

Anima  domni  Vitalis  et  animœ  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Oravimus  pro  ves- 
tris, orate  pro  nostris,  domno  Elinando  episcopo,  et 
cœteris  episcopis;  Rogero,  Rainero,  abbates;  piis- 
simo  pâtre  nostro  Adalberone,  qui  obiit  ni  kalendas 
augusti;  Alrico,  item  Alrico,  Elberto,  Manegaldo, 
Rainbaldo,  Alchero,  Ârnulfo,Wilelmo,  Gualtero,  Rain- 
berto,  Godefrido,  et  ceteris  qui  ex  hoc  seculo  transie- 
runt,  quorum  animœ  requiescant  in  pace. 

20 


306  ROULEAUX  DES  MORTS. 

61 .  Titulus  sancti  Bartholomei  apostoli  et  sancto- 
rum  confessorum  Teoderici  et  Theodulfi  in  Monte  Or^Hi 

Anima  domni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de^"" 
functorum  requiescant  in  pace.  A.men.  Orate  pro  nos- 
tris,  quia  oravimus  pro  vestris. 

62.  Titulus  sancte  Marie  Remensis  metropolis. 

Si  vellem,  pater  aime,  tuos  describere  mores, 
Et  quantum  fueris  Domini  perfectus  amore, 
Ante  fatigata  cessaret  lingua  manusque , 
Quam  consummatus  foret  ordo  tue  bonitatis  ; 
Sed  ne  de  luce  videar  producere  fumum , 
Sic  volo,  si  possum,  de  te,  pastor  bone,  fari, 
Ut  brevibus  verbis  possit  laus  plena  notari; 
Dico  igitur  quod  par  tibi  nullus  vivit  in  orbe 
Par  vel  honestate  morum  vel  simplicitate  ; 
Sed  quia  carnalis  nullus  sine  crimine  vivit , 
Vota  Deo  pro  te  fundamus,  ut  efficiaris 
Eterne  vite  possessor  in  etheris  arce. 

Orate  pro  nostris  omnibus  vivis  atque  defunetis 

63.  Titulus  sancti  Dionysii  Remensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctoru 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Oravimus  pro  vestris,  et  vos  orate  similiter  pro  nostris 
omnibus. 

64.  Titulus  saiicti  Pétri  Remensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Oravimus  pro  vestris,  orate  etiam 
vos  pro  nostris. 

65.  Titulus  sancti  Remigii  Remensis. 
Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  anime  omnium  fide- 


XIP  siÈcrx.  307 

iium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Oravimus  pro 
vestris,  orate  et  vos  pro  nostris. 

66.  Titulus  sancti  Pétri  Altvillaris. 

Corda  sciens  hominum,  qui  te  consistere  limum 
Jussit,  in  officium  promovet  obsequium. 

Grande  tibi  nomen,  tibi  preclarum,  pater,  omen, 
Quod  dédit  exterius,  approbat  interius. 

Nomine  Vitalis  meritoque,  polum  tenet  alis  ; 
Quae  sua  gaudia  sunt,  spiritualia  sunt. 

Item. 

Quamvis  a  multis  laudem  ferat  hic  probitatis, 
His  majora  dédit  ut  nobis  cartula  dicit. 
Sed  quia  laudari  nequit  ad  plénum,  taceamus, 
Ne  laudando  parum  laudis  bona  supripiamus. 
Vitali  vestro  vitam  tribuat  miseratus , 
Cujus  amore  pio  gessit  bona,  corpore  vivus. 

Orate  pro  nostris  abbatibus,  Nochero,  Jocelino,  Go- 
deranno,  Norjoldo,  etproaliis;  pro  monachis,  Richero, 
Balduino,  Hugone,  Girardo,  Hugone,  Willelmo,  Gi- 
rardo,  Roberto,  Milone,  Mainero,  Joranno,  Hugone, 
Alberto,  Godefrido,  Petro,  Petro,  Albodo,  Rainnaldc, 
RogerOj  Hugo,  Johanne,  et  pro  aliis  omnibus. 

67.  Titulus  sancti  Stepbani  Catalaunensis  ecclesie. 

Vitalis  vivit  quia  pauper  vivere  quivit, 
Cura  dives  fieri  posset;  sed  araabat  haberi 
Pauper  mendicus,  ne  demonis  esset  amicus. 
Nam  qui  mundanis  imant,.quos  vexât  inanis 
Gloria,  falluntur  miseri  Satanamque  sequuntur. 
Qui  cornes  est  Satané  non  est  mentis  bene  sanus. 

Proh  dolor  !  Interiit  Vitalis  !  Gaudeat  inde 
Regia  celestjs,  terra  gemat  misera  ; 


308  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Exultent  tanto  cœlestes  compare  digni  ! 

Terra  gemat  tanto  nunc  viduata  pâtre  ! 
Pauper,  mendicus  sibi  vixit,  largus  egenis, 

Pupilles,  viduas,  veste  ciboque  fovens. 

Abbas  Vitalis  dum  mundanis  opulentus 
Viveret,  haec  sprevit,  haut  ad  cœlestia  lentus. 
Hic  obiit,  set  eum  jiixte  vixisse  putemus  ; 
Hune  ut  celorum  locet  arce  Deum  rogitemus. 

Oremus  Christum  regem,  fratres,  superorum, 
Ut  dignetur  huic  sedem  concedere  cœli , 
Cumque  beatorum  turbis  locet  arce  polorum; 
Nam  mundanarum  dum  dives  diviciarum 
Vixit,  sanctariun  custos  fuit  aecclesiarum. 

Contio  sanctorum  cedat  super  astra  polorum 
Summe  tibi  pastor,  sancte  pietatis  amator  ; 
Nam ,  dum  vixisti ,  Ghristo  servire  fuisti 
Promptus,  pauperibusque  Dei  victum  tribuisti. 

68.  Titulus  Omnium  sanctorum  in  Insula. 
Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum, 

in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris  canonicis,  Clarembaudo,  et  pro  aliis  omni- 
bus, et  nos  oramus  pro  vestris. 

69.  Titulus  sancti  Pétri  Cathalaunensis  cenobii. 

Portitor  insignis,  pater  hic  tuus  extitit  ignis 

Ardens  et  lucens,  in  subjectis  sibi  vivens. 

Dum  fruitur  vita  morlali  qua  sumus  ista, 

In  delinquentes  ardebat ,  dum  resecare 

Quae  fuerant  vitii  vellet,  quia  nuUus  amare 

Débet  justorum^nec  consentire  virorum. 

Vivere  cernebat  quos  juste,  clara  manebat 

Lux  ipsis.  Sit  vera  salus  de  virgine  natus 

Christus  ei,  mundum  voluit  qui,  fraude  peremptum 

Serpentis  veteris,  salvare  redemptor  in  œvum. 


I 


XII'  SIECLE.  309 

Oratepro  nostris,  Rotgero,  Willelmo,  episcopis;ab- 
batibus,  Bénédicte,  Widone  ;  fratribus  monachis,  Al- 
berto, Stephano,  Willelmo,  cunctis  quoque  qui  nos 
precesserunt  cumsigno  fidei.  Amen. 

70.  Titulus  sancti  Memmii  Cathalaunensium  primi 
episcopi. 

Vitalis  nomen  vitœ  denontiat  omen. 

Ex  merito  vitae  nomen  datur  huic  heremitœ, 

Et  quia  vivus  erat  vitae  documenta  sequutus, 

Evolat  ad  cœlos  carnali  mole  solutus. 

Unde  potest  credi  cives  {yel  cœtus)  gaudere  beatos, 

Tanto  concive  féliciter  amplificatos. 

Prœmia  prestet  ei  vitae  Deus  atque  diei. 

Orate  pro  nostris,   Philippo   episcopo    et  abbate 
Odone  abbate,  Leberto  canonico,  et  aliis. 

71 .  Titulus  sancti  Salvatoris  Virtuensis  cenobii. 

Est  mentis  sanae  eomtempnere  quicquid  inane 
Cernitur,  atque  sequi  vesligia  judicis  equi  ; 
Vita  quid  est  hominis  nisi  lux  Ghristum  sicientis? 
Vita  quid  est  hominis  nisi  nox  perversa  gerentis. 
Qui  manet  in  viciis,  nec  ab  his  vivendo  quiescit, 
Quid  sit  lux  nescit;  nox  est,  totus  tenebrescit. 
Sed  qui  virlutum  splendore  nitet  variarum, 
Lucis  iter  sectans,  ignorât  iter  tenebrarum, 
Justiciae  semitam  gradiens,  querit  sibi  vitam; 
Qua  qui  ditatur,  vivet  sine  fine  beatus, 
Cum  careatmeta,  secura,  beata,  quieta. 
Hanc  tibi,  Vitalis,  donet  rex  spiritualis. 

72.  Titulus  sancti  Albani  protbomartiris  Anglorum. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen. 


310  ROULEAUX  DES  MORTS. 

73.  Titulus  sancti  Martini  Virtuensis  castri. 

Si  dolor  et  fletus  valuissent*  

Non  (lolor  et  fletus  inpiessent 

Quomdam  Yitalis  fralres  qui 

Cessit  nature.  Nune  restau 

Dilexit  clerum  !  studuit  cum 

Anima  ejus  requiescat  in  pace.  Orate  pro  nostris  ca- 
nonicis,  et  nos  oramus  pro  vestris  monachis. 

74.  Titulus  sancti  Pétri  Albensis. 

Anime  omnium  fidelium  Dei  defunctorum  requie- 
scant  in  pace.  Amen.  Et  anima  Vitalis  abbatis  in  pace 
requiescat.  Orate  pro  nostris;  oramus  pro  vestris. 
Orate  pro  abbate  Haymerico_,  Mauricio  monacho, 
Lanberto  monacbo,  Herberto,  Petro,  et  pro  aliis  quo- 
rum nescimus  numerum.  Amen. 

75.  Titulus  sanctae  Mariae  Gaiensis  aecclesiae. 

Anima  ejusetanimae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace. 

Oramus  pro  vestris  ;  orate  pro  nostris,  Johanne, 
Duranno,  Odone,  Walterio,  Rannulfo,  Richardo. 

76.  Titulus  sancte  Marie  Ramerucensis. 

Abbas  Vitalis,  mundi  pars  occidualis 
Pro  te  tristatur,  quia  pâtre  bono  viduatur. 
Vere  Dei  cultor,  scelerum  promptissimus  ultor, 
Terre  comptemtor  captivorumque  redemptor, 
Mellifluique  sator  verbi,  bonitatis  amator, 
Justi  defensor  validus,  pravis  reprehensor, 
Mestis  solamen  magnum,  pressisque  levamen, 

1.  On  a  effacé  la  fin  de  ce  vers  et  des  suivants;  ce  qui  rend  la  pièce 
inintelligible. 


I 


XIP  SIECLE.  311 

Morte  tua,  pastor,  suscepit  gaudia  cœluin, 
ïellus  lamentum,  quia  te  sibi  meret  ademplum', 
Sed  consoiatur  quoniam,  caiu  dum  tumulatur, 
Crédit  supremis  quod  spirilus  adsociatur, 
In  celisque  bonum  se  sperat  habere  patronum. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

77.  Titulus  sancti  Salvatoris  Belli  loci. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fideliumi  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Abbas  Vitalis  virtutum  transvolat  alis 
Ad  sacros  cetus,  Christi  solamine  frsetus. 

78.  Titulus  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Arremarensis  cenobii. 

Absolve,  Domine,  animam  famuli  tui  ab  omni  vin- 
culo  delictoruin,  ut  in  resuiTectionis  gloria  inter  san- 
ctos  tuos  resuscitatus  respiret.  Fer. 

Oravimus  pro  vestris.  Orate  pro  nostris. 

79.  Titulus  sanctae  Marise  Trecensis  eclesiae. 

Aalidis  et  Letbvidis,  Freesendis  et  AWidis.  Anime 
eorum  et  animœ  omnium  fidelium  defunctorum  re- 
quiescant in  pace. 

80.  Titulus  sancti  Pétri  Avennacensis. 

Agnedis,  Aalidis,  Fredeburgis ,  Cecilie ,  Ermen- 
garde,  Hodierne,  Roceline,  Agnedis^  Elizabet.  Animae 
eorum  et  animae  omnium  defunctorum  requiescant  in 
pace. 

81.  Titulus  sanctae  Mariae  Magdalenae  Vizeliacensis 
cenobii. 


312  ROULEAUX  DES  MORTS. 

4nimae  ejiis  et  animae  omnium  fîdelium  deriin( 
rum,  in  Cliristi  nomine,  requiescantin  pace.  Orateprc 
nostris,  pro  domno  Josceranno  abbate,  pro  domn< 
Artaldo  abbate,  pro  Willelmo,  pro  Heleazaro,  pr( 
Gauzberto,  pro  Bernardo,  monacbis,  pro  Petro,  et" 
pro  ceteris  omnibus  quorum  nomina  scit  omnipotens 
Dominus. 

82.  Titulus  sanctorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
sanctorumque  confessorum  Cbristi  Veterini  episcopi 
atque  Leonardi  abbatis  Corbiniensis  cenobii. 

Animae  omnium  fidelium  defunctorum  requiescant 
in  pace. 

83.  Titulus  sancti  Pétri  de  Gloecestra. 

Gujus  ad  examen  dat  gratia  sola  juvamen, 
Nec  prosunt  mérita  justis,  pielate  remota, 
Rex  pie ,  Vitalis  sis  criminibus  venialis. 

Sunt  bona  nota  tibi,  non  peritura  sibi. 
At  miseros  illos  mentis  ratione  pusillos, 

Funera  qui  rident,  nec  sua  fata  vident, 
Corrige  clementer,  delinquunt  nanque  scienter. 

Fac  tepeat  ratio ,  desipiens  vitio. 
Casibus  indultis  miserere  quibusque  sepultis  : 

Nec  sint,  Christe,  rei,  quos  juvat  arra  spei. 

Orate  pro  nostris  defunctis,  Serlone,  Petro ,  abbati- 
bus  ;  Walterio  priore  ;  Bernardo,  Matbia,  Johanne,  et 
caeteris  omnibus. 

84.  Tituhis  sanctae  Mariaé  de  Teokesberia. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidebum  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris. 

85.  Titulus  sanctae  Mariae  Eoveshamnensisaecclesiae. 


XIÏ«  SIÈCLE.  313 

Anima  ejus  et  auimae  omnium  fidelium  defmictorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  de- 
functis. 

Abbas  Vitalis  doctrina  spiritualis, 
Multos  instruxit,  plures  de  morte  reduxit; 
Vita  fuit  dignissima,  sic  est  mors  pretiosa*, 
Sit  diadema  laborum  cum  sanctis  speciosa.  Amen. 

86.  Titulus  sanctae  Mariae  de  Persora. 

Abbas  Vitalis  verbis  factisque  beatis, 

Multos  ad  summi  premisit  gaudia  cœli, 

Quos  tandem  sequitur,  cum  sanctis  luce  potitur, 

Orate  pro  nostris  defuntis ,  scilicet  Eadmundo, 
Turstino,  Hugone,  abbatibus;  Odone  comité,  Sewar do 
priore,  Ordgaro,  Leowio,  Osberno,  Willelmo,  Beni- 
gno,  Ricardo,  et  pro  aliis  omnibus  quorum  anime  re- 
quiescunt  in  pace.  Amen. 

87.  Titulus  sanctae  Mariae  Wigornensis  ecclesiœ. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rumpermisericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen. 
Orate  pro  nostris,  pro  domno  Vulstano  et  Samsone, 
episcopis  ;  pro  domno  Thoma  priore ,  pro  Florentio 
et  Henrico,  Agelrico,  Mauro,  Symeone,  monacbis,  et 
omnibus  aliis. 

88.  Titulus  sancte  Trinitatis  et  sanctae  Marie  Covan- 
trensis  aecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Leo- 
vrico  comité,  Godiva  comitissa,  Leofwino,  Rodberto, 
episcopis,  Bruningo  priore,  Goduino,  Patricio,  Thoma, 
monacbis,  et  pro  aliis  nostris  defunctis. 


314  ROULEAUX  DES  MORTS. 

89.  Titulus  saiictae  Mariae  Bertoniensis  ecclesise. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen .  Orate  pro  nostris  defunctis, 
Nigello  abbate,  Edrico  priore,  Gemente  monacho,  et 
pro  aliis  omnibus. 

90.  Titulus  sanctae  Mariaî  Thotesberiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

91.  Canonici  Bredonie  concedunt  anime  Vitalisani- 
mabusque  omnium  fidelium  loci  illius  beneficium, 
et  unusquisque  eorum  unum  trentale.  Orate  pro  piis- 
simo  pâtre  nostro  Radulfo,  et  pro  fratribus  nostris, 
scilicet  domno  Ricardo,  Headmundo,  Unfrido,  Here- 
wardo,  et  pro  aliis  omnibus  defunctis. 

92.  Titulus  sancte  Mariae  Blidae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Rogerio,  Ra 
dulfo,  Nicholao,  Radulfo,  Benigno,  Ansberto,   Wil- 
lelmo,  Gisleberto,  Fulcone,  monachis,  et  caeteris 

93.  Titulus  sanctae  Mariae  Eboracensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen,  Orate  pro  nostris. 

94.  Titulus  sancti  Pétri  Eboracensis  aecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  AIdredo, 
Thoma,  Girardo,  Thoma. 

95.  Titulus  sancti  Germani  Salebiensis  aecclesiae. 
Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 


I 


um 
Ra-  _ 

J 


XII»  SIECLE.  318 

requiescaiîl  in  pace.  Amen.  Orale  pro  nostris,  Bene- 
dicto  abbate,et  ceteris. 

96.  Titulus  sancti  Benedicti  Ramesiensis  aecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris. 

97.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Norwicensis  œcclesise. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  domno  Herberto 
episcopo,  patrono  nostro  et  fundatore  ecclesiae  nostrœ; 
et  pro  defunctis  fra tribus  nostrae  congregationis. 

98.  Titulus  sancti  Benedicti  Holmensis  ecclesiae. 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris  defunctis  fratribus. 

99.  Titulus  sancte  Marie  et  sanctae  iï,thelburgae  Ber- 
kingensis  aecclesiae. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen  Orate  pro  nostris  ^Elfgyva 
abbatissa,  Lucia  priorissa ,  Petronella  priorissa ,  Scola- 
stica,  Perpétua,  Mathilda,  Atlielidi,  Mabilia,  Emma, 
monialibus,  et  pro  omnibus  aliis  nostris  defunctis. 

100.  Titulus  sancti  Pelri  Westmonasterii. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Offa, 
i^dgaro,  .^dwardo,  regibus;  Matilda  regina;  Vitali, 
GislebertoCrispin,  abbatibus;  Riculfo,  Turstino,  Tur- 
killo,  iEgelwardo,  Mauritio,  Willelmo,  monachis,  et 
pro  omnibus  aliis.  Concedimus  sibi  plenam  fralerni- 


316  ROULEAUX  DES  MORTS. 

tatera  et  societatem  aecclesise  nostrae,  sicut  concessimuij 
illi  cum  fratribus  qui  secum  ad  nos  vénérant.  Ha 
igitur  rénovantes,  obnixe  vos  petimus  ut  eadem  nobis 
concedatis  quatinus  in  superneecivitatis  arcemereamui 
ab  invicem  in  laetitia  sempiterna  videri.  Amen. 

1 01 .  Titulus  sancte  Mariae  Abbendoniœ. 

Anima  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  requiescant  in  pace.  Amen. 

Vita  brevis  casusque  levis,  nec  spes  remeandi  : 
Quanta  seres,  hinc  tanta  feres.  Sit  cura  pîyandi. 
Plura  seras,  ut  plura  feras  ;  ne  non  seruisse 
Peniteat,  cum  nil  valeat  tibi  penituisse. 
Qui  revocas  quod  in  arce  locas,  Petre,  jure  potenti, 
Huic  aperi  valvas.  Superi  plaudant  venienti. 

Item  alterius. 

Justus  letatur  cum  carne  sua  spoliatur. 
Ordine  nanque  Dei  moriens  oritur  requiei  : 
Sic  hic  Vitalis  paslor,  vita  specialis, 
Hinc  nece  subtractus  requiescit,  gaudia  nactus. 

1 02.  Titulus  sanctœ  Trinitatis  et  sanctse  Mariae  Egne-] 
sbamniae. 

Anima  ejus  etanimae  omnium  fidelium  defunctorumj 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Non  condemnatur  cujus  bona  vita  probatur. 
Immo  salvatur  cujus  pia  vita  probatur, 
Abbas  Vitalis  vir  vitae  spiritualis. 
Hic  sancte  vixit,  nunc  cum  Domino  requiescit. 

Orate  pro  nostris,  Columbano  abbate,  Toma  priore, 
Fulcone,  Martino,  Willelmo,  monachis;  Rogerio  laico, 
iElbelmaro  laico,  Willelmo,  et  aliis  quorum  scit  Deus 
nomina. 


XIP  SIÈCLE.  317 

103.  Titulus  sanctœ  Trinitatis  et  sanctae  Fridesvidae 
Qxinefordensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
per  Dei  misericordiam  requiescant  in  pace.  Amen. 
Concedimus  ei  fraternitatem  et  beneficium  loci  nostri. 

Cui  deservisti ,  Vitalis ,  eum  meruisti , 
Régi  mortali  non ,  immo  perpetuali , 
Qui  pro  plèbe  sua ,  que  captivata  manebat , 
Quam  cupidus  serpens  ad  Tartara  dira  trahebat, 
Qualinus  eriperet  quos  carcer  noctis  habebat , 
Lapsus  de  celo ,  veniens  in  ventre  puellae , 
Figitur  in  ligno  sine  culpa,  non  sine  velle. 
Hic  te  Luciferi  dignetur  reddere  sellae. 

1 04.  Titulus  sancti  Andreœ  Rofensis  aecclesise 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris. 

105.  Titulus  aecclesise  Cliristi  Cantuariae. 

Vitam  aeternam  tribuat  ei  et  nobis  omnibus  Christus 
filius  Dei.  Amen. 

1 06.  Titulus  sancti  Pétri  et  sancti  Augustini  Anglo- 
rum  apostoli. 

Anima  domni  abbatis  Vitalis  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris. 

1 07.  Titulus  sancti  Panera tii  martyris. 

Anima  ejus  et  animae omniumi  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

108.  Titulus  sancti  Sulpicii  Bituricensis  Navensis 
monasterii. 


-5 

I 


318  *— ^—  ROULEAtnrnEgTïmBTS. 

Odone,  Evraudo,  Eudo,  Tevino,  abbatibus;  Joberto 
Petro,  Arnulfo,  Petro,  Constancio,  Adelardo,  Ber- 
nardo,  Girardo,  Gaufrido,  moiiachis.  Anima  ej us  et 
anime  omnium  fidelium  defunctorum  requiescant  in 
pace. 

109.  Titulus  sancti  Pétri  Virsionensis  cenobii. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Oramus  pro  vestris,  orate  pro 
nostris,  scilicet  pro  Berengario,  Hunbaldo,  abbatibus;  ,^, 
Rainaldo,  Richardo,  Josberto,  Rotdulfo,  Ricbardo,  ^| 
Girardo,  Ivo,  Goffredo,  Rotberto,  Rainmundo,  Go- 
sleno,  Rotgerio,monachis;Fulcbaudo,  et  aliis  omnibus 
nostre  congregationis  fratribus. 

110.  Titulus  sancti  Martini  Masciacensis  cenobii. 


Hic  nobis  rotulus  si  verum  testificatur, 
Omnis  sanctorum  letetur  turba  virorum  ; 
Oramusque  Deum  requiescat  in  arce  polorum 
tibus  ipsis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oramus  pro  vestris,  orate 
pro  nostris,  pro  Sulpicio,  Fulco,  abbatibus;  Zacai'ia, 
Constancius,  Gimo,  Odo,  Garnerius,  Petrus,  Ugo,  Gi- 
rardo, Durando,  Acardus,  Huncbertus,  Josbertus, 
monachi,  et  aliis  omnibus  nostre  congregationis 
fratribus. 

111.  Titulus  sancti  Salvatoris  mundi  sanctique  Gil- 
dasii  Dolis. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  re- 
quiescant in  pace.  Orate  pro  nostris  defunctis,  scilicet 
pro  domno  Durando,  Mascelino,  abbatibus;  Audeberto, 


•um    î»<« 


XIP  SIÈCLE.  3^9 

Bemardo,  Rannulfo ,  Andréa,  monachis ,  et  pro  aliis 
fratribus  quorum  nomina  scit  Deus. 

112.  Titulus  sancte  Trinitatis  Belli  Loci. 

Abbas  Vitalis  vir  vite  spiritualis 
Fratres  servabat  presumentesque  domabat. 
-  Ante  Dei  faciem,  possideat  requiem. 

Orate  pro  nostris,  pro  domno  Stepbano,  pro  domno 
Bertranno,  abbatibus;  Andréa  monacbo,  Bernardo, 
Odo,  Guillelmo,  Hugolino,  Letardo,  Rotberto,  Rai- 
naldo,  et  pro  omnibus  aliis  fratribus,  sororibus,  pa- 
rentibus,  amicis,  benefactoribus,  tam  vivis  quam  de- 
functis,  quorum  nomina  Deus  scit. 

113.  Titulus  beati  Martini  Majoris  Monasterii. 

Anima  ejus  et  animée  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  defunctis 
vestris,  orate  pro  nostris,  Alberto,  Bartbolomeo,  Ber- 
nardo, Hilgodo  abbatibus  ;  Ariprando  ,  Ansegiso ,  Pe- 
tro,  Oliverio,  Andréa,  Petro,  monacbis,  et  pro  aliis 
omnibus. 

114.  Titulus  sanctae  Marie  Pontilevilensis  cenobii. 
Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  defunctis, 
sicut  pro  vestris  oravimus.  Orate  pro  Ansberto,  Gui- 
done,  Petro,  Drocbone,  abbatibus  nostris,  et  pro  Gau- 
fredo,  Radulfo,  Garino,  Girardo,  monachis  nostris. 

115.  Titulus  sanctae  Marise  Corneliacensis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris,  et 
vos  orate  pro  nostris,  Andréa  abbate,  Viventio  priore, 
pro  omnibus  aliis. 


320  "^         ROULEAUX  DES  MORTS. 

116.  Titulus  sancte  Marie  Hospitalitatis. 

Sanctimoniales  unum  psalterium  et  unaqueque  sep^ 
tempsalmos.  Anima  famuli  tui  Vitalis  et  anime  omniuml 
fidelium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.. 
Oravimus  pro  vestris  et  vos  orate  pro  nostris. 

117.  Titulus  sancti  Aniani  Aurelianensis  ecclesie. 

Dum  vixit,  vita  vixit  Vitalis  honesta  ; 

Nunc  possit  vita  vivere  perpétua  ; 
Non  facit  haec  vita  vitalem  sed  moribundum, 

Vitalem  faciat  vita  perennis  eum. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace. 

Item. 

Possideat  vitam  Vitalis,  vitis  amator. 
Per  vitem,  vitam,  cîeli  viveiis  habilator. 
Vitis  amator  erat,  quia  Christum  vivus  amavit, 
Qui  se  vite,  suos  in  palmite,  significavit. 
Vitis  amans  iterum,  cui  vinea  culta  fréquenter, 
Et  reddet  fructus  et  reddidit  ante  decenter. 
Ad  vitam  vero  non  ducit  terrea  vitis, 
Cujus  vos  usi  monachi  moderamine  sitis. 
Ergo  qui  mente  conscendit  ad  ethera  sola 
Vivat  Vitalis,  qui  fuit  agricola. 

118.  Titulus  sancte  Mariae  et  sancti  Pétri  Nielfae. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  requiescant  in  pace. 
Orate  pro  nostris  defunctis,  scilicet  Galterio,  Roscelino, 
abbatibus;  Bernerio,  Engelberto,  Fulchone,  Symone, 
Odone,  monachis,  et  pro  aliis  omnibus. 

1  19.  Titulus  sancti  Florentii  Salmurensis. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  re- 


XIP  SIECLE.  321 

quiescant  in  pace.  Orate  pro  iiostris,  Frederico ,  Si- 
gone,  Willelmo,  abbatibus;  Constaiitino  monacho, 
Fulcherio,  et  pro  aliis  mullis. 

120.  Titulus  sancti  Pauli  apostoli  Cormaricensis 
ceiiobii. 

Anima  ejusetanimse  omnium  tidelium  defunctorumi 
requiescant  in  pace.  Amen. 

1 21 .  Titulus  sancti  Juliani  martyris  Turonensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum, 
in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace.  Amen.  Oravi- 
mus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  Girberto,  Girardo, 
abbatibus;  Ricbardo,  Ingelardo,  Rainaldo,  Aucberio, 
Guillelmo,  Dodone,  monachis,  et  pro  aliis  omnibus. 

122.  Titulus  sancti  Launomari  Blesis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  defunctis, 
scilicet  pro  domino  Mauricio  abbate,  Bernardo,  Petro, 
Herberto,  Gauleno,  Constantino,  monacbis  ;  Tlieode- 
rico,  Petro,  Odone,  Stepfano,  David. 

1 23.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Mauriniaci  de  Stanpis. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  re- 
quiescant in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris,  orate 
pro  nostris  ,  scilicet  Rainaldo  abbate ,  Airardo  priore, 
Alrico  incluso,  Herveo,  Hugone,  Hilderio,  prioribus; 
Nicbolao,  Arnulfo,  Hugone,  Bauduino,  Herberto,  Gos- 
leno,  Gauterio  ,  Landrico ,  Odone ,  Lisiardo  ,  Ansello, 
fundatoris  nostri,  et  Garsadonio,  filio  ejus,  Gosberto, 
et  aliis  fratribus,  parentibus,  amicis,  et  benefactoribus 
nostris,  quibus  omnibus  det  Deus  vitam.  aeternam. 
Amen» 

21 


322 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


1 24.  Titulus  sancte  Marie  de  Longuo  Ponte. 
Quod  vestris  vultis  hoc,  fratres,  reddite  nostris 

Videlicet  Advino,  Otardo,  Andréa,  Bertranno,  Mal- 
gerio,  Roberto,  Malberto,  etpro  omnibus  aliis,  quorui 
nomina  solus  Deus  soit. 

125.  Titulus  sancte  Marie  Columbensis. 

Anima  ejus  et  omnium  fîdelium  defunctorum  re 
quiescant  in  pace.  Amen. 

126.  Titulus  sanct*  Dei  genitricis  Mariae  de  Josa-] 
phath  Carnotensi. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fîdelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  fratribus  no- 
stris defunctis ,  Garino,  Bernardo,  Eudone,  et  aliis 
quorum  nomina  scripta  sunt  in  libro  vite. 

127.  Titulus  sancti  Johannis  Carnotensis  cenobii. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fîdelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  etiam  vos  pro  fra- 
tribus nostris,  Herveo,  Drogone,  Alberto,  alio  Alberto, 
et  ceteris  omnibus,  ut  et  ipsi  vita  perfruantur  eterna. 
Albinus  unum  psalterium.  Quidam  sacerdos  très  mis- 
sas.  Garnerius  quinquaginta  psalmos  ;  Hernulfus  quin- 
decim  ;  Rualendus  septem. 

128.  Titulus  sancti  Martini  de  Valle. 

Cujus  erat  servus,  succurre,  Maria,  Vitali. 

Ut  scio,  fecisli  ;  dubitem  de  fuuere  tali  : 

Mortuus  est,  vivat.  Bene  vixit;  pace  quiescat.  Amen. 

Non  timuit  mortem,  quem  mors  superavit  ad  horam. 
Won  moriturus  obit,  quem  mors  timet  et  sibi  cessit. 
Nocte  chorus  uîedia  cantando  leva  vit  ad  astra. 


i 


XIP  SIECLE.  323 

Sit  semper  Christi  requies  eterna  Vitali . 
Hic  meruit  sumnios  in  vita  scandere  celos. 

Hugo  VII  psalmos  dat.  Radulfus  vu.  Moises  vu. 
Raginaudus  l.  Renerius  vu.  Robertus  vu.  Willel- 
mus  L.  Robertus  lx.  Ernaudus  lx.  Robertus  xxx. 
Hulduinus  vu.  Erbertus  vu.  Sancio  xx.  Gaufridus 
LX.  Mauricius  i  psalterium.  Willelmus  vu.  Lamber- 
tus  L.  Ansoldus  c.  Radulfus  c.  Fulcherius  vu.  Roge- 
rius  VII.  Osmuudus  l.  Willelmus  xv.  Willelmus  l. 
Erbertus  xv.  Andréas  xv.  Hugo  i  missam.  Renerius  i 
psalterium. 

129.  Titulus  sancti  Salvatoris  Tyronensis  cenobii. 

Anima  domni  Vitalis  bonae  mémorise  viri  et  animse 
omnium  fidelium  defunctorum  requiescant  in  pace. 
Amen.  Orate  pro  abbatibus  nostris,  Bernardo  scilîtet 
et  Radulfo,  et  pro  fratribus  nostris  omnibus. 

130.  Titulus  sanctorum  martyrum  Johannis  etPauli 
obedientiae  de  Tyron. 

Anima  piissimi  abbatis  Vitalis  et  animge  omnium  fi- 
delium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

131 .  Titulus  sanctae  Trinitatis  Vindocinensis  mona- 
sterii. 

Anima  ejusetanimse  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace. 

13'2.  Titulus  sancti  Pétri  Burgulii. 

Anima  Vitalis  abbatis  et  animae  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

133.  Titulus  f.ancte  Marie  Fonti  Evaridi. 

Scimus,  fratres  karissimi,  quia  doletis  de  piissimum 


324  ROULEAUX  DES  MORTS. 

patrem  qiiem  amisistis  in  hac  luce;  sed  credimus  quod 
régnât  in  eterna  beatitudine.Nos  tamen  sumus  sociale 
vestre  dolori,  quia  erat  nobis  pius  atque  dileclus,  eL 
juxta  Johannis  vocem,  Deus  karitas  est;  propter  hdJUJ 
inpendimus  ei  modicum  beneficium  de  caritati  dulce- 
dine,  bec  sunt  ccc  psalteria  et  totidem  vigilias. 

Orate  pro  piissimo  pâtre  nostro  Roberto,  etproHer- 
sende,  karissima  matre  nostra  ;  pro  domno  Petro,  Pic- 
tavensis  episcopo,  et  pro  Leodegario  arcbiepiscopo,  et 
pro  Rainerio  capicerio ,  Geraudo  de  Bria  sacerdote , 
Hylario  sacerdote,  Geraudo  de  Tucio,  laico,  Karadoco 
fratre  nostro,  Teburge,  Teburge,  Briccia,  Ermen- 
gardis,  monialibus;  Agnes,  Raimburgis,  Ermengardis, 
et  Agnes  sacrata  Deo,  et  pro  aliis  omnibus  fratribus 
et  sororibus  nostris. 

134.  Titulus  beati  Martini  Andecavis. 

Canidés,  persona  gravis,  facundia  sancta, 

Moribus  eximiis  addiderant  cumulum  ; 
Gulcitra,  stramen  erat;  viuum,  fons;  herba,  legumen 

Pisces,  lacet  mel;  panis,  avena  rudis; 
Sal,  condimentum  ;  tenuis  sopor  atque  modestus; 

Pes  sibi  vector  erat  sepius,  aut  asinus; 
Nec  tamen  inde  minus  fuit  aptus  rébus  agendis, 

E  contra  quam  si  copia  multa  foret. 
Cum  sic  portasse!  estus  pondusque  diei, 

Pro  vita  vitam  vila  det  emerilam. 

135.  Titulus  sancti  Franbaldi  abbatis. 

Anima  piissimi  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Septem  ei 
plena  officia  faciemus.  Orate  pro  nobis. 

136.  Titulus  sancti  Juliani  de  Prato. 


XIP  SIÈCLE.  32S 

Anima  donni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de 
functorum  requiescant  inpace.  Orate  pro  nostris,ora- 
mus  pro  vestris  ;  Agnes  abbatissa,   Ermengardis,  Er- 
melina,  Misilindis ,  Richildis,  Ermentrudis,  Claricia, 
Hodierna. 

137.  Titulus  cenobii  sancti  Martini  Sagii. 

Anima  domni  Vitalis  et  animae  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro 
nostris;  oramus  pro  vestris,  et  pro  omnibus  quorum 
nomina  Deus  scit. 

138.  Titulus  sancte  Marise  Almaniscarum. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Ade- 
laide,  Helvisa,  abbatissis;  Rogerio  comité,  Mabilia  co- 
mitissa,  Ernulfo,  Philippo ,  Mabilia,  fdiiseorum; 
Eremburge,  Remburge,  Emma,  Emma,  Hatbvisa, 
Hathvisa,  Béatrice,  monachis,  et  ceteris  omnibus. 

139.  Titulus  cenobii  sancti  Ebrulfi. 

Anima  donni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen.  Oramus  pro 
vestris,  orate  pro  nostris,  Willelmo,Gisleberto,Odone, 
David,  Turstino,  Willelmo,  Ascelino,  Frotmundo, 
Walterio,  Gisleberto,  Radulfo,  et  ceteris  omnibus. 

140.  Titulus  sancte  Marie  Ebroicensis. 

Anima  donni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nos- 
tris et  nos  pro  vestris. 

1 41 .  Titulus  sancti  Pétri  apostoli  Cerneliensis  aec- 
clesise. 


326  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  aniniœ  omnium  fidj 
lium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Oî 
pro  nostris. 

142.   Titulus  sanctae  Dei  genitricis  Marise  Scirbi^ 
nensis  ecclesiae. 

Anima  venerandi  patris  Vitalis  abbatis  et  aninise 
omnium  fidelium  defunctorum  per  misericordiam 
Christi  requiescant  in  pace.  Amen.  Hoc  idem  persol- 
vite  nostris,  Gregorio,  Leofrico,  Wlfrico,  Segaro,  Ed 
wino  priori,  Heremanno  monacho,  Tobiae,  Thoma, 
dredo,  Alfgeto. 


143.  Titulus  sancti  Pétri  Resbiacensis  ecclesie. 

^de  tua  sumptum,  carnis  de  corpore  pulsum, 
Sume,  Deus,  patrem,  quem  karlula  protulit,  istum, 
Assistens  cœlis,  terris  hue  usque  fidelis, 

144.  Titulus  patris  Benedicti  Floriacensis  cenobii, 

Vita  manens,  pax,  lux,  Vitalis,  vivificans  dux, 

Te  locet  in  cœlis;  separet  a  lenebris. 
Si  bene,  si  juste  vixisti,  si  modef&te, 

Nunc  tibi  sint  vite  premia  perpétuas  ; 
Teque  suo  visu  saciet,  sine  quo  saciari 

Nemo  potest  plene,  nec  quid  habere  boni. 

Orate  pro  nostris,  Quidone,  Petro,  Injorranno,  Uie- 
rio,  Huberto,  Bernardo,  Dalmacio,  Petro,  Rodulfo, 
Ildino,  Raimundô,  Framberto,  Willelmo,  et  aliis  abba- 
tibus  et  monacbis  ;  Gualterio,  Artaldo,  Guillelmo,  ab- 
batibus;  Gaufreflo,  Rodulfo;  Verano,  Simone,  abba- 
tibus;  Gualone,  Guillelmo,  l^terico,  Rotradis  femina, 
Petro,  Moyse. 

145.  Titulus  sancte  Marie  Hinchelaiensis. 


1 


XIF  SIÈCLE.  327 

Anima  Vitalis  abbatis  et  anime  omnium  fidelium 
defunctorum,  in  Christi  nomine,  requiescant  in  pace. 
Orate  pro  nostris,  pro  Radulfo,  pro  Willelmo,  pro  Ema, 
et  pro  Gilleberto,  et  pro  Merevinno  presbitero. 

146.  Titulus  sancti  Martini  de  Bello. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  animœ 
requiescant  semper  cum  Christo  in  pace.  Amen. 

Transit,  ut  umbra,/lecora  malignaque  gloria  mundi. 
Ut  quid  amantur,  cum  perdantur,  gaudia  mundi? 
Nullus  pastorum  remanet,  nullusque  bonorum. 
Flos  arens  fœnum  fit,  carnis  gloria  cenum. 
Transiit  hac  vita  Vitalis  sic  heremita. 
Dat  flatum  celo,  dans  carnem  pulveris  imo. 

Orate  pro  abbatibus  nostris  et  cseteris  fratribus  nos- 
tris. 

147.  Titulus  aecclesiae  sanctœ  Trinitatis  de  Notyn- 
gham. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Hu- 
gone,  Lamberto,  prioribus;  Walterio,  Wlrico,  Radulfo, 
Willelmo,  Roberto,  Walterio,  monacbis,  et  pro  ce- 
teris. 

148.  Titulus  sancti  Sergii  Andegavis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris, 
pro  Bernardo,  pro  Walterio,  abbatibus;  pro  Samaro 
monacho,  et  aliis  fratribus  defunctis. 

149.  Titulus  sanctae  Marise  Lirae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium   defuncto- 


528  ROULEAUX  DES  MORTS. 

rum  per  Dei    misericordiam    requiescant    in    pac? 
Amen. 

1 50.  Titulus  saiictae  Mariœ  de  Deserto. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum  per  Dei  misericordiam  requiescant  in  pace. 
Amen. 

151 .  Titulus  sancti  Salvatoris  Ebroicensis. 
Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 

requiescant  in  pace.   Amen.  Orate  pro  nostris  et  nos 
oramus  pro  vestris. 

1 52.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sancti  Melori  Ambres- 
beriensis  aecclesiœ. 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  anime  omnium  fide- 
lium requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris  et 
nos  oramus  pro  vestris. 

153.  Titulus  sanctae  Mariae  sanctseque  Eadithae  Wil- 
toniensis  aecclesiae. 

Gloria  quid  rerum,  vel  quid  mora  longa  dierum 
Prosunt,  tam  foriis  cum  sit  conclusio  mortis, 
Ut  sub  sorte  pari  possit  cunctis  dominari.?^ 
Sed  desperandum  non  est  aut  jure  dolendum 
De  nece  justorum  :  requies  est  nam  Deus  horum. 
Unde  piis  lacrimis,  petimus,  vos  parcite  vestris; 
Nam  si  sic  vixit,  nobis  ut  cartula  dixit, 
Vitalis,  cœli  fruitur  modo  parte  sereni, 
Quodque  sibi  nomen  Vitalis  contulit  omen , 
Hoc  habet  in  Christo  :  mundo  nam  vixerat  isto 
Prudens,  munificus,  castus,  pielatis  amicus. 
Ergo  sibi  summi  concédât  gratia  Ghristi 
Ut  prece  sanctorum  consors  sit  factus  eorum. 
Que  dedimus  vestris  eadem  vos  reddite  nostris. 


XTI«  SIECLE.  329 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
per  Dei  misericordiam  in  pace  requiescant.  Amen. 
Orate  pro  nostris,  scilicet  domna  abbatissa  Wiltru- 
dis,  Elvitha,  Bribtiva,  Godiva,  Matbelda,  priorissis; 
Susanna  monacba,  Ida,  Beatrix,  Ragenildis,  Matbelda, 
Eaditha,  Ingritba.  Orate  pro  Rodberto  comité,  Ma- 
thilde,  Mabilia,  comitissis;  Agnete.  Orate  pro  Ernulfo 
capellano,  Willelmo,  Godrico,  Odbrihto. 

1 54.  Titulus  sancti  Pétri  Mycelaniensis  aecclesiae. 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  nostris. 

155.  Titulus  sancti  Pétri  apostoli  Bathae. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Concedimus  ei  beneficium  loci 
nostri.  Orate  pro  nostris. 

156.  Titulus  sancte  Marie  et  sancti  Aldelmi  con- 
fessons Malmesberiensis  ecclesie. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Gonceditur  ei  loci  pars 
omnium  beneficiorum,  in  liiissis,  in  orationibus,  in 
elemosinis,  ut  quandiu  duraverit  inibi  Dei  servitium, 
duret  animae  ejus  memoriae  solatium.  Orate  pro  nostris 
^delstano  rege,  Warino  et  Godefrido,  abbatibus; 
Watselino  et  Radulfo,  prioribus  ;  Ricardo  et  Stepbano, 
monachis;  Gerardo  et  Bernardo,  fratribus;  Elevisia, 
Matbilidi,  sororibus;  Walterrio  et  Ricardo,  monachis, 
et  pro  ceteris  fidelibus,  Siredo  et  aliis. 

157.  Sancti  Egidii. 


330  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Te  Deum  laudamus   Sancte  Yitalis,  ora  pro  nom 
Fidelium  anime  requiescant  in  pace. 

1 58.  Titulus  sanctae  Mariae  de  Belverio. 

Anima  domni  Vitalis  abbatis  et  animse  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

159.  Titulus  sanctaî  Marige  de  Wimundeham. 

Concedimus  ei  beneficium  loci  nostri  et  x  missas. 
Anima  ejus  et  animse  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

160.  Titulus  sancti  Johannis  aewangelistae  de  Pon 
tefracto. 

Anima  ejus  et  omnium  fidelium  defunctorum  re 
quiescant  in  pace.  Amen.  Ora  te  pro  nostris. 

161 .  Titulus  sancti  Oswaldi  régis  et  martyris  juxta 
Pontemfractum. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defuncto- 
rum per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace. 
Amen.  Concedimus  huic  patri  beneficium  loci  nostri 
Orate  pro  nostris. 

1 62.  Titulus  sancte  Marie  Bretlintonensis. 


I 


Concedimus  huic  patri  beneficium  commune  loci 
nostri.  Orate  pro  nostris. 

Det  tibi  se  Deus  omnibus  omnia  sufficienter; 
Nescio  quid  niajus  deprecer  a  ut  melius. 

163.  Titulus  sancte  Trinitatis  Eboracensis. 

Anima  donni  Vitalis  abbatis  et  animae  omnium  fide- 
lium defunctorum  requiescant  in  pace.   Amen.  Orate 


^ 


XII"  SIÈCLE.  331 

pro  noslris  fratribus  sicut  oramus  pro  vestris.  Orale 
pro  donno  Martino,  Radulfo  Paganello,  David,  Tris- 
tanno  (?),  alio  Radulfo,  Salomone,  monacliis  nostris. 

164.  Titulus  sancti  Leoriardi  de  Briesetta. 

A^nima  beati  Vitalis  abbatis  et  anime  omnium  fide- 
lium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Conce- 
dimus  buic  abbati  beneficium  nostri  loci.  Orate  pro 
nobis. 

165.  Titulus  sancte  Marie  Lincoliensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen. 

166.  Titulus  sancti  Oswaldi  régis  et  martyris  in 
Bardanai. 

Miles  duxque  gregis  géminé  per  pascua  legis, 

Ex  atrii  cura  te  per  certamina  plura, 

Continet  aula  Dei  refovetque  sinus  requiei  ; 

Virginei  cetus  tali  dulcedine  letus 

Visibus  atque  choris  nunc  delectare  canoris. 

Grex  confessorum  candens  ut  tlos  liliorum 

Te  gaudet  jungi  sibi,  te  quoque  nomine  fungi 

Vite,  Vitalis,  quia  vite  perpetualis; 

Et  rosée  gentis  exercitus  igné  calenlis 

Omnia  magnorum  tibi  monstrat  honora  laborum; 

Ordo  senatorum  te  curia  discipulorum, 

Atque  Deo  plenus  te  convocat  ordo  novenus. 

Ut  prius  ignota  bona  sumas  ad  tua  vota , 

Clamans  :  En  vivam  deglutio  namque  salviam, 

Qua  novus  est  sospes  et  vivax  celicus  hospes  ! 

En  tôt  fuite  bonis  memor  esto  conditionis 

Prime ,  nec  celi  Dominum  pro  gente  fideli 

Cesses  orare,  contagia  nostra  lavare, 

Moribus  ornare,  nos  inde  beatificare. 


332  ~      ROULEAUX  DES  MORTS. 

At  si  forte  doles  quod  traxit  carnea  moles. 
Concito  solvaris,  summaque  quiète  fruaris. 
Huic  ad  solamen  consonet  omnis  :  Amen. 

167.  Titulus  sancte  Marie  Auxelioduni  cœnobii. 

Anima  abbatis  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Oramus  pro  vestris 
et  vos  orate  pro  nostris,  pro  Iterio,  Litterio,  (liraudo, 
abbatibus;  Josberto,  Unbaudo,  Rannulfo,  monachis, 
et  pro  omnibus  aliis. 

168.  Titulus  sancte  Marie  Dolensis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

169    Titulus  sancti  Mauritii  Andecavensis. 

In  Domini  templo  nixus  conamine  magno 

\ivens  Vitalis,  sancta  columna  fuit; 
Non  possum  fari ,  nec  digne  premeditari 

In  quantum  sancta?  profuit  aecclesiae. 
Doctor  erat  patrum  sanctorum,  gloria  fratrum  ; 

Christus  ob  hoc  sanclam  donet  ei  requiem. 

170.  Titulus  sancti  Albini  episcopi  Andecavensis. 

Anima  hujus  patris  et  anime  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Orate  pro  omnibus 
nostris  pa tribus  et  fratribus  defunctis. 

171.  Titulus  sancti  JNicholai  Andecavis. 

Anima  ejus  et  animœ  omnium  fidelium  defunctorum 
per  misericordiam  ■  Dei  requiescant  in  pace.  Amen. 
Orate  pro  nostris,  Achardo  cantore,  Ebrardo,  Jo- 
hanne,  Willelmo,  et  pro  omnibus  fratribus,  sororibus 
et  parentibus,  atque  benefactoribus  nostris,  qui  ex  hoc 
seculo  transierunt. 


i 
I 


XIP  SIÈCLE.  333 

172.  Titulus  sancte  Marie  Kritatis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Huic  sanctissimo  patri 
concedimus  martirologium  nostrum  et  omnes  oratio- 
nes,  sicut  uni  ex  nobis.  Orate  pro  sororibus  nostris, 
Leszelina,  Agnete,  Hildeberge,  Hildegarde,  et  omnibus 
aliis. 

173.  Titulus  sancte  Marie  Discooperte  Andegavo- 
rum  de  suburbio. 

Versus  Hugonis  Abrincarum*. 

Abas  Vitalis  vita  discessit  ab  ista, 

Et  de  terrenis  transiit  ad  superos  ; 
Ingressum  patrie  carnis  resolutio  pandit , 

Et  reserut  vite  gaudia  mortis  iter; 
Nec  dubios  nos  esse  sinit  quem  novimus,  a  quo 

Pendebat  tante  relligionis  apex. 
Non  hune  pauperies  monachum  neque  gloria  vana, 

Sed  nec  prelatum  fecit  honoris  amor. 
Ut  sibi  prodesset,  monachus;  prelatus,  ut  illos 

Eveheret,  quos  jam  verterat  in  monachos. 
Nec  prius  in  populum  de  paupertate  tenenda 

Disseruit,  quam  qui  pauper  et  ipse  foret. 
Non  ideo  quod  non  dives  fuerit,  sed  ad  horam 

Pro  sempiternis  preteritura  dédit. 
Hic  vestes  niveas  se  subjectosque  fidèles 

Induerat,  casti  pectoris  indicium. 
Non  unquam  caro,  non  oleum,  non  vina  fréquenter 

Aueebant  mensas  vel  sibi  vel  monachis. 
Nature  satis  esse  videns  quod  vivere  posset  ; 

Vilibus  indutus,  sepius  exuriit. 

1,  C'est  sans  fondement  que  ces  vers  ont  été  attribués  à  a  Hugues, 
comte  d'Avranches,  »  par  M..  Desroches,  Mém.  de  la  Soc.  des  Andq.  de 
Norm.y  2*  série,  X,  263. 


334  ROULEAUX  DES  MORTS 

Nec  soli  sibi  se  natum  sed  ad  utilitatem 

Communem  cunclis  lux  specialis  erat. 
Totus  in  hoc  ut  per  divini  semina  verbi 

Errantes  animas  verteret  in  melius. 
Virga  manum,  nientem  pietas,  sapientia  pectus, 

Ornabant  vultum  gracia,  verba  nitor. 
Omnibus  acceptus ,  omnes  capiebat  amore 

Et  cum  quoque  statum  moris  habens  proprii. 
Nec  minus  exemple  populuni  quam  voce  docebat, 

Et  duplex  mouitum  consona  vox  operi. 
Mens  docilis,  doctrina  frequens,  et  gratia  verbi, 

Gordis  simplicitas,  et  faciès  hilaris. 
Consilium  grave,  sana  fides,  reverentia  morum, 

Affatus  dulcis,  intégra  relligio. 
Invidiam  procul  bac  a  persona  relegabant , 

Et  dederant  faciles  ad  sua  vota  viros. 
Non  sibi  difficiles  efiectus  inveniebat , 

In  solidam  pacem  restitueus  odia. 
Nec  mirum  cui  pax  inerat,  si  pacis  amator 

Discordes  poterat  conciliare  sibi. 
O  quante  virtutis  homo  !  Quam  grata  loquendi 

Gracia  !  Quam  dulcis  vox  et  amoris  habens! 
Non  labor  aut  pigi  um  tristemve  coegit  egestas 

Ad  circonstantes  dissimulare  loqui. 
Non  indignantem  pauper,  limidumve  potestas 

Invenit  supplex  huic,  aliique  minax. 
O  quanti  meriti  pastor  qui  solus  in  omnes 

Exemplum  sacre  relligionis  erat  ! 
Et  puto  pro  culpa  populi  quod  judicis  ira 

In  terris  illum  noluit  esse  diu. 

1 74.  Titulus  sancti  Petri  Culturae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescanr  in  pace.  Oramus  pro  vestris.  Orate  pro 
nostris,  pro  domno  Johele,  Odone,  Hugone,  abbati- 
bus,  et  pro  aliis  fratribus  nostrœ  ecclesiae. 


\ 


XIP  SIECLE.  33S 

175.  Titulus  saiicli  Pétri  de  Curia. 

Hujus  Vitalis  animam  rex  spiritualis 
Collocet  in  leta  paradisi  sede  quieta  ; 
Et  virtute  pi  a  juvet  illum  virgo  Maria. 

176.  Titulus  sancti  Pétri  Castellionis. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  tldelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris. 
Orate  pro  nostris;  Gisleberto,  Guillelmo,  Theotardo, 
Gunduino,  Rotberto,  Lescelino,  et  pro  omnibus  aliis 
quorum  nomina  Deus  scit. 

177.  Titulus  sancti  Taurini  episcopi  Ebroice  civi- 
tatis. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris.  Orate 
pro  nostris,  pro  Fulcheranno,  pro  Restaldo,  Fro- 
mundo,  Tovone,  Radulfo,  Guillelmo,  abbatibus;  Her- 
naldo,  Hunfrido,  Guillelmo,  prioribus;  Richardo, 
Rogerio,  Nicholao,  Guillelmo,  Arnulfo,  Rotberto, 
Thoma,  Rotberto,  llgerio,  monachis,  et  pro  aliis  omni- 
bus quorum  nomina  Deus  scit. 

178.  Titulus  sancte  Crucis  sanctique  Leudfredi  ab- 
batis  eximii  confessons. 

Anima  abbatis  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro 
vestris,  et  vos  orate  pro  nostris,  Alberico,  Odilone, 
Ricardo,  abbatibus;  Hugone  priore  ;  Gisleberto, 
Gualterio,  Teoderico,  Ricoardo,  Mainerio,  sacerdo- 
tibus  ;  Tescelino,  Richardo,  c[lericisl,  et  omnibus  aliis 
quorum  nomina  Deus  scit. 


336  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 79.  Titulus  saiictae  Trinitatis,  Bellomontissis  déc- 
clesiae. 

Anima  domni  Vitalis  et  animce  omnium  fidelium  de- 
functorum  per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace. 
Amen.  Orate  pro  nostris,  et  nos  pro  vestris. 

180.  Titulus  sanctiSeveri  confessons  Christi. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris,  Ascelino,  Ar- 
nulfo,  abbatibus  ;  Widone  priore,  Hodone  monacho , 
Roberlo  c[lerico],  Helduino,  Roberto,  Milone,  Am- 
brosio;  pro  sororibus  nostris,  Adda,  Amelina,  Albe- 
reda,  et  pro  aliis  familia[ri]bus  nostris;  Kicardo,  Hu- 
gone,  comitibus;  Ricardo  vicecomite.  Vitalis. 

1 81 .  Titulus  sancte  Marie  Lonleiensis  cœnobii. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

182.  Titulus  sancti  Pétri  et  sancti  Swithuni  Winto- 
niensis  aecclesiae. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum- 
requiescant  in  pace.  Oramus  pro  vestris;  orate  pro  nos- 1 
tris,  Kynegilso,  Adwlfo,  Eduardo,  regibus;  Ymmare- 
gina;  Alwino,  Walchelino,  episcopis;  Symeone  abbate, 
Godefrido  priore,  Ricardo  abbate,  Ricardo,  Hardingo, 
Lywingo,  Ordmaro,  Gozelino,  Almaro,  Alvrico,  Felice, 
Bernardo,  Alvredo,  Rogerio,  Kipingo,  Alwino,  et  aliis 
omnibus.  Orate  et  pro  speciali  fundatore  aecclesiae  no- 
strae  domno  Frangswalone  et  domno  Kileberto  Ricardi 
filio,  avunculo  ejus,  et  Roberto  de  Humœts,  et  Ri- 
cardo. 


XIP  SIECLK.  337 

183.  Titulus  sancti  Pétri  et  sancti  Grimbaldi  Win- 
toniensis  iecclesiae. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Oramus  pro  vestris;  orate 
pro  nostris,  Swartlingo,  Alfnotho,Wlfwardo,Agelwio, 
Alfwino,  sacerdotibus  ;  Hugone  converso,  Haymone, 
Eilavo,  sacerdotibiis;Henrico  diacono,  Bénédicte  can- 
tore  sacerdote,  Gotselino,  Hugone,  Wlfwardo,  sacer- 
dotibus; Ysaac  con\erso,  Stephano  acolita,  Alfwino 
converso,  Willelmo,  Godwino,  Arnulfo,  sacerdotibus, 
et  ceteris  fratribus  nostris. 

184.  Titulus  sanctae  Mariîc  et  sanctœ  Eadburgae 
\'irginis  Wintoniensis. 

Sit  semper  Ghristi  requies  œterna  Vitali. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Oravimus  pro  vestris  ;  orate  pro 
nostris,  pro  abbatissa  Béatrice;  Matliilda,  Emmaprio- 
rissis;  Orengia,  Edita,  cantrice;  Alb.,  Godesteva, 
Cecilia,  Ascelina,  et  ceteris  aliis  sororibus. 

185.  Titulus  sanctae  Mariae  Rumesiensis  ecclesia?. 

Anima  ejus  et  animge  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  nostris,  Petro- 
nilla,  Cecilia,  priorissis;  Godiva,  Gisla,  Leoviva,  Béa- 
trice, Gilburge,  monialibus,  nuper  defunctis,  et  cae 
teris  omnibus. 

186.  Titulus  sancte  Marie  Salesberiensis  ecclesie. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Abas  Vilalis  monacorum  gloria  vixit  ; 
Dum  vixit,  fecit  que  fecit  semper  honeste. 

22 


338  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Sermo  Dei  vacuus  nunquam  fuit  ejus  in  ore. 
Quod  docuit  gentes  in  se  prius  istud  agebat; 
Illicites  actus  prohibens  nunquam  f'aciebat. 
Ergo  Dei  pietas  et  gratia  det  sibi  vitam 
Eternam,  multis  quam  piomittebat  habeudam. 

Puériles  versus. 

O  flos  Vitalis,  monacorum  gloria,  mortem 
Nocte  dieque  tuam  lugent  nionachique  parentes  ; 
Nam  pietaâ  tecum  fuit  et  concordia,  pax  ;  lis 
Non  aderat  ;  Cristum  semper  Vitalis  amabat, 
Et  dum  vivus  eras  Christo  servire  studebas. 

Abas  Vitalis,  tibi  sit  laus  vita  perhennis, 
Nam  dum  \ixisti  vestes  escamque  dedisti. 
Pauperibus  justis  largus  blandusque  fuisti; 
Sprevisti  terras  et  Cristum  semper  amasti. 
Ergo  perpetuum  tibi  det  Chrislus  paradisum. 

Cum  mors  equali  mortalia  conditione 
Subruat,  et  morti  nil  superesse  queat; 

Sic  agat  omnis  homo  ne  post  mortetu  moriatur. 
Ne  sit  pena  duplex,  sic  agat  omnis  bomo. 

Abas  Vitalis,  fons,  exeniplum  pietatis, 
In  Christo  vivens,  non  obiturus,  obit. 

Nunc  quia  nature  persolvit  débita,  Christus 
Sit  sibi  lumen,  honor,  gloria,  vita,  salus. 

187.  Titulus  sanctifi  Mariae  et  sancti  Ead^uardi  Sce- 
phtoniensis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animse  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orale  pro  nostris,  Eula- 
lia  abbatissa;  Agnete  priore,  Albereda  priore,  et  cé- 
leris sororibus  defunctis. 

1 88.  Titulus  sanctae  Mariae  et  sancti  Sansonis  Midel- 
tonensis  ecclesie. 


xiî"  SIÈCLE.  n;)9 

Anima  ejus  et  aiiimae  omnium  fideliiun  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen 
Orate  pro  nostris. 

189.  Titulus  sancti  Pétri  de  Monte  Acuto. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

1 90.  Titulus  sanctae  Mariée  Glastoniije. 

Anima  Vitalis  abbatis  et  animée  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Orate  pro  nostris 
benefactoribus  et  benefactricibus,  regibus,  comitibus, 
episcopis,  abbatibus  et  monacbis,  et  cunctis  quorum 
nomina  sint  in  libro  vitse.  Amen. 

191 .  Titulus  sancli  Pétri,  apostolorum  principis,et 
sanctse  iEtheldretbee  A'irginis  Elyensis  aecclesiae. 

Anima  piissimi  Vitalis  abbatis  et  anime  om- 
nium fidelium  defunctorum  requiescant  in  pace. 
Amen.  Concedimus  liuic  patri  beneficium  loci  nostri. 
Orate  pro  nostris  defunctis,  /Edgaro  rege,  Lefsino, 
Teodwino,  Ricardo,  abbatibus;  Sictrico  preposito, 
Turstino  preposito,  Guthmundo  secretario,  Roberto 
monacho,  iElfwardo  secretario,  ^Elwino,  Godpino 
de  Wintonia,  Wimero,  Ribaldo,  monacliis,  et  pro 
omnibus  aliis  fratribus,  sororibus,  parentibus,  aniicis, 
benefactoribus,  tam  -vivis  quam  defunctis,  quorum 
nomina  Deus  scit.  IP  nonas  julii  obiit  Walterus, 
monaclius  professus  et  sacerdos  sancti  Pétri  apostoli 
Elyensis  aecclesiœ. 

192.  Titulus  sanctee  Mariée  Spallingensis  aecclesiae. 
Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  de(\inctorum 

requiescant  in  pace.  Amen. 


340  ROULEAUX  DES  MORTS. 

193.  Titulus  sancti  Bartliolomei  et  sancti  Gutblaci 
Crolandie. 

In  omnibus  beneficiis  nostris  domnum  Vital em  glo- 
riosum  et  sanctum  abbatem  collegimus,  si  tamen  nobis 
indiget  peccatoribus,  quia  tôt  et  tanta  bona  de  eo  au- 
dimus  quod  ipse  nos  juvare  melius  potest  quam  nos 
eum.  Sed  quia  rotuli  epistola  nos  aliosque  peccatores 
exorat  ut  pro  eo  quamvis  sancto  Deum  exoremus,  bo- 
num  est  ut  ei  obediamus.  Anima  ejus  in  Cbristo  et  cum 
Cbristo  semper  vivat  etrequiescat  et  pro  nobis  pecca- 
toribus sic  Deum  iraploret,  ut  ipse  Deus  eum  dulciter 
audiat.  Amen. 

194.  Titulus  sanctae  Mariie  sanctique  Botulfi  Tbor- 
nensis  secclesiae. 

Concedimus  et  enixius  exoramus  ut  hune  sanctissi- 
mum  patrem,  cujus  ad  nostri  noticiam  transitus 
pervenit,  pietas  superna  omnium  beneficiorum  nos- 
trorum  consortem  efficiat,  nosque  ejus  meritis  et 
virlutibus  veniam  peccaminum  adipiscamus.  Amen. 
Orate  pro  nostris. 

195.  Titulus  sancti  Pétri  de  Burch. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Orate  pro  noslris  abbati- 
bus  ac  fratribus.  Concessimus  sibi  beneficium  loci. 

196.  Titulus  sancte  Triiiitatis  Werengefordie. 
Anima  ejus  requiescatin  pace.  Amen. 

197.  Titulus  sancti  Eadmundi  régis  et  martyris. 
Anima  domni  Vitalis  et  animae  omnium  fidelium  de- 
functorum requiescant  in  pace.  Amen. 


XIP  SIÈCLE.  341 

198.  Titulus  sanctse  Mariée  de  Tetford. 

Anima  domini  Vitalis  et  animae  omnium  fideliiim  de- 
functorum  requiescant  in  pace.  Amen. 

199.  Titulus  sancti  Pétri  ^^iae. 

Anima  domni  Vitalis  et  anime  omnium  fidelium  de- 
functorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Conceditur  ei 
eo  loci  pars  omnium  benerici[or]um  in  missis,  in  ora- 
tionibus^  in  elemosinis,  ut,  quandiu  duraverit  inibi  Dei 
servitium,  duret  anime  ejus  memorie  solatium.  Orate 
pro  nostris,  Osberno  abbate,  Rotberto  monacho,  Rot- 
berlo  Malet,  Alwrico,  Fredeberto,  Ormaro,  et  pro  cé- 
leris fidelibus. 

200.  Titulus  sanctae  Trinitatis  Colecestrise. 

Concedimus  domno  Vitali  beneficium  loci  nostri, 
et  petimus  Christum  ut  donet  ei  partem  beatse  re- 
quiei.  Orate  pro  nostris  caiionicis  defunctis,  Sirico, 
Eilavo,  Gwaltero,  Eadwino,  Suenone,  et  ceteris. 

201 .  Titulus  sancti  Leonardi  Strafordiensis  ec- 
clesie.  , 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen.  Concessimus  sibi  benefi- 
cium loci  nostri.  Orate  pro  nostris  sororibus  defun- 
ctis, 

202.  Titulus  ecclesise  Christi  Lundoniae. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Vita  beatarum  Deus  et  requies  animarum 
Vita  Vitali  det  vivere  perpetuali. 


342  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Concedimus  animae  hujus  patris  vestri  et  omnibus 
vestrae  fraternitatis,  tam  vivis  qiiam  defunctis,  in  om- 
nibus beneficiis  nostriset  oralionibus  communionem, 
mutuum  vestre  devotionis  humiliter  deposcentes  auxi 
lium. 

203.  Titulus  sancte  Marie  Suthewercensissecclesise. 
Hic  quia  doctrina  viguit  pius  absqiie  ruina, 

Et  quia  perlate  fulsit  morutn  gravitate, 
More  preces  demus.  Sic  isti  subveniemus, 
Ut,  si  putrescet  caro,  spirilus  ipse  quiescet. 

Anima  ejuset  animœ  omnium  fideliu m  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Concedi- 
mus huic  patri  beneficium  loci  nostri.  Orate  pro  no- 
stris. 

204.  Tituhis  sancti  Pauli  Londoniensis  secclesise. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

Versus  Radulfi  filii  Fulcredi  Cadomensis. 
Ista  nemo  cita  tam  sprevit  inercia  vita 
Mundi  terrena,  tendons  alte  sua  frena, 
Iste  velut  fecit  Vitalis  nomine  dictus. 
Se  non  injecit  morti,  carnalibus  ictus. 
Omnia  pessima  sub  necis  infima  missa  meavit. 
Cordis  et  intima  traxit  ad  optima  falsaque  cavit. 
Novit  et  ipse  malum,  nec  ad  elFectuni  mala  duxit. 

Quod  sciit  implevit;  novit  et  ipse  malum. 
Constitit  immobilis  contra  flummas  viciorum. 

Hic  nequiit  flecti  ;  constitit  immobilis. 
Nulli  terrenœ  fuit  hujus  vita  secunda. 
Suppositos  pêne  plures  velut  ex  maris  unda 
Erepsit  plene  roonstrans  non  pretereunda. 
Transiit  obscenap  cum  credulitate  rotunda 


XIP  SIÈCLE.  343 

Vitai  ferventes  iluctus.  Modo  sede  jocunda 
Fit  residens.  Evgo  data  slt  siln  tanta  polestas, 
Ut  nos  a  tergo  sumptos  traliat  ejus  honestas. 

Flos  abbatum,  fons  bonitatum,  vita  potentum, 
Iraperium  regam,  sceptrum  legum,  sapienluni 
Pax  et  honor,  spes,  rex,  lex,  dux,  lux,  gloria,  virtus, 
CoiTuit,  adnichilatur.  Quid  meruit  moriatur? 
Ergo  mors  isti  succurrat  passlo  Christi; 
Huic  Deus  inde  plae  succurrant  vota  Mariie. 

Filius  unions  et  Spiritus  almus  alius 
Salvificet  nos,  puriiicet  nos,  justificet  nos. 

205.  Titulus  aecclesiœ  sanctse  Mariae  Radinsis. 

Anima  ejus  et  anime  omnium fideliumdefiinctorum 
requiescantin  pace. 

206.  Titulus  ecclesiai  sanctœ  Dei  geiiitricis  Mariae 
de  Meretona. 

Anima  ejus  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
per  Dei  misericordiam  requiescant  in  pace.  Amen. 
Fraternitatem  ecclesiae  nostrœ  ei  concedimus,  et  in- 
tercessorem  apud  Deum  pro  nobis  constituimus. 

207.  Titulus  sanctse  Mariae  Mellingis  ecclesiae. 

Anima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  defunctorum 
requiescant  in  pace.  Amen. 

208.  Titulus  sancli  Nicholai  Arimdellensis  aec- 
clesiae. 

Ainima  ejus  et  animae  omnium  fidelium  Dei  defun- 
ctorum requiescant  in  pace.  Amen.  Sacerdos  Dei  Vi- 
talis  migravit  in  pace,  non  mortuus,  sed  a  Deo  invita- 


344  ROULEAUX  DES  MORTS. 

tus  ad  convivium  fratrura  siioruni,  cum  eis  epulalurus 

aeternaliter.   Rogamus  igitur  eiim   ut  intercédât  pro 

nobis  ad  Doniinum  Deum  nostrum.  Orate  pro  nostris 

defunctis. 


XXXIX 

Encyclique  sur  la  mort  de  Marbndc,  évéquc  de  Rennes. 


1123. 


La  mort  de  Marbode,  évèque  de  Rennes,  arrivée  le  11  septem- 
bre H23,  fut  annoncée  parles  religieux  de  Saint-Aubin  d'Angers, 
auxquels  le  vénérable  prélat  avait  demandé  un  asile  pour  sa 
vieillesse.  Les  moines  profitèrent  de  la  circonstance  pour  recom- 
mander aux  prières  des  fidèles  un  de  leurs  frères  nommé  Gérard 
qui  était  mort  le  4  novembre  1123.  L'encyclique-  qu'on  va  lire 
avait  été  déjà  publiée  par  D.  Martène  \  D.  Beaugendre  %  D.  Mo- 
rice',  et  en  partie  par  D.  Brial*. 

Universis  unius  sacrosanctœ  ecclesiae  filiis,  humilis 
congregatio  beati  Albini  Andegavorum  episcopi,  ple- 
nam  de  hosle  victoriarn  et  de  Victoria  coronam.  Apo- 
stolica  nos  in  format  auctoritas  ut  pro  invicem  orantes 
aller  alterius  onera  portemus,  et  sic  adimplebimus  le- 
gem  Christi.  Legem  igitur  Clirisli  nos  servi  Christi  pia 
sollicitudine  adimplere  satagentes,  denunciamus  vobis 
obituui  domni  Marbodi,  venerabilis  episcopi,  semper 
cum  laude  memorandi,  lingua  facundi,  religione  prte- 
cipui,  honestate  praeclari,  litterarum  eruditione    do- 

1.    Thes.^l,  355. 

?.  Hildebert'i  opéra,  1383. 

3.  Preuves  de  PHist.  de  Brct.^  I,   SfiQ. 

4.  Bouquet,  XIV,  22(i. 


XIP  SIECLE.  34b 

cfissimi,  cujus  sermo  sale  semper  conditns  erat,  et  ex 
ore  illiiis  omni  melle  dulcior  semper  fluebat  oratio  ; 
et  qiiamvis  eodem  tempore  variis  studiis  Iota  Gallia 
resonaret,  ipse  tamen,  oratorum  rex,  Gallicanae  arcem 
eloquentise  specialiter  obtinebat.  Tertio  siquidem  idiis 
septembris,  infirraatus  carne,  sed  spiritu  fortior,  exce- 
dens  a  saeculo,  vivens  in  Christo,  sua  nos  viduavit  prae- 
sentia/et  amoris  siii  jaculo  vulneratos  intolerabili  do- 
lore  confecit.  Qui  post  longa  liberalium  studiorum 
longe  lateque  vernantium  exercitia,  quibus  in  Ande- 
gavensi  civitate,  cui  famosissimus  ac  nominatissimus 
extitit  magister,  efficacissime  claruit,  electus  a  reve- 
rendissimo  papa  Urbano,  in  Turonensi  concilio,  san- 
ct3e  sedis  ecclesiee  Redonensis,  annuente  Domino,  pon- 
tifex  ordinatus  est.  Quamipse  dignitatem,immoonus, 
accinctus  gladio  Spiritus  sancti,  licet  inter  barbaros 
et  naturali  quadam  armatos  feritate,  per  annos  viginti 
octo  fideliter  prudenterque  gubernans,  superborutn 
colla  justitite  censura  perdomuit,  arguendo,  obse- 
crando,  increpando,  dissidentia  pacifica\it,  tamdem- 
que  longaevoconfectussenio,  plenus  dierum,  in  sancta 
confessione,  ut  prsemissum  est,  in  Domino  requievit. 
Ingressurus  itaque  viam  uniYersse  carnis,  mortemque 
vicinam  prgesen tiens,  onere  pontificali  deposito,  sau- 
ctissimi  Benedicti  habitum  humilitatemque  suscepit, 
monacliiimque  professus  beato  Albino  se  tradidit,  ac 
sic  exoneratus,  pauperem  Chrislum  pauper  et  ipse  se- 
cutus  est.  Ante  quidem,  ut  Martba,  sollicilus  erat  et 
occupatus erga  plurima  ;  nunc  vero,  \elut  allera Maria, 
unum  esse  necessarium  recognoscens,  optimam  par- 
tem  elegit,  quae  non  auferetur  ab  eo. 

Commendamus  etiam  orationibus  vestris  transitum 


1 

I 


346  ROULEAUX  DES  MORTS. 

domi]i  Gerardi,  fratris  nostri,  viri  plane  mirabilis, 
quem  profecto  teniporibns  noslris  prolixum  vidimus^^^g 
tiaxisse  raartyrium.  Rébus  pauper,  meritis  dives,  par-^jl 
eus  sibi,  largiis  egenis,  cujus  honesta  con versa tio  in 
cœlis  erat,  diim  angelicain  in  terris  vitam  gerebat.UbiJ 
enim  erat  tbesaurus  ejus,  illic  et  animus,  qui  juxtaj 
apostolum  semetipsum  exbibuit  Iiosliam  vivenlem,| 
sanctam,  Deo  placentem;  cui,  jejunando,  vigilando  etî 
orando  jugiter  assistens,  oneratus  ferro,  vinctusque 
catenis,  rationabile  reddidit  indefessus  obsequium,  el 
ut  magna  bre\iter  explicemus,  mirabilem  vitam  mira- 
biliter  inchoavit  et  mirabilius  consuimiiavit,  bonis 
meliora ,  melioribusque  semper  adjiciens  optima. 
Obiit  aulemeodem  anno,  pridie  nonas  novembris,  in 
senectute  bona,  virtuturn  floribus  adornatus,  cœloque 
spirilum  reddens,  terram  terrce  rnandavit. 

Ceterura,  quia  corpus  quod  corrumpitur  aggravât 
animam,  et  deprimit  inhabitatio  terrena  sensum  multa 
cogitantem,  etnemomundusasorde,  nec  infans^  cujus 
est  unius  diei  vita  super  terram  ,  dilectissimam  nobis 
caritatem  veslram  per  viscera  niisericordiae  Dei  nostri 
petimus  et  rogamus  ut  pro  illis  fundatis  ad  Dominum 
preces,  et  contra  cuncta  eis  adversantia  orationum  ve- 
strarum  clypeos  opponatis.  Insuper  admonemus  ut 
vanitantium  vanitates  et  nugarum  naenias  penitus  reci- 
datis,  ne  quod  utiliter  nimis  institutum  est  notam  ha- 
beal  levitatis.  Nos  enim  vola  precum  animabus  pro- 
futura,  non  verborum  pbaleras  poslulamus,  quae  de- 
functis  nicbil  proficiunt  et  vivis  plurimum  soient 
obesse,  cuni  scriptum  sit  de  omni  verbo  otioso  reddi- 
turos  nos  ralionem.  Latori  quoque  prœsentium,  pro 
amore  Dei  et  mirandi  pontificis  honore,  necessaria 


XIP  SIËCLE.  347 

miiiistrate,  ne  si  dimiseritis  vaciumi,  quod  absit,  de- 
ficiatin  via.  Denique  prsesenti  rotulo  titulos  vestros 
apponite,  defuiictorum  nomina  breviter  annotate,  ut 
quod  nostris  salubriter  petimus,  yestris  devotissime 
persolvamus.  Et  ne  forte  de  rotuli  procrastinatione 
miremini,  sciatis  hoc  indubitanter  ob  expectationem 
pontificalis  ecclesiœ  contigisse  ;  sed  quia  nuUus  exti- 
tit  eorum  qui  hoc  faceret,  raaluimus  nos  esse  quam 
neminern.  / 


XL 

Rouleau  de  Guillaume  Giffaj-d,  ëvêque  de  Winchester. 

n29. 

Thomas  Rudborne^  a  recueilli  les  pièces  de  vers  que  les  reli- 
gieux de  Whitby  et  de  Reading  inscrivirent  sur  le  rouleau  de 
Guillaume  Giffard,  évêque  de  Winchester,  mort  en  1  i29. 


XLI 

Fragment  du  rouleau  de  Hervé,  abbé  de  Redim. 
Vers   H  33. 

Un  rouleau  mortuaire   était  en  circulation  dans  les  provinces 
occidentales  de  la  Gaule  pendant  que  la  succession  du  pape  Hono- 

1.  H'tst.  major  IF'mton.^  V,  3,  clans  Wharton,  Jnglia  Sacra,   I,   279- 
281. 


348  ROULEAUX  DES  MORTS. 

rius  II  était  disputée  à  Innocent  II  par  Anaclet.  Ce  rouleau  se  ra 
portait  à  un  abbé  du  nom  de  Hervé,  dans  lequel  dom  Brial*  a  c 
reconnaître  Hervé,  abbé  de  Redon,  mort  au  plus  tôt  en  H33^. 
Un  partisan  d'Anaclet,  Gérard,  évoque  d'Angoulême,  anne 
au  rouleau  de  Hervé  une  circulaire  dans  laquelle  il  plaidait 
cause  du  pontife  qu'il  voulait  faire  reconnaître.    Les   moines 
Cluni  ayant  lu  cette  circulaire  la  détachèrent  du  rouleau   et  Te 
voyèrent  à  Innocent  II.  Indigné  d'un  pareil  procédé,  Reimbau 
chanoine  de  Saint- Lambert  de  Liège,  consigna  sur  le  rouleau  i 
protestation  contre  la  conduite  des  religieux  de  Cluni.  Il  blâ 
l'intolérance  avec  laquelle  ils  avaient  agi,  et  conjura  tous  les  fidèles 
de  ne  pas  s'engager  avec  précipitation  dans  l'un  ou  dans  l'autre 
des  partis  qui  divisaient  alors  l'Église.  L'avertissement  de  Reim- 
baud  a  été  publié  par  Baronius*  et  d'après  lui  par  dom  Brial' 
Je  ne  crois  pas  utile  d'en  donner  une  nouvelle  édition. 


I 


XLII 

Fragment  du  rouleau  de  Robert^  abbé  de  Corbie. 

4U2. 

A  la  fin  du  manuscrit  latin  12  016  est  un  morceau  du  rom 
de  Robert,  abbé  de  Corbie,  mort  en  1142.  Ce  fragment  contier 
deux  titres  en  vers,  qui  tous  deux  sont  mutilés. 

1 

Quid  nos  in  mundo  tenet  ?  Hic  homo  cur  laqueatur" 
Transit,  nec  redit,  interit,  efFagit  hic  quod  amatur. 
Hic  quid  honos  ?  Premit  iina  probes  reprobosque  ruina. 

1.  Bouquet,  XV,  36b. 

2.  Gallia  Christ.,  XIV,    952.    —    CartiJ.    de  Redon,    p.    cccxciir    et 
428. 

3.  Annnles,  à  l'an  1130,  a.  43. 
i.  Bouquet,  XV,  366. 


XIF  SIECLE.  349 

Nil  manet  hic  ;  périt  omne  quod  est,  seu  sole  pruina. 
Omnia  régna  potentia,  fortia,  mors  rapit  una. 
Quod  sumus  iste  fuit,  erimusque  quod  est,  moriemur. 
Ergo  salus  Deus  huic  ut  sit  nobisque  precemur, 
Atque  talenta  data  sibi  tune  référât  geminata, 
Crédita  cum  Domiuus  vehemens  et  in  igné  requiret. 
Agmina  cœlorum  gaudent  quod  fient  monachorum. 

Fratrum  virga  périt,  fit  cinis  atque  redit. 
In  nobis  juris  habet  hoc  mors  pervia  mûris, 

Ex  quo  perjuris  actibus,  Eva,  furis. 
Sternit  majores  mors  nec  minus  iuferiores  : 

Sic  dominos  servis  equat,  et  hos  dominis. 
Defunctum  munda  vita  te  sede  secunda 

Christus,  Roberte,  collocet  in  requie. 

2.  Titulus  sancti  Pétri  Lcensis. 

NuUa,  Roberte,  tibi  poterit  laus  congrua  scribi, 

Nec  tibi  par  rotulus,  nec  tibi  par  titulus. 
Major  eras  morum  festiva  dote  tuorum. 


XLIII 

Encyclh/ue  sur  la  mort  tfOdouin,   ahhc  de  Saint-Guillain . 

4  4  42. 

Les  auteurs  du  Gailia  christiana  '  paraissent  avoir  vu  le  rouleau 
d'Odouin,  abbé  de  Saint-Guillain,  décédé  le  17  octobre  H42.  Ils 
se  sont  bornés  à  en  publier  l'encyclique ,  dont  je  leur  emprunte- 
rai le  texte . 

Omnibus  sanctœ  matris  ecclesiae  fidelibus,  communi 

1.  m,  Instr.,  17  et  18. 


380  ROULEAUX  DES  MORTS. 

quidem  caritatis  ciomicilio  commorantibus,  sed  dis 
tincta  fulgoris  claritate  illis  lucidius  radiantibiis,  hu 
milis  grex  sanctorum  Pétri  et  Pauli,  saiicti  cjuoque  Gi- 
sleni  Cellensis  cenobii,  quidquid  in  Christo  felicius. 
Indignatio  primse  maledictionis,  heu  !  suae  retrusionis 
excedens  antra,  atque  obsidionis  anliquœ  iiovis  nos 
circumveniens  assultibiis,  mœniapervasit  nostra,  spicu- 
lisque  diversi  generis  circumquaque  volantibus,  vexil- 
liferuni  nostrum,  dominum  videlicet  abbatem  Odui- 
num,  cuspide  communi  percussum,  interemit.  Proh 
dolor  !  Agonoteta  noster  princepsque  fortissimus,  ex 
ad\  erso  resistens,  murusque  pro  domo  Israël  opposi- 
tus,  non  victiis  sed  victor  occubuit.  Ut  ergo  inlernos 
mentium  nostrarumvobispandamus  dolores,  qualiter 
sic  pater  noster  vixerit,  egeritobieritquesicexplicabi- 
mus.  Postquam  omnipotentis  Dei  favente  misericordia 
electus  a  fratribus,  praestantissimam  provehi  meruit 
adsedem,  gregem  dominicum  cura  regens  pervigili, 
praeceptorum  spiritualium  opulentissimas  suis  propi- 
nabat  dapes  ;  nec  deerant  post  bas  epulas  mentis,  opes 
usibus  aptae  bumanis,  quasintantum  suo  ingenioauxit 
ampliavitque,  ut  alter  Augustus  ab  augendo  vocari 
possit  et  dici.  His  itaque  tam  decentissime  compositis, 
patris  Benedieti  imitator  verus,  dum  oninia  bona  et 
sancta  factis  amplius  quam  verbis  ostenderet,  sorte 
fragilitatis  bumanse  cogente,  ad  tempora  pervenit 
extrema.  Sed  quia  probandus  erat  velutin  sufflatorio, 
appendendus  etiam  trutina  sequitatis,  a  dysenteria  non 
modico  tempore  \alde  cœpit  urgeri.  Quid  plura  ?  ter 
ternis  ante  vocationem  suam  diebus,  accersito  sacro- 
sancti  mysterii  sanctificalore,  cœlestis  cibi  pocuiique 
sumsit  viaticum  ;   debinc  rogatus  a  circunistantibus 


I 


XII"  SIECLE.  354 

cubiculariis  ut  ciburn  sumeret,  prorsus  abnuit  sic 
dicens  :  «  Absit,  filioli  mei^  ut  cœlestibus  divitiis  da- 
pes  addamus  perituras,  cum  indecens  videatur  atque 
incongruum.  »  Memorans  illam  ciijusdam  procla- 
mantem  sententiam  :  «  quantum,  inquiens,  virescit 
caro,  tantum  animae  marcessit  saginatio,  atque  e  con- 
trario quantum  illa  marcessit,  tantum  et  ista,  quod 
decet,  pinguescit.  »  Ukima  itaque  supra  scripti  nu- 
meridieinpenultimisconstitutus,  jejunio  tôt  faligatus 
dierum,  praevidens  sui  exitus  boram  imminere,  capel- 
lano  accersito,  aqua  se  exorcizata  jubet  adspergi,  et 
quia  dominicae  noctis  sacratissimus  Yolvebatur  decur- 
sus,  lavari  sibi  pedes  mandati  gratia  prœcepit.  Interea 
mandati  completoriique  officio  expleto,  advocatis, 
quos  jam  Deo  summo  videiicet  pastori  sanctissimo 
commendaverat,  fratribus,  lecto  excipitur,  cineri  ci- 
licioque  applicatur.  Circumstantibus  itaque  nobis  et 
mœrentibus,  jussit,  allato  codice,  Uomini  nostri  coram 
se  recilari  passiones,  quibus  fmitis,  signo  munitus 
fidei,  nobisque  mœrentibus,  indicibile  reiinquens  exem- 
plum,  sanctam,  ut  credimus,  reddidit  cœlo  animam, 
xvi  calendas  novembris.  Nos  itaque  sponso  ablato  lu- 
gentes  et  mœrentes,  transmittere  ad  vos  curavimus, 
quatenus  baec  scientes  non  solum  nostris  compatiamin 
doloribus,  veriim  etiam  vestris  orationibus  obtinea- 
tis,  ut  ei 

Sit  fidei  merces,  sit  denique  gloria  perpes, 
Et  prece  justorum  retributio  vera  laborum. 

Gerulum  autemrogamus  et  obsecramusut  caritative 
suscipiatis,  cibum  potumque  '  atque  quae  pro  tali  ne- 

1.   <t  Cibo  potuque.  s  G  allia  Christ. 


3S2  ROULEAUX  DES  MORTS. 

gotio 
Jesu'. 


gotio    ei  debentur    non    negetis.   Valete    in  Christ^ 


XLIV 

Fragment  du  rouleau  cTun  abbé  nommé  Girard, 
Première  moitié  du  douzième  siècle. 

Baliize  a  copié,  d'après  un  manuscrit  de  Sainte-Geneviève,  un 
ou  deux  fragments  d'un  rouleau  mortuaire,  qui,  selon  toute  vrai- 
semblance ,  appartient  à  la  première  moitié  du  douzième  siècle,  et 
qui  se  rapporte  à  un  abbé  nommé  Girard.  Ce  nom  est  très-com- 
mun au  douzième  siècle,  et  je  n'essayerai  pas  de  déterminer  le  mo- 
nastère que  gouverna  l'abbé  dont  il  est  ici  question.  Je  reproduis 
la  copie  de  Baluze,  qui  se  trouve  dans  le  volume  XLV  de  la  col- 
lection de  ce  savant  ^,  et  qui  n'est  peut-être  pas  aussi  rigoureu- 
sement exacte  que  la  plupart  des  transcriptions  dues  à  l'illustre 
éditeur  des  Capitulaires. 

1 .  Titulus  sanclae  Marise  Humolariensis  ecclesiae. 

Abbas  Girardus  redolens  velut  optima  nardus, 
Duna  mundo  vixit,  ceu  nobis  cartula  dixit, 
Extitit  ecclesiaî,  digne  vivendo,  columna. 
Namque  fuit  sitnplex  Velut  est  sine  felle  columba, 
Necnon  cunctorum  pater  extitit  hic  miserorum. 
Nec  tameu  ista  bonum  bona  se  juvere  patronum, 
Quin  sic  occideret,  quod  leti  jura  subiret. 
Ergo  suppliciter  veium  de  lu  mine  lumen, 
Excedit  cujus  sublimia  quœque  cacumen, 
Fratres,  oremus,  ut  ei  requies  tribuatur, 
Ut  quoque  cœlestis  fieri  civis  mereatur. 

1.  «  SequuiUur  qusedam  alia  carmina  quœ  longunti  esset  hic  exscn- 
Lere,  nec  adeo  necessarium.  »  Note  des  Bénédictins. 

2.  Fol.  367. 


XIP  SIÈCLE.  353 

Qui  legis  hœc  metra  vili  pro  carminé  tetra, 
Oro,  pro  nobis  clementem  posce  parentem, 
Necnon  pro  monachis,  exoro,  subtitulatis  : 

Videlicet  Simone  episcopo,  Âlbrico,  Bernardo,  Ri- 
chardo,  Gerclino,  Waleranno,  Henrico,  abbatibus; 
Heldrado,  Goisfrido,  Machario,  Aldone,  Richero,  Rai- 
naldo,  ceterisque  quorum  nomina  scripta  sunt  in  libre 
vitae. 

2.  Titulus  sancti  Nicbolai  de  Sallu. 

Orate  pro  nostris,  donno  abbate  Letbaldo,  etc. 

3,  Titulus  sancti  Andreœ  Viennensis  cenobii. 
Orate  pro  nostris,  domno  abbate  Dotmari. 

4 , 

Abbas  Tainard[us]  qui  vixit  nomine  dictus, 

Quem  tulit  a  membris  jam  septima  dena  novembris, 

G  [erti]  sunt  fratres  quos  nequeo  dicere  plures. 

Item  scola. 

O  nostri  fratres  necnon  nobisque  fidèles, 
Jara  sunius  hoc  cuncti  vobis  complere  parati 
Quod  vos  pro  vestro  nobis  abbate  Gerardo 
Mandastis,  regem  rogitemus  ut  omnipotentem. 
Hoc  et  idem  vobis  fratres  mandamus  amici 
Vos  et  pro  nostro  Dominum  rogltate  patron© , 
Qui  bene  dum  vixit  Tainart  nomen  sibi  gessit. 

5.  Titulus  Sancti  Nicholai  de  Prato. 
Orate  pro  nostris,  domno  abbate  Manase. 

6.  Titulus  Omnium  sanctorum  Catbalaunensls  ec- 
clesise  insulae. 

Anima  domniCiraldi,  etc.  Orate  pro  nostris,  Rogero 

23 


354  ROULEAUX  DES  MORTS. 

episcopo,   et  pro  Odone  abbate,   et  pro    canoi 
iiostris,  scilicet  Berengario,  Jobanne,  Hugone. 

7.  Titulus  sancti  Amaiidi' 


Mors  pia,  vita  bonis,  requies,  pax  ne doloris. 

Cultor  amat  messem  quam  salval  ad[hon'ea],  ad  aedem; 
Spargit  ad  hoc,  fructum  capiat  ceu  tempore  digniun. 
Non  dolor  in  patria,  régis  bene  messe  recepta. 
Finis  habet  meritum  pie  ducit  ad  astra  peritum, 
Quam  bene  fert  cursum  capiet  qui  praemia  sursum, 
Quo  pastor  maneat,  quem'fratrum  verna  me[ni]strat. 
Quod  quaerunt  faciant  tibi  nobis  more  fideli. 

Orate  pro  nostris  abbatibus  atque  monachis,  Wi- 
crado  abl^ate,  Richerio  abbate,  Poncio  abbate,  Art- 
mando  abbate,  Giraldo  abbate  %  Petro  monacbo, 
atque  Arnaldo  monacbo,  et  pro  omnibus  fratribus 
nostris,  scilicet  Poncio  monacbo,  atque  Petro. 


8.  Titulus  sanctae  Mariœ  et  sancti  Pontii  Tomerien- 
sis  cœnobii. 

Annue  nobis,  Domine,  ut  anima  famuU  tui  Gui- 
rardi,  etc. 


9.  Titulus  sancti  Salvatoris. 

Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris,  Stepbano 
abbate,  Odolrico  abbate,  Poncio  episcopo. 

10.  Titulus  sancti  Pétri  Mauriacensis. 


i 

i 


1 .  Dans  le  texte  original,  ce  mot  était  suivi  de  lettres  dont  Balu/e  n'a 
point  compris  la  signification,  et  qu'il  a  figurées  de  la  manière  suivante  : 
t  Vil.  V.  Jaheu  Eodi.  » 

2.  Les  noms  de  la  plupart  de  ces  abbés  se  retrouvent  sur  le  catalogue 
des  abbés  d'Ainay.  Je  n'ose  pas  cependant  attribuer  ce  titre  au  mo- 
nastère d'Ainav. 


XII*  SIÈCLE.  335 

Fratres  cur  fletis  vel  cur  transire  doletis, 


moiiens  vivat  et  requiem  subeat. 

Nam  mo riens  vivit  si  spiritus  est 

Et  dignus  dignum  invenit  exitium. 
Non  fuit  hic  tardus  Cliristo  famulando  Girardus, 

Ascitus  rectis  fructibus  ac  opère. 
Quod  petitis  vestris,  nostris  coucedite  cunetîs  ; 
Nomina  enim  eorum  qui  continet  astra  polorum. 

Bernardi,  Rogardi,  Pétri,  decanorum,  Ademari,  Ri- 
gardi,  Rigardi,  Laurentii  et  Deitrandi,  et  aliorum  mo- 
nachorura. 


XLV 

Encyclique  sur  la  mort  de  Hervé,  moine  de  Bourgdieu. 

Vers  WhO 

La  mort  de  Hervé,  moine  de  Bourgdieu,  paraît  devoir  se  placer 
vers  l'année  1150.  Elle  fut  annoncée  par  une  circulaire,  dans  la- 
quelle sont  rappelés  les  nombreux  ouvrages  qui  ont  valu  à  Hervé 
une  place  honorable  parmi  les  auteurs  du  douzième  siècle.  Cette 
circulaire  a  été  publiée  par  d'Achery^,  par  P^z^  et  par  les  conti- 
nuateurs de  Mabillon*.  Je  la  donne  sans  pouvoir  cependant 
afiGnuer  qu'elle  ait  jamais  fait  partie  d'un  rouleau  mortuaire. 

Cum  propheta  dicit  :  «  Dominas  virtutem  operum 
suorum  annunciabit  populo  suo,  »  si  ipse  non  pro  sua 

1.  Spïcil,  in-f°,  III,  46L 

2.  ^necrf,,  III,  part.  i. 

3.  Annales,  VI,  719. 


356 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


sed  pro  auditorum  sainte  proprias  enarrat  laudes^ 
quomodo  nos,  quorum  tota  salus  in  laudibus  ejus  estj 
tacere  audebimus  magnalia  ipsius,  quee  noslris  temp( 
ribus  ostendere  nobis  dignatus  est?  Noverit  itaqu< 
quisquis  hœc  auditurus  est  vel  lecturns  nos  nequaquar 
vanis  vel  falsis  laudibus  velle  mortuos  extoUere,  se( 
ad  laudem  et  gloriam  Christi,  salutemque  audientium| 
pro  amore  veritatis,  de  veritatis  ipsius  amatore  verac 
stilo  pauca  describere. 

Fuit  igitur  vir  tam  vita  quam  doctrina  venerabilis, 
Herveus  nomine,  Dolensis  cœnobii  monachus,  degens 
ibi  circiter  ([uinquaginta  annis  in  prîedicanda  morum 
probitate,  patriseautemCenomannensis  indigena,  multa 
apud  nos  suae  fidei  et  sapientiœ  necnon  et  innocentiae 
monimenta  relinquens.  Jam  namque  juvenis  et  a  puero 
scbolarum  dogmatibus  multipliciter  imbutus,  cum 
pi-sedictum  monasterium  ingressus  fuisset,  totum  se 
studio  sanctarum  scripturarum  dédit,  atque  catliolicos 
tractatores,  Augustinum  videlicet,  Hieronymum,  Am- 
brosium,  Gregorium  ac  reliquos  frequentare  cœpit, 
jugiterque  diebus  ac  noctibus  eorum  lectioni  incum- 
bere,  meditationi  inservire  non  destitit,  nec  quolibet 
impedimento  ab  inquisitione  veritatis  avelli  potuit, 
cumque  singularis  ingenii  atque  inaestimabilis  memo- 
riai  esset,  cœpit  in  vasculo  cordis  sui  multa  profutura 
recondere,  et  columbse  more  meliora  grana  eligere, 
sibique  memoriter  retinere  scriptoque  commendare. 
Fecit  ergo  primum  expositionem  mirabilem  super 
librum  beati  Dyonisii  de  bierarcbiisangelorum.  Deinde 
exposuit  totum  librum  Isaiœ  propbetœ,  et  Lamenta- 
tiones  Jeremiae,  extremamque  partem  Ezechielis,  ibi 
incipiens  ubi  sanctus  Gregorius  papa  dimiserat,  et  ad 


XII«  SIECLE.  3S7 

finem  usque  perducens  ;  simul  etiam  Deuteronomium 
Moysi,  et  Ecclesiasten  Salomonis,  necnon  quoque 
librum  Judicum,  et  libellum  Rutb,  librumque  Tbobiae, 
omnia  quœ  in  illis  minus  intelligentibus  solam  litteram 
sonare  \identur,  inconvmcibili  ratione  ostendens 
Christi  et  ecclesiee  contestari  et  prœdicare  raysteria. 
Praeterea  apostoli  Pauli  epistolas  cum  tanta  sapien- 
tiae  affluentia  exposuit,  ut  qui  eas  legerunt  asserant 
nunquam  se  illis  comparabiles  cognovisse ,  et  yix  aut 
nunquam  tanta  expositas  diligentia  posse  alicubi  repe- 
rire.  Ad  ultimum,  cum  fama  doctrinae  ejus  circum- 
quaque  spargeretur,  et  jam  nullus  ei,  sicut  attestantur 
qui  eum  veraciter  cognoverunt,  canonicarum  scriptu- 
rarum  scientia  primus  baberetur,  librum  duodecim 
propbetarum,  et  librum  Genesis  ex  integro,  tam  mi- 
rabili  sensu  exposuit ,  ut  expositionem  super  illo 
necdum  potuerimus  invenire  quae  suœ  œquiparari 
possit.  Inter  baec  quippe  fecit  plurimas  expositiones 
de  lectionibus  sanctorum  evangeliorum ,  canticorum 
etiam  qua;  in  ecclesia  leguntur;  libellum  quoque  de 
connexione  quarumdam  lectionum,  ostendens  aliter 
in  quibusdam  ecclesiis  legi  quam  in  sacra  bistoria 
continentur,  de  quibus  unum  quod  subditur  exemplum 
sufficiat.  Legitur  in  quadragesima  lectio  quaedam  de 
libro  Estlier,  et  ita  in  quibusdam  lectionariis  incipit 
lectio  libriEstber  :  «  OravitEstber  adDominum  dicens  : 
Domine  Deus  rex  omnipotens,  in  ditione  tua  cuncta 
sunt  posita.  «  Quam  orationem  ipse  illic  ex  auctore 
sacrae  historiœ  probat  non  fecisse  Esther,  sed  fecisse 
Mardocbaeum ,  et  ideo  non  esse  legendum  Oravit 
Esther^  sed  legendum  esse  Oravit  Mardochœus,  Et 
multa  similia  ibidem  asserit.  Librum  etiam  non  mi- 


3S8 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


nimiim  fecit  de  miraculis  sanctge  Marise  Dei  genitrîcïi 
qua^  eadem  irniolata  \irgo  temporibus  ejus  gessit  ilj 
Dolensi  templo,  quae  ipse  mox  postquam  gesta  eranl 
sicut  audiebat  ab  ipsis  in  quibiis  fieliant  et  a  nionach^ 
custode  moiiasterii,  sine  aliqua  dilatione  scribebat 
Demum  quamvis  propinquiim  finis  sui  terminui 
paulatim  vigore  déficiente,  sensisset,  lamen  sine  coi 
sueto  scribendi  opère  esse  non  poterat,  et  rogatus  a 
nonniillis,  ut  qui  omnes  scripturas  super  cunctos  me- 
moriter  retinebat,  de  cœna  sancti  Cypriani  Caecilii, 
Carthaginensis  episcopi,  fere  de  omnibus  libris  cano- 
nicis  aggregata ,  qua?  quid  intimaret  eatenus  apud  nos 
incognitum  erat,  edoceret  ipse  quid  de  ea  sentiret, 
acquievit  rogantibus,  dicens  dum  scriberet  se  fortassis 
cum  ista  praesentem  \itam  finire,  et  quia  prior  liber 
expositionum  suarum  de  dictis  sanctoiTim  patrum, 
Dionysii  videHcet  areopagitse,  extiterat,  de  eorumdem 
sanctorum  patrum  dictis  iste  posterior  esset,  sicque 
contigit.  Namque  cum  eamdem  cœnam  usque  ad  illum 
locum  exposuisset  quo  dicitur  :  «  Confundebatur  Eli- 
zabeth,  stupebat  Maria,  ridebat  de  facto  Sara,  »  quo 
loco  videlicet  apud  nos  terminabatur ,  arbitraretur 
autem  de  ea  non  nimiam  abesse  partem,  tam  ipse 
quam  domnus  abbas  Girbertus,  qui  hoc  ei  tanquam 
monacho  et  filio  suo  mandaverat,  eamque  quse  deerat 
partem  ab  abbate  Sancti  Sa-vini,  qui  se  eam  habere 
dicebat,  et  mittendam  eis  promiserat,  exspectabant, 
multa  siquidem  in  ea  vel  dempturus  fortasse  vel  addi- 
turus,  illam  sicut  erat  in  abolitione  reliquit. 

Et  cuai  tempus  quadragesimae  in  maxima  mentis 
et  majore  corporis  quam  nuper  fuerat  virtute,  in  multa 
abstinentia  multisqne  quotidianis  virgarum  verberibus. 


XIP  SIECLE.  359 

devotis   atque  assiduis  orationibus,  et  in  quotidiana 
sacrosancti  sacrameiiti  corporis  et  sanguinis  Domini 
rérerenda  celebratione,  cum  alacritate  et  gaudio  sancti 
Spiritus  consummasset ,  et  in  die  sancto  cœnse  Domini 
nos  dulcifluo  verbi  Dei  pane  in  capitulo  refecisset,  in 
die  sancto  Pascbse  missai  hebdomadarius  fuit,  et  ser- 
monem  in  capitulo  fecit.  Secunda  feria  missam  in  con- 
ventu  cantavit,   et  postmodum  debilitate  correptus, 
quarta  feria  inunctus  est  ;  sed  tune  communicari  non 
potuit;  quod  ipse  postea  aliquantulum  convalescens, 
divina  proYidentia  accidisse  asseruit,  dicens  non  Domi- 
num  ad  se,  sed  se  ad  Dominum  \enire  debere,  et  sic 
sequenti  quam  prsecedenti  die  non  audierat  ipsiusque 
diei   missam  audivit,  et  confessus  prius  sacrosancta 
mysteria    corporis    et    sanguinis   Domini  in  tutelam 
exiturae  in  proximum  animae  devotissime  accepit,  sic- 
que  per  totam  bebdomadam  cum  missam  quotidie 
audisset,    quam    nullo   modo    amittere    volebat,    et 
domnum  abbatem,  qui  tune  forte  deerat,  antequam 
recederet  multum  videre  vellet,  postquam  venit,  ab 
eo  visitatus  atque  absolutus,  inter  manus  ipsius  cui  se 
accusabat,  cœpit  acri  quidem  sed  brevissimo  dolore 
fatigari  usque  ad  mortem,  dominica  in  octavis  Pasche 
transiens  ex  bac  vita,  et  scandens,  ut  credimus,  ad 
syderea  régna.   Ne  vero  longius  protrabatur  epistola, 
de  omni  tempore  vitse  ejus  breviter  dixerimus  :    in 
diebus  nostris  majoris  abstinentiae ,   pudicitise  mun- 
dioris,  sanioris   consilii,   humilitatis  altioris,  lacitur- 
nitatis  magis  assiduae,  loquutionis  plus  circumspectae 
prorsusque   a  vanitate  aliense,   purioris  ycI   amplius 
catholicae  doctrinae,  inque  universa  morum  bonestate 
praeclariorem  nuUum  nos  cogno\isse.  Haec  scribimus 


360  ROULEAUX  DES  IMORTS 

vobis  quoniam  frater  erat,  ut  de  tanto  fratre  gaudeatis, 
et  quod  ei  promiseratis  dévote  persolvatis  in  regno 
Dei,  ad  quod  eum  evolasse  confidimus,  ei  consociari 
sperantes.  Valete. 


XLVI 

Mention  cTun  rouleau  de  V abbaye  de  Préaux. 
Milieu  du  douzième  siècle. 

Les  auteurs  du  Gallia  Cliristiana^  ont  certainement  fait  allusion 
à  un  rouleau  mortuaire  de  l'abbaye  de  Préaux,  quand  ils  ont  dit  de 
Mathildel,  abbesse  de  Chelles,  morte  en  H12  :  «  Eadem  haud 
dubie  quae  in  titulis  multarum  ecclesiarum  quihascum  Pratellensis 
societatem  habebat,  in  titulo  Calensis  abbatiae  coramendatur.  » 


XLVII 

Encyclique  sur  la  mort  de  Suger,  abbé  de  Saint-Denis, 

En  H  52,  Guillaume,  moine  de  Saint-Denis,  composa,  sur  Tes 
derniers  moments  et  sur  les  funérailles  de  l'abbé  Suger,  une  ency- 
clique qu'il  a  fait  entrer  dans  sa  Vie  de  Suger.  Je  me  dispense  de 
reproduire  ce  morceau,  dont  il  existe  plusieurs  éditions'^  et  qui 
n'a  peut-être  pas  fait  partie  d'un  rouleau  mortuaire. 

1.  Vn,  561. 

2.  Ch.  d'Auteuil,  Histoire  des  ministres  d'État,  p.  276.  —  Félibien, 
Hist.  de  rabb.  de  S.  Denys,  pr.,  201.  —Bouquet,  XII,  112. 


XI1«  SIÈCLE.  361 


XLVIII 

Fragments  du  rouleau  dEble  de  Turenne,  abbé  de  Tulle, 

Vers  <<52. 

La  mort  d'Eble  de  Turenne,  abbé  de  Saint-Martin  de  Tulle, 
arrivée  vers  H 32,  a  été  l'objet  d'un  rouleau  dont  Baluze  a  trouvé 
des  fragments  dans  le  monastère  d'Obasine.  J'en  publie  un  extrait, 
d'après  l'édition  que  Baluze  en  a  donnée  dans  les  Preuves  de  son 
Histoire  de  Tulle  ^ 

1 .  Titulus  sancti  Cypriani  Pictavis. 

Anima  domni  Eblonis  abbatis  requiescat  in  pace. 
Oravimus  pro  vestris  et  vos  orate  pronobis.  Orate  pro 
domno  Petro  episcopo,  et  Rainaudo  abbate,  pro  Petro 
abbate,  iterum  pro  domno  Petro  abbate,  pro  domno 
Ancelino  abbate,  etc. 

Spiritus  Eblonis  cœlorum  culmina  scandit. 

2.  Titulus  sancti  Martini  de  Campis. 

Omnipotens  pius,  etc.  Pro  domno  Urso  priore,  et  pro 
domno  Theobaldo  priore,  pro  domno  Odone  abbate, 
et  pro  domno  Matbeo  Albane[nsi]  episcopo,  quorum 
nomina  Deus  novit  in  sapientia  suae  aeternitatis. 
Amen. 

3.  Titulus  sancti  Dionysii  Montis  Martyrum. 
Anima  domni  abbatis  Eblonis,  etc. 

1.  Historla  Tutel.  libri  très,  col.  477-482. 


3«2  ROULEAUX  DES  MORTS. 

4.  Titulus  ecclesiae  sanctœ  Radegundis  Pictavis. 

Versus  Oliverii. 

Progenie  clarus  Eblo  fuit  iste  vocatus 
Religiosus  enim,  etc. 

5.  Versus  Hamerici,  Carnotensis  ecclesiae  canonici. 
Chriâtas  rex  magnus,  vitulus,  leo,  verrais  et  agnus, 
Innumeris  donis  vitam  decoravit  Eblonis, 

Stans  athleta  bonus,  etc. 

6.  Titulus  sancli  Pétri  Fossatensis. 

Anima  domni  Eblonis,  etc.  Pro  Burchardo  comité, 
pro  Guillelmo,  pro  Rainaldo  pontificé,  pro  Gulferio 
abbate,  pro  Tbeobaldo  abbate,  pro  Philippo,  et  pro 
aliis  quorum  nomina  Deus  soit. 

Versus  Bartholomei. 
Eblo,  decus  Tutelfc,  etc. 

Versus  Aicelini,  ejusdem  loci  monachi. 
Vivit  vir  moriens,  etc. 

Alterius.  ' 


Aptus  namque  mori,  etc. 


XLIX 

Encyclique  sur  la  mort  de  Gilbert  de  la  Porrée,  évéquc 
de  Poitiers. 

4)54. 

Une  lettre  écrite  au  nom  de  Laurent,  doyen ,  et  des  chanoines 
de  la  cathédrale  de  Poitiers,  a  ponr  but  d'appeler  la  compassion 


Xll"  SIÈCLE.  363 

des  fidèles  sur  la  mort  de  Tévéque  Gilbert  de  la  Porréê  et  de  re- 
tracer les  principaux  mérites  de  cet  illustre  prélat.  Elle  a  pu  être 
écrite  en  tête  d'un  rouleau.  Si  je  ne  la  publie  pas  ici,  c'est  qu'elle 
a  été  imprimée  plusieurs  fois  *  et  que  je  ne  pourrais  en  coUa- 
tionner  le  texte  sur  aucun  manuscrit. 


Fragments  du  rouleau  de  Robert,  abbé  de  Saint-Aubin  d:^ Angers. 


4154. 


Robert  de  la  Tour-Landri,  abbé  de  Saint-Aubin  d'Angers, 
mourut  au  mois  d'avril  H  54^.  Une  bande  du  rouleau  de  cet  abbé 
servait  autrefois  de  gardes  à  un  manuscrit  qui  renfermait  les  Let- 
tres de  saint  Ambi'oise,  la  Chronique  de  Saint -Aubin,  la  Vie  de 
saint  Giraud ,  moine  de  Saint-Aubin ,  et  le  Traité  de  Hugues  de 
Clères,  sur  la  sénéchaussée. 

Le  manuscrit  latin  10  000  de  la  Bibliothèque  Impériale'  et  le 
manuscrit  793  de  Dupuy  ''  contiennent  deux  copies  de  ce  frag- 
ment ,  faites  par  André  Duchesne  et  par  Peiresc.  On  en  trouve 
aussi,  dans  le  manuscrit  latin  13  070  *,  des  extraits  faits  par  dom 
Pierre  Allard. 

Les  titres  du  rouleau  de  Robert  qui  nous  sont  ainsi  parvenus 
sont  au  nombre  de  vingt-sept  ou  environ.  Les  quinze  premiers 
viennent  des  diocèses  de  Paris  et  de  Chartres  ;  les  autres  ont  été 
recueillis  dans  la  province  de  Narbonne. 

Le  manuscrit  298  de   la  bibliothèque  d'Angers  renferme  une 

1.  Besly,  Evesques  de  Poictiers,  p.  103.  —  Bouquet,  XIV,  379.  — 
Traduite  par  Dreux  du  Radier,  Blblloth  historique  et  critique  du  Poitou^ 
I,  251. 

2.  Gallia  Christ.,  XIV,  616. 

3.  F»  264  à  267. 
k.  F»  135. 

b.  Fos  104  v°  et  105. 


364  ROULEAUX  DES  MORTS. 

partie  des  fragments  dont  André  Duchesne,  Peiresc  et  Pierre  Al- 
lard  nous  ont  conser\'é  le  texte. 

1 .  Titulus  sancti  Germani  Parisiensis. 
Anima  domni  Roberti  abbalis,  etc.  Orate  pro  no- 

stris  domno  Childeberto  rege  ceterisque  regibus  et  re- 
ginis  omnibusque  benefactoribus  nostrae  ecclesiœ,  et 
pro  domno  Hugone,  Morardo,  Isembardo,  Hugone, 
abbatibus;  Rotberto,  Guiberto,  Stephano,  Willermo, 
Laurentio  ,  Algario ,  Rogerio  ,  Simone  ,  Frogerio , 
Johanne,  Goschone,  Theoliaudo,  et  pro  aliis  familia- 
ribus  fratribus  nostris,  quorum  animae  requiescant  in 
pace.  Amen 

2.  Titulus  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli  et 
sanctae  \irginis  Genovefae  de  Monte  Parisius. 

Anima  domni  Roberti,  etc. 

3.  Titulus  sancti  Victoris  Parisiensis. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

4.  Titulus  sancti  Maglorii  Parisiensis. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

5.  Titulus  sancti  Dionysii  Montis  Martyrum  sancti- 
monialium. 

Anima  domni  Roberti,  etc.  Orate  pro  nostris  abba- 
tissiset  pro  Ludovico  rege,  fundatore  ecclesiae  nostr*, 
et  pro  Adelaide,  uxore  ejus,  et  pro  Pbilippo,  eorum 
filio,  et  pro  omnibus  benefactoribus  vivis  et  de- 
functis. 

6.  Titulus  sancti  Dionysii  areopagitae. 

Anima  domni  Roberti,  etc.  Orate  et  vos  pro  nostris 
qui  ex  lioc  seculo'transierunt,  Dagoberto,  Karolo,  Lu- 


XIP  SIÈCLE.  365 

do\ico,   Rotberto,   regibus;    Hildewino,    Furrardo, 
Adam,  Sugerio,  et  omnibus  fratribus  nostris. 

7.  Titulus  sancti  Eugenii  de  Diogilo. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

8.  Titulus  Vallis  Sanctse  Mariœ. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

9.  Titulus  sanctae  Mariae  Columbis. 
Anima  domni  Roberti/  etc. 

i  0.  Titulus  sanctae  Mariae  Josaphat. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

1 1 .  Titulus  sancti  Johannis  [Carnotensis] 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

12.  Titulus  sancti  Pétri  Carnotensis. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

13.  Titulus  sancti  Rarauni  Carnoti. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

1 4.  Titulus  sancti  Salvatoris  Tyronii . 
Anima  Roberti  abbatis,  etc. 

1 5.  Titulus  sancti  Florentini  Bonae  Vallis. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

Versus  magistri  Odonis. 

Vive  pater,  quem  morte  premi  nec  fama  celebris 

Nec  sinit  everso  vita  severa  situm  *. 
Vive  pater,  quem  sancta  fides,  patientia  mundo 

Subriplt,  et  cœlo  reddit  arnica  dies. 

1 .  Ce  vers  est  saus  doute  altéré. 


366  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Tu  sine  labe  mânes,  mundi  contagia  vitans. 

Hic  bene  vivendo  quoniam  meruisse  probatur, 
Astra  tenet  laetus  perpetuumque  decus. 

Non  obiit,  vivit  potius  fruiturque  perenni 
Luce;  datur  requies,  vita  perennis  ei. 

Lingua  referre  nequit  hujus  prudentia  quanta. 

16.  Titulus  monasterii  sai>cti  Ëgidii  ahbatis. 

Anima  domni  Roberti,  etc. 

O  bone  Rotberte,  non  jurabas  nisi  certe. 
Certe  jurabas  et  crede  mihi,  sacer  abbas, 
Abbas  Rotbertus  vir  quamdiu  vixit  honestus  ; 
Egidii  precibus  fugiet  mala  damna  realus. 

1 7.  Titulus  sancti  Pétri  Psalmodiensis. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

18.  Titulus  sancti  Pétri  Magalonensis. 
Anima  domni  Roberti,  etc. 

19.  [Titulus  Anianensis  monasterii]. 

—  Orate  pro  nostris  et  pro  domno  Guillelmo  ab- 
bate  *,  hoc  anno  viii  kalendas  januarii  Romse  defun- 
cto,  cujus  vos  memores  esse  suppliciter  deprecamur. 

20.  Titulus  sancti  Willelmi. 

Anima  domni  Rotberti,  etc.    Orate  pro  nostris 
pro  domno  Ugone  abbate. 

1 .  Le  nom  de  cet  abbé  m'a  permis  de  reconnaître  à  quel  éta- 
blissement appartient  le  présent  titi-e.  Il  ne  peut  s'agir  ici  que  de 
Guillaume,  abbé  d'Aniane,  qui  obtint  une  bulle  d'Adrien  IV  le  12  dé- 
cembre libk  (Vaissette,  II,  pr.,  bk9) ,  el  dont  le  successeur  Pierre 
était  déjà  en  fonctions  dans  le  cours  de  l'année  1155  (Gallia  Christ. ^VI, 
840).  On  ignorait  que  l'abbé  Guillaume  fût  mort  à  Rome  le  25  décem- 
bre 1154. 


n 


XIP  SIÈCLE.  367 

Versus  magistri  A'.  Silvinotensis. 

Ve  tibi,  qui  sequeris  mundum  !  Nam  quod  tibi  quaeris 
Omnibus  incertum  fugit  liinc,  fugît  inde  repertum. 
Ve  cui  florescit  qui  per  se  mundus  arescit  ! 
Ve  !  Ve  cui  mundus  placet,  ad  nihilum  redeundus  ! 
Ve  cui  plus  pena,  cui  plus  nox  atque  cathena 
Quam  requies,  quam  meridies,  quam  summa  libertas  î 
Ve  cui  plus  luctus  mortisque  per  aspera  ductus 
Quam  eongaudere,  quam  dulce  solameji  habere  ! 

Quod  adtendens  beatus  Rotbertus  versificando  in- 
quit  \ersificando  *  : 

Positus  sum  iu  exilio, 
Pro  meo  peccato, 
Redeam  ad  patriam, 
Sed  per  région em  aliam. 

21.  Turpis''  amor  quam  castor  quivis  amatur- 

Non  sua  dant,  aliéna  vorant,  raptoque  fruuntur  *, 
Per  precîum  sibi  supplicium  mercantur  ementes. 
Eu'  !  putei  seu  tartarei  mercantur  hiatum. 
Has  miseras  bas  mortiferas  hic  tergere  sordes, 
Ne  fetor  tibi  perpetuus  veniat,  spaciosa  vorago  ! 

22.  Pisus*  gaudete,  sevra  p. ..  m...  ti 

Plaudant  anguillœ,  letentur  et  hostrea  mille. 

Nam  cessit  vere  nec  scivit  morte 

Milia  qui  mille  de  vestris  perdidit 

1.  Il  faut  peut-être  supprimer  ce  mot. 

2.  Je  suppose  que  les  six  vers  suivants  appartiennent  à  une  autre  pièce 
que  les  précédents.  Le  premier  est  évidemment  altéré. 

3.  Ou  peut-être  «  En  ». 

4.  Dans  le  ms.  10  000,  les  pièces  que  j'imprime  sous  le  n.  22  sont 
rayées  de  deux  traits  de  plume.  Il  e^t  possible  qu'elles  aient  été  con- 
cellées  sur  le  rouleau  original,  et  que,  dès  le  douzième  siècle,  on  ait 
essayé  de  supprimer  ces  vers  plaisants  qu'on  est  tout  étonné  de  rencon- 
trer sur  un  rouleau  funéraire. 


368  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Kesponsio. 
Unus  si  monachus  moritur,  quicumque. 


Non  ideo  par  est  nobis  ?  nam  mille  supersunt, 
Artifices  gulae,  qui  retia  tendere  norunt. 
Ergo,  crede  mihi,  duo  vel  très  cum  moriunlur, 
Unus  post  alium  moriendo  veniret  ad  i 

Versus  Renaudi,  cum  vertuntur*. 

Non  causa  abbatis  hos  me  cogit  versus  faciendi, 
Sed  rotuligerolœ  *  qui  rotulum  vult  replendi. 
Nam  fessus  diuturno  est  hic  multum  itinere, 
Et  cupit  praeterea  laudem  a  monachis  habere. 

23.  Titulus  sancti  Genesii  sedis  Lodovensis. 
Anima  domni  Rotberti,   etc.    Orate  pro  nostris  et 

pro  Petro  Duranti,  prœcentore  nostro. 

Rotlifer  est  stultus,  casso  conamine  fultus, 
Quera  vocitat  vulgus  cognomine  G.  Geboinus. 

24.  Titulus   sancti    Salvatoris    monasterii    Lodo- 
vensis. 

Anima   domni  Rotberti,    etc.  Orate  pro   nostris, 
domno  Augerio  abbate  et  Berenguario  abbate,  Ugone 
priore,  Rostagno  monacho,  Guilielmo  monacho, 
tro  monacho . 


25.  Titulus  sancti  Pétri  Juncellis  monasterii. 


J 


Anima  domni  Roberti,  etc.  Orate  pro  nostris  sci- 
licet  pro  Berengerio  et  pro  Guilielmo  et  Berengerio 
abbatibus,  et  pro  Bernardo  monacho,  et  pro  Geraldo 

1.  L'expression  e  cum  vertuntur  »  signifie  sans  doute  que  les  mot» 
de  la  pièce  qui  suit  doivent  être  mis  dans  un  ordre  différent  pour  for- 
mer des  \ers. 

2.  Mot  douteux  dans  les  copies. 


XII«  SIECLE.  369 

nionacho ,    et    pro    Petro    monacho ,    et    pro   aliis 
omnibus. 


26. 


[Plu]ra  studeremus  componere  si  saperemiis, 

Si  per  dictamen  potiiisset  habere  levamen. 

Jus  foret  atque  bonum  tantum  deflere  patronum, 

Si  per  ploralus  evaderet  ipse  reatiis. 

Oremus  Ciii'istum,  qui  mundum  continet  istum, 

Ut  dignetur  ei  prœbere  locum  requiei. 

Totam  si  vellem  possem  conscribeie  pellem. 

27.  Titulus  sancti  Martini  Yillemagnensis  cenobii, 
in  quo  siti  sunt  sanctus  Maianus,  et  sanctus  Diadelfius 
et  sanctus  Servatius. 

Anima  domni  Rotberti,  etc.  Orate  pro  nostris,  sci- 
licet  pro  Berengario,  pro  Ugone ,  abbatibus,  et  pro 
Geraldo,  Petro,  Geraldo,  Petro,  Raimundo,  et  pro 
ceteris  fratribus  nostrae  congregationis. 

Versus  Ugonis  Fontanensis  monachi, 

Fratris  *  defuncli  magnae  praîconia  vitae 
Côncio  dat  fratrum  cui  creditur  et  sine  lile. 
Relligio  numquam  nisi  per  leva  fallere  novit. 


nec  erit  graviter  si  fallere  vovit. 


1.   «  Patris,  »  dans  la  copie  de  D.  AUard. 


24 


370 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


LI 

Mention  du  rouleau  de  Calon,  évéque  de  Poitiers, 

4467. 

Au  dix-huitième  siècle ,  la  cathédrale  de  Poitiers  possédait  en- 
core ce  rouleau,  dont  les  auteurs  du  Gallia  christiana^  parlent 
dans  les  termes  suivants  : 

«  Ex  ejus  rotulo,  qui  adhuc  servatur  in  ecclesia  Pictaviensi, 
multa  de  ipso  didicimus  aliunde  minime  nota  :  quod  nobilis  génère 
esset  ac  nobilior  fide  ;  quod  sororem  habuerit  Belotam  sanctimo- 
nialem  et  priorissam  in  monasterio  Sanctae  Mariae  de  Rivis,  quae 
ipsi  superstes  ejus  obitum  amarissimis  flevit  lacrymis.  Ex  diiobus 
ipsius  nepotibus,  unus,  Hugo  nomine,  fuit  monachus  Userchiensis, 
alter,  Guillelmusdictus,  clericus,  ut  videtur,  ecclesiaeNannetensis. 
Calonem  clericali  militiae  addictum  in  ecclesia  Burdigalensi  pu- 
tamus,  quae  videlicet  ipsum  suum  filium  specialem  vocat.  In  citato 
rotulo  fratais  eleemosinariae  domus  Losdunensis  inter  alia  haec  ha- 
bentur  in  ejus  commendationem  non  spernenda  :  Ipso  die  sut 
ohitus  triginta  pauperes  pavimus,  necnon  uniim  pauperem  assidue 
pascemusj  quodipse  adhuc  vivens  a  nohis  inter  plura  poposcit,  » 


LU 

Fragments  du  rouleau  de  Hugues,  abbé  de  Saint- Jubin  d'Angers. 

H67, 

Deux  morceaux  du  rouleau  de  Hugues,  abbé  de  Saint-Aubin 
d'Angers,  mort  le  6  avril  1157,  sont  reliés  au  commencement  et  à 

1.  II,  1179s 


XIP  SIECLE.  371 

la  fin  du  ms.  38  de  la  bibliothèque  d'Angers.  Voici  les  extraits  que 
j'en  ai  pris  au  mois  d'août  1864  : 

Recto  du  premier  fragment. 

1 .  Titulus  cenobii  béate  Marie  Suessionis  ad  sancti- 
moniales. 

Anima  domni  Hugonis,  etc.  Oravimus  pro  vestris; 
[oratepro]  nostris,Matildiabbatissa,Elisabet,Helvidi. . . . 

Versibus  abbatis  si  posset  vita  novari , 
Non  hodie  nec  cras  cessarem  versificari, 

Etc. 

Verso  du  même  fragment. 

2.  Versus  Martini. 
Versus  Stepbani. 
Versus  berti. 

Recto  du  second  fragment. 

3 pro  Giraudo   abbate ,  pro  Leterico  ab- 

bate*.... 

4.  Titulus  sancti  Pétri  Casalis  Be[nedicti]. 

Anima  domni  Hugonis,  etc Pro  domno  Andréa 

abbate,  pro  domno  Geraldo  abbate,  pro  domno  Isem- 
berto  abbate. 

5.  Titulus  sancte  Marie  de  Pratea. 

Verso  du  second  fragment. 

6.  Titulus  sancti  Jobannis  Suessionis. 


1 .  De  ces  deux  noms  d'abbés  il  est  permis  de  conclure  que  nous  avons 
ici  le  fragment  d'un  titre  de  l'abbaye  d'Issoudun. 


372  ROULEAUX  DES  MORTS. 

7.  Titulus  sanctorum  înartiriim  Crispini  et  Crispi- 

"^""""■"'- ■  ;  ■  ^ 

9.  Titulus  sanctae  Mariae  sanctique  Johannis  Baptiste  | 
Premonstrate  ecclesie. 

10.  Titulus  sancte  Marie  Laudunensis  ecclesie. 


n 


LUI 


Fragments  du  rouleau  rie  Herbert,  abbé  de  Saint-Etienne 
de  Dijon, 


Vers  <«57. 


L'abbé  Fyot  *  nous  a  conservé  les  réponses  que  les  abbayes  de 
Fontevraud,  de  Figeac  et  de  Cluny  firent  inscrire  vers  H  57  sur  le 
rouleau  de  Herbert,  abbé  de  Saint-Etienne  de  Dijon. 


LIV 

Encyclique  sur  la  mort  éUlves  11^  abbé  de  Saint-Denis. 


^^72. 


La  mort  d'Ives  II,  abbé  de  Saint-Denis,  arriva  en  1172,  Elle 
1.  Hlst.  Se  Saint-Etienne  de  Dijon,  pr.,  p.  259. 


XIP  SIÈCLE.  373 

fut  annoncée  par  une  encyclique ,  dont  le  texte,  conservé  dans  le 
ms.  latin  14192  (f°  15  v°),  a  déjà  été  publié  par  D.  Martene\ 

Universis  niatris  ecclesie  filiis  et  fidelibus,  humilis  et 
afflictus  beatissimi  martyris  Dyonisii   conventus,  sa- 
lutem  et  gaudiiim  exoptat,  atque  ab  bis  mutuo  solatii 
opem  implorât.  Justum  etenim  val  de  est  ut  qui  unius 
domini  sumus  famuli,  ejusdem  membra  capitis,  invi- 
cem  nobis  compati  debeamus   et  condolere  expedit. 
Idcirco  obitum  vobis  venerandi  patris  ac  pastoris  no- 
stri  bone  memorie  Ivonis  flentes  dolentesque  intima- 
mus,  ut,  pietatisintuitu,  viam  universe  carnis  ingresso 
orationum  aliquod  suffragium  impendatis.   Pro  quo 
ut  devotius   apud  communem  judicem  intercedatis, 
aliqua  illius  bona  que  ex  familiari  convictu  didicimus, 
breviter  hic  etfideliterperstringemus.  Virprofecto  fuit 
in  quem,  Deo  volente,  bona  plurima  noscuntur  con- 
currisse,  in  quem  tam  natura  quam  industria  uberius 
vise  sunt  sua  congessisse  munera.  Fuit  a  primis  annis 
bonis   semper   moribus,    fuitque   verecundus,   bone 
spei,  opinionis  optime,    consorlia   imperitorum  stu- 
diose  declinans,  bonorum  amicitias  amplectens.  EratI 
litteris  optime  imbutus,  utroque  sermone,  vulgari  sci- 
licet  et  latino  facundus,quiprocommissa  sibi  ecclesia 
confidenter  usque  ad  ammirationem  et  prudenter  lo- 
quens,  in  conspectu  regum  non  confundebatur.  Flo- 
ruerunt  in  eo  vite  sinml  bonestas  et  mira  magnanimi- 
tas,  intentio  recta,  fiducia  grandis  ex  bona  conscientia. 
Erat    faciès    illius    serena,   mens  séria,   sermo    mo- 
destus  et  ab  obscenitate  remotus.  Circa  subjectos  be- 
nignissimus,  tardus  ad  vindictam,  pronus  ad  veniam. 

1.  Thes.,l,  571. 


374  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Non  erat  exactor  vehemens,  non  rapax,  non  inreatibns 
invesligandis  persequax.  Ultio  illius  moderata,  cor- 
reptio  non  cruenta,  aliéna  magnopere  mérita  publicam 
extoUebat,  suppritnebat  propria.  Assentatoribus  aii- 
rem  non  accommodabat,  delatores  verbo  vultuque 
repellebat,  semper  ad  meliora  pronior.  Fuit  illi  as- 
sun^pto  regimine  nnra  in  \ictu  parcimonia ,  familiari- 
tas  non  modica  cum  litteris,  divinorum  librorum  lec- 
tio  frequentissima,  quos  et  studiose  et  magnis  expensis 
ipse  confecit  et  pro  tbesauro  grandi  reliquit  monaste- 
rio.  Vigebat  in  eo  tenax  ad  relinendum  memoria,  ad 
dicendum  prolatio  decentissima.  Hune  talem  cum  a 
Dec  nobis  concessum  diutius  nos  crederemus  habilu- 
ros,  raptusest  et  revocatus  in  dimidio  dierumsuorum, 
in  roborejuventutis,  annis  junior,  maturior  actu.  Vix 
nobis  quatuor  prefuit  annis,  multa  egregie  in  rébus 
sibi  commissis  facturus,  ut  creditur,  nisi  morte  cele- 
riori  fuisset  preventus.  De  cujus  morte  jacturam  tuli- 
mus  gravissimam,  si  tamen  jactura  dicenda  est  boni 
pastoris  ad  Deum  premissio.  Uecessit  valde  juvenis, 
quod  dolorem  nostrum  amplius  exulcerat,  quia  luctuo- 
sum  mortis  genus  est  que  immatura  accidit  etacerba; 
sed  tam  longa  tam  iniqua  cruciatus  est  valetudine,  ut 
id  quod  in  eo  velut  in  homine  purgari  oportebat,  pur- 
gatum  penitus  tam  mora  temporis  quam  acerbitate 
languoris  credibile  sit,  maxime  cum  in  ter  continuos 
cruciatus  justo  semper  judici  gratias  referret.  De  cujus 
transitu  dubitari  potest  utrum  fleri  debeat  et  mors  vo- 
cari,  qua  talis  viri  mortalitas  finita  potius  est  quam 
vita.  Nunc  igitur,  omnesviri  boni,  in  quibus  respectus 
est  humanitatis  et  pietas,  condescendite  dolori  nostro; 
orate  misericorditer  pro  tali  viro,  ut  et  ipsius  anima  ex 


XH*  SIECLE.  375 

vestris  precibus  sentire  possit  reraedium,  et  nobis  ali- 
quod  impertiatur  solatium,  vosque  apud  cordium 
inspectorem  Deum  caritatis  impense  mercedem  et  hu- 
manitatis  consequamini  meritum  \ 


LV 

Fragments  du  rouleau  d'un  abbé  nommé  Henri. 
Vers  H80. 

M.  André  Pottier,  conservateur  de  la  bibliothèque  de  Rouen, 
m'a  communiqué,  au  mois  de  juin  1848,  un  fragment  de  rouleau 
trouvé  dans  une  ancienne  reliure.  Il  renferme  le  texte  plus  ou 
moins  mutilé  de  sept  titres,  dont  le  second  vient  de  l'abbaye  de 
Tournus,  le  cinquième  de  l'abbaye  de  a  Flona  »  au  diocèse  de 
Liège,  et  le  septième  de  l'abbaye  de  Saint-Jean  d'Amiens.  Il  est 
impossible  de  déterminer  le  nom  des  établissements  dans  lesquels 
ont  été  recueillis  les  autres  titres.  Je  me  borne  à  transcrire  les  li- 
gnes qui  se  rapportent  aux  abbayes  de  Tournus  et  de  «  Flona  » . 
Le  titre  de  Tournus,  d'après  lequel  je  propose  l'année  ld80 
comme  date  approximative  du  rouleau,  permettra  de  rectifier  sur 
plusieurs  points  le  catalogue  des  abbés  de  Tournus,  rédigé  par  les 
Bénédictins  *. 

Le  rouleau  dont  je  dois  la  connaissance  à  M.  Pottier  a  été  fait 
pour  un  abbé  nommé  Henri.  J'ignore  à  quel  monastère  cet  abbé 
doit  être  rattaché. 

1.  Ici  aurait  pu  se  placer  une  notice  sur  Wallon,  moine  de  Hautmont, 
mort  en  1175,  que  Martène  a  publiée  {Coll.,  VI,  1214)  en  supposant 
qu'elle  faisait  partie  d'un  rouleau  mortuaire.  Cette  hypothèse,  admise 
par  les  auteurs  de  V Histoire  littéraire  (XIII,  605)  ne  m'a  pas  semblé  fon- 
dée, et  je  n'ai  pas  cru  pouvoir  admettre  ce  morceau  dans  le  présent 
recueil. 

2.  Gdlia  Christ.,  IV,  969. 


376  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 .  Titulus  sancte  Marie  sanctoriimque  Valeriâm 
atqiie  Philibert!  Trenorcliiensis  cenobii. 

Anima  domni  Henrici  abbatis  et  anime  omnium 
fidelium  defunctorum  per  misericordiam  Dei  requies- 
cant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  vestris;  orate  pro 
nostris,  pro  Petro,  Joceranno,  Letbaudo,  Rotberto, 
abbatibus;  pro  Basilio,  Petro,  Adalardo,  Rotberto, 
Foragacio,  Hugo,  Giiichardo,  Humberto,  Borcardo, 
Gauterio,  Gaufrido,  Hugone,  Guillelmo,  Lanberto, 
Anno,  Petro,  Armanno,  Humberto. 

2.  Titulus  sancti  Mathei  Flonensis  ecclesie. 

Anima  domini  Heinrici  abbatis  et  anime  omnium 
fidelium  defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen. 
Oravimus  pro  vestris;  orate  pro  nostris. 

Abbas  non  obiit,  quem  virtiis  ad  bona  vexit  ; 
Que  vivens  petiit,  gaudens  sine  fine  tenebit. 
Spiritus  illius  requiescat  sedibus  aptis  ! 
Gaudeatin  numéro  sanctorum  pro  benefactis! 
Abbatem  dictum,  quem  mundus  luget  ademptum, 
Excipiat  ietum  celestis  vita  piorum. 


LVI 

Extraits  du  rouleau  de  Bertrand  de  Baux. 

Vers  \m. 

Monsieur  Louis  Blancard  a  signalé  en  1 861  l'existence  du  rou- 
leau de  Bertrand  de  Baux,  dans  le  fonds  de  l'abbaye  de  Silvacane, 
aux  archives  des  Bouches-du-Rhône.  Quand  il  a  su  que  la  Société 


XIP  SIECLE.  377 

de  l'histoire  de  France  publiait  un  recueil  de  rouleaux  des  morts, 
il  s'est  empressé  de  mettre  à  ma  disposition  la  copie  qu'il  avait 
préparée  pour  une  édition  de  ce  précieux  document.  L'obligeance 
de  mon  savant  confrère  de  Marseille  me  permet  donc  de  publier 
ici  de  longs  fragments  du  rouleau  de  Bertrand  de  Baux.  Ce  baron, 
dont  la  mort  est  rapportée  au  5  avril  1  j  81  par  les  auteurs  de  VArt 
de  vérifier  les  dates ^  avait  épousé  Tiburge,  héritière  du  comté 
d'Orange. 

\ .  Titulus  sanctae  Mariae  de  Aime. 

2.  Titulus  sancte  Marie  Glandetensis  ecclesiae. 

Raimundus,  Glandetensis  episcopus,  cum  capitule 
suo  Bertrannum  de  Baucio,  etc. 

3.  Antipolitani  capituli  conventus  celebrabit,  etc. 

4.  W.,  Venciensis  aecclesiae  licet  indignus  minister, 
cum  omni  capitule  suo  orabit,  etc. 

5.  Abbas  sancti  Poncii,  cum  suo  liumili  conventu 
donat,  etc. 

6.  Niciensis  capituli  conventus  orabit,  etc. 

7.  Capitulus    Grassensis    ecclesie   cantabit   decem 
missas,  etc. 


8.  Titulus   beatissimi  Honorati    Lirinensis   mona- 

sterii. 
r 

Ego  Augerius,  cunctorum  fratrum  Lirinensis  mona- 
sterii  minister  indignus,  etc. 

9.  Ego  F.,  Forojulienssis  episcopus,  consilio  et  vo- 
luntate  canonicorum  ejusdem  ecclesie,  etc. 

1 0.  Titulus  sancte  Marie  Toroneti. 

Ego  Petrus,  prior  Toroneti,  excepto  debito  trium 
missarum  quas  singuli  sacerdotum  nostrorum  reddi- 
derunt  Bertrando  de  Balcio  post  obitum  ejus,  jussu 


378        "  ROULEAUX  DES  MORTS. 

domni  Pétri  abbatis  defuiicti,  et  excepto  alio  debito 
quod  domnus  Poncius  abbas  iterum  nobis  injunxit,  et 
exceptis  duabus  tricesimis  que  per  singula  débita  per-' 
soluté  sunt,  et  exceptis  psalteriis  a[m]plius  triginta,  et 
exceptis  centum  quinquaginta  Pater  rioster  quos  sin- 
guli  conversorum  nostrorum  jam  semel  et  bis  reddide-; 
runt,  iterum  quadraginta  missas  pro  predicto  bone 
memorie  Bertrando  a  nobis  canendas  statui  cum  su- 
plemento  debiti  spalteriorum  et  Pater  noster. 

1 1 .  Titulus  monasterii  Arte  Celle. 

Ego  priorissa  et  conventus  sororum  nostrarum  sta- 
tuimus  Bertrandum  de  Balcio,  etc. 

1 2.  Titulus  saiicte  Marie  Pinnanensis. 

13.  Titulus  sancte  Marie  Tolonensis. 

Ego  Vilelmus,  Tolonensis  sacrista,  et  omnescan- 
nonici  constituimus  Bertrandum  de  Baucio  partici- 
pera, etc. 

1 4.  Titulus  sancte  Marie  sedis  Massilie. 

Ego  F.,  ejusdem  loci  episcopus,  in  sinodo  nostra, 
B.  de  Baucio  participem,  etc. 

15.  Pateat  universis  quod  ego  B.  abbas  Massiliensis 
et  ejusdem  monasterii  uni  versus  conventus,  B.  de  Bal- 
cio omnium  bonorum  nostrorum  que  fient  in  mona- 
sterio,  intus  et  extra,  participem  esse  statuimus,  etc. 

1 6.  Ego  Henricus,  Aquensis  archiepiscopus,  concedo 
huic  defuncto  sexaginta  missas. 

17.  Titulus  ejusdem  Aquensis  ecclesie. 

18.  Titulus  sancte  Marie  Sillve  Cane. 

Quia  sancta  et  salubris  est  cogitatio  pro  defunctis 


I 


XII"  SIECLE.  379 

exorare,  ut  a  peccatis  solvantur,  sicut  eloquia  sacra 
testaiitur,  et  fidei  régula  nobis  proclamât  ut  qui  mise- 
ricordiam  desiderat  misericordiam  inpendat,  et  si 
pium  liabere  cupimus  Deum,  pios  nosexibeamus  erga 
proximum,  eapropter,  quicquid  in  Dei  servitio  pos- 
sumus  et  scimus^  totum  pro  remedio  anime  donni 
Bertranni  de  Baucio  expendimus,  et  merito.  Ipse  qui- 
dem  nostre  fundator  extitit  ecclesie  ;  vivens  inchoavit, 
mortuus  perficere  non  desinit;  habitum  nostre  reli- 
gionis  sumpsit  ;  locum  sépulture  juxta  ecclesiam  nos- 
tram,  quam  adhuc  edificat,  Deo  Yolente,  promeruit. 
Quantum  ergo  a  Deo  possumus  promereri  et  nostrum 
est  largiri,  concedimus  ei  et  participera  facimus  om- 
nium bonorum  que  in  ecclesia  nostra  fmnt  et  fient  us- 
que  in  seculi  finem,  missarum  videlicet,  orationum, 
vigiliarum,  psalmorum,  laborum,  elemosinarum,  jeu- 
niorum,  abstinentiarum  et  aliorum  beneficiorum.  Su- 
per liée  omnia  cotidie  eum  in  conventu  absoKimus, 
missam  cotidianam  pro  eo  et  aliis  fratribus  nostris  de- 
functis  statutum  est  dici  usque  in  finem  mundi.  No- 
bilem  quoque  uxorem  ejus,  ïiburgiam  nomine,  et 
nobis  dileotam  et  filios  suos,  in  yita  sua  et  post  mor- 
tem,  spiritualium  bonorum  nostrornm  perpetuo  par- 
ticipes facimus.  Amen. 

Vivat  in  eternum  Bertrannus  in  ede  polorum , 
Quo  sibi  conjuncto,  letetur  et  ordo  bonorum  ; 
Ghristus  ei  requies  fiât  mercesque  laborum, 
Spirituumque  choris  societur  et  ang[ejlicorum 
Ipsiusflamen.  Die  lector  qui  legis  :  Amen. 

19.  Titulus  saricti  Nichasii  Remis. 
....  Qrate  pro  nostris,  pro  domno  Guidone  abbate, 
pro  Raynero,  pro  Werico.  " 


380  ROULEAUX  DES  MORTS. 

20.  Titulus  sancte  Marie  Karoli  Loci. 

21 .  Con^entus  Cavellicencium  cknonicorum   ora 
bit,  etc. 

22.  Titulus  sancti  Marcelli  Vallicluse. 

23.  Titulus  sancte  Marie  de  Sinaqua. 

Ego  Petrus,   fratrum  Sinaque  servus   inutilis, 

domnum  Bertranduni,  etc. 

24.  Ego  Petrus,  Aptensis  episcopus,  triginta  mis- 
sas,  etc. 

25.  Con\entus  Avinionensis  ecclesie,  qui  pro  multis 
orare  consuevit,  pro  anima,  etc. 

26.  Conventus  sancti  Pauli  de  Mausoleo,  de  com- 
muni  fratrum  consilio ,  etc.  Predicta  etiam  ecclesia 
proprie  singulis  annis  anniversarium  domini  Ber- 
tranni  célébrât  sexto  nonarum  maiarum,  cum  vesperis 
et  matutinis  novem  lectionum. 

27.  Titulus  sancti  Egidii. 

28.  Titulus  sancte  Marie  Libère  Vallis. 

....  Ego  Pontius,  fratrum  Libère  Vallis  servus  imï 
tilis,  domnum  Bertrannum,  etc. 

28.  Titulus  sancti  Pétri  Psalmodiensis. 

30.  Versus  Gaudini,  monachi  Psalmodiensis. 

Non  duco  dignum  laudis  sibi  subdere  signum, 
Qui  vite  florem  per  mortis  duxit  odorem  * . 

31 .  Titulus  sancte  Marie  Vallis  Magne. 

32.  Titulus  sancti  Guilelmi  in  valle  Gellonis. 


1.  Je  laisse  de  côté  la  suite  de  cette  pièce,  qui  se  compose   de  trente 
vers  léonins. 


4 


4 


XIP  SIÈCLE.  381 

33.  ïitulus  sancti  Salvatoris  cenobii  Anianensis. 

34.  Titulus  sancti  Tiberii. 

35.  Titulus  sancte  Marie  Morimundi. 

36.  Conventus  sancte  Marie  de  Catiano. 

37.  Titulus  sancte  Marie  Dulcis  Yallis. 

38.  Titulus  sancte  Marie  Cari  Loci  de  ordine  Cister- 
ciensi. 

Pietatis  opus  est  pro  defunctis  exorare  ut  a  peccatis 
solvantur.  Inde  est  quod  domno  Bertranno  concessi- 
mus  ut  in  domo  nostra  presbiterorum,  numéro  qua- 
draginta  sex,  unusquisque  missam  persolvat,  et  toti- 
dem  clericorum  unusquisque  quinquaginta  psalmos; 
et  couYcrsorum ,  fere  quingentorurn ,  unusquisque 
quinquaginta  Pater  noster  ;  et  partem  habere  in  missa 
cotidiana  pro  defunctis,  et  tricenarium  unum,  et  in 
aliis  tricenariis  partem  habere,  et  omnium  beneficio- 
rum  nostrorum  fecimus  eum  participem. 

39.  Titulus  béate  Marie  de  Rochamador. 

40.  Titulus  sancti  Pétri  de  Careniaco. 

41.  Titulus  sancti  Pétri  Bellilocensis. 

42.  Titulus  sancte  Marie  Montis  Nucis. 

43.  Titulus  sancte  Marie  Obazinensis. 

44.  Titulus  sancti  Martini  Brivensis. 

Concedimus  participationem  beneficiorum  nostro- 
rum domno  Bertrando  deuz  Baus. 

45.  Titulus  sancte  Marie  de  Castris  Petragoricen- 
sibus. 

Omnium  bonorum  que  in  nostra  fiunt  ecclesia  ani- 


382  ROULEAUX  DES  MORTS. 

mam  domni  liertrandi  de  Bautio  participem  fieri  con- 
cedimus.  Insuper  unicuiqiie  fratrum  litteratorum  sep- 
tem  psalmos  defunctorum  et  cuique  conversorum 
septies  Pater  noster  injungimus.  Oravimus  pro  vestris. 
Orate,  quesumus,  pro  nostris. 

46.  Titulus  sanctorum  apostoloriim  Pétri  et  Pauli 
ecclesiae  Tusturiaci. 

Omnium  bono[rum]  tocius  conventusanimamdom- 
pni  Bertrand!  de  Bautio  participem  fieri  concedimus  ; 
insuper  misterium  proprium,  missam  et  vigiliam.  Ora- 
vimus pro  vestris.  Orate  pro  nostris. 

47.  Titulus  sancte  Marie  de  Cub. 
....  Tercio  decimo  kalendas  septembris  obiit  Helias 

Faidit,  venerabilis  miles  Christi,  benefactor  noster. 

48.  Titulus  sancte  Marie  Dalonis. 

49.  Titulus  sancti  Pardulfi  de  Arnaco. 

Monachus  quidam  loci  illius,  H.  Iterii,  qninqua- 

ginta  psalmos. 

50.  Titulus  summorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
atque  Andrée  Vosiensis  *  monasterii,  quod  est  in  Le- 
movicino. 

....  Memores  estote  defunctorum  nostrorum, domni 
Geraldi,  Pétri,  Rainaldi,  Ademari,  itemque  Pétri  ab- 
batmn',  Martini  prioris,  aliorumque  monacorum  ac 
familiarium  nostrorum. 

51 .  Titulus  sancte  Marie  Magdalene  et  sancte  Kathe- 
rine de  Mainaco. 


i 


1.  Le  rouleau    porte  «  Voriensis;  »   il  s'agit  incontestablemeiU  de 
l'abbaye  de  Vigeois  (Vosiensis),  en  Limousin. 


XII«  SIÈCLE.  383 

52.  Conventus  beati  Leonardi  Lemovicensis. 

53.  Titulus  sancti  Johannis  Â.urlii. 
....  Guillelmus  sacerdos. 

54.  Titulus  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
SoUenniacensis  monasterii. 

55.  Titulus  sancti  Stephani  Lemovicensis. 

56.  Titulus  sancte  Marie  de  Régula  Lemovicensis, 

57.  Titulus  sancti  Augustini  Lemovicensis. 

58.  Totus  conventus  sancti  Marcialis  Lemovicensis 
oravit,  etc. 

59.  Conventus  sancti  Martini  Lemovicensis  ora- 
vit, etc. 

60.  Titulus  sancte  Marie  de  Columpna. 

61 .  Titulus  sancti  Pétri  de  Burgulio. 

62.  Titulus  sancti  Florentii  Salmurensis. 

....  Radulfus  monachus,  xv  psalmos  et  orationem 
in  missa.  Girard  us  monachus,  orationem  in  missa. 
Radulfus  similiter  et  xv  psalmos.  Lucas,  officium  to- 
tum.  Willelmus,  xv  psalmos  et  orationem  in  missa. 
Johannes,  vu  psalmos.  Constancius,  unam  missam. 
Goffredus,  vn  psalmos.  Fromundus ,  vu  psalmos. 
Goffredus,  l  Pater  noster.  Hugo,  decem.  Andréas, 
VII  psalmos. 

63.  Titulus  sancte  Marie  Cunaldi. 

64.  Titulus  sancti  Mauri  abbatis  Glamnafoliensis 
cenobii. 

65.  Titulus  sancti  Johannis  Baptiste  et  sancti  Andrée 
Tarcio. 


384  ROULEAUX  DES  MORTS. 

....  Orate  pro  amicis  iiostris  etpro  benefactoribiis, 
pro  Arenburgi  abbatissa,  pro  Susanna  priorissa 

66.  Titulus  saiicti  Launi  de  Toarcio. 

Anima  domni  Bertraiini,  Arelatensis  domini,  etc. 

67.  Titulus  sancti  adjutoris  Maxentii. 

....  Orate  pro  amicis  nostris  et  pro  benefactoribus, 
et  pro  fratribus  nostris,  scilicet  pro  Simone,  Vilelmo 
sacerdote,  et  Aimerico  sacerdote.... 

Versus  Pétri  Garnaudi. 

Justicie  rector,  Mars  bello,  Nestor  et  Hector 
Depereunt  una,  tôt  in  uno  mors  rapit  una. 
His  insignitum  nature  dotibus  unum 
Mors  matura  prenait  ;  probitas  nec  fama  redemit. 
Mors  inimica  nirais  magnis  dominatur  et  imis  : 
Subjugat  hec  reges,  equas  datque  impia  leges. 

68.  Titulus  sancte  Marie  Castellariorum. 

69.  Titulus  sancte  Marie  Bonevallis. 

....  Orate  pro  nostris,  maxime  vero  pro  Guilelmo 
de  Munmirail,  qui  bénéficia  multa  contulit  nobis 
vita  sua. 

70.  Titulus  sancte  Marie  de  Fonte  Comiti. 

....  Orate  pro  nostris,  pro  dompno  Ademaro,  bone 
memorie  abbate  nostro .... 

71 .  Titulus  sancte  Marie  de  Pinu. 

72.  Titulus  beati  Pétri  matricis  aecclesiœ  Pictavensis. 

73.  Titulus  sancte  Marie  sanctique  Cipriani  Picta- 
vensis. 

....  Orate  pro  nostris,  pro  domno  Airaudo  abbate, 
pro  Johanne,  pro  Ademaro. 


n 


mo 

>  in  SI 

J 


XIP  SIECLE.  385 

Ih.  Tituliis  beati  Hylarii  Pictavensis  episcopi,  egregii 
confessoris  et  catholice  ecclesie  Dei  doctoris. 

75.  Titulus  béate  regine  Radegundis  Pictavensis. 

76.  Titulus  sancte  Crucis  Pictavensis. 

77.  Johannes,  prior  sancte  Mariae  de  ïivireto  cum 
suo  conventu,  dominum  suum  Bertrandum  de  Baucio 
in  iiniversis  oracionibus  et  beneficiis  que  ibi  fient  facit 
participem  ;  nomen  ejus  in  niartirologio  annotavit  ; 
in  triginta  missis  pro  eo  specialiter  orabit  ;  in  omni 
vita  sua  illum  in  memoriam  babebit.  Rogatu  ipsius 
cannonici  subjecti  sui,  pro  anima  Bertrandi,  quatuor 
psalteria  dicent  ;  conversi  quingenta  Pater  noster  pro- 
miserunt  dicere.  Pro  Tiburgi,  quondam  conjuge  domni 
Bertrandi,  preces  fundent  fratres,  ut  Deus  remittat  sibi 
peccata  sua,  et  salvet  ei  iiberos  suos, 

78.  Titulus  sancti  Johannis  evangeliste  Monasterii 
Novi  Pictavensis. 

79.  Titulus  sancte  Marie  de  Nuchariis. 

80.  Titulus  sancti  Mauricii  Turonensis. 

81 .  Titulus  sancti  Martini  Turonensis. 

Versus  Matbei  Pog.  Septem  psalmos. 

Paupeiibu    Gliristi  clipeus  fuit  iste  ;  coronam 
Promeruit  vite,  quam  Christus  dat,  via  vite. 
Plurima  oontraxit  vivens  contagia  sordis  j 
Delevit  tamen  hec  prorsus  contritio  cordis. 
Huio  rex  celorum  Christus,  dominus  dominorum, 
Gaadia  det  vite,  qua  gaudent  Hisraelite. 

Livonis.  Septem  psalmos. 

Dictus  Berlrandus  miles  fuit  iste  nefandus  ; 
Auctor  peccandi  fuit  hic  scelerisque  nefandi. 

25 


286  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Nil  satis  est  cupido  ;  cupidum  monet  ire  cupido. 
In  scelus  huic  cupido  cornes  est  maie  grata  libido. 
Iras  infestas  minimis  dabat  ipsa  potestas 
Ejus  ;  mensure  maie  detulit  et  sine  jure. 
Tandem  penituit  et  correxit  maie  facta, 
Lâng[u]a  confessus  mala  que  mens  est  maie  nacta. 
Ad  superos  superum  cultor  sociusque  recessit, 
Exhoneratus  eis  hoc  mundo  que  maie  gessit. 
Suspicor  angelicas  huic  exultare  cohortes  ; 
Inter  apostolicas  puto  quod  fit  sors  sua  sortes. 
Cantu  célestes  huic  civi  plaudite  cives. 
Si  qui  vis  débet  sese  cognoscere  dives, 
Cantemus  requiem  ;  mala  que  commiserat  iste 
Dimittantur  ei  ;  sibi  sit  tua  gloria,  Christe. 

Hisaac.  Viginti  Pater  noster. 

Bauciaco  patria,  Bertrandus  eques,  febre,  morbo, 
Principio  Saulus,  ad  finem  Paulus,  obivit. 
Ore  frequenti,  corde  benigno,  quisque  precetur, 
Ut  factus  celebs,  celesti  rore  rigetur. 

Harvei.  Centum  Pater  noster. 

Bauciaci  natus,  Bertrandus  nomine,  Saulus 
Qui  fuerat,  Paulus  transmigrât  febricitatus. 
Gavit  primo  minus  sibi  ;  supplet,  obit  peregrinus", 

Suscipiat  Dominus  hune  Habraheque  sinus. 
Rector  Christe  poli,  cui  fas  est  parcere  soli, 
Parce  tue  proli,  penisque  afïligere  noli. 

82.  Titulus  saiicti  Martini  Majoris  Monasterii  Turo- 
uensis. 

83.  Titulus  sancte  Marie  de  Guastineta. 

84.  Titulus  sancte  Marie  de  Fontanis. 

85.  Titulus  sancte  Trinitatis  Vindocini. 

....  Orate  pro  nostris,  pro  fùndatoribus  ecclesie 


XIP  SIECLE.  387 

iiostre,  Goffrido  comité,  et  Agnete  comitissa,  proab- 
batibus  nostris,  Rainaldo  abbate,  Oderico  abbate, 
David  abbate,  Bernone  abbate,  Goffrido  abbate,  ¥to~ 
mundo  abbate,  Huberto  abbate,  Roberto  abbate,  et 
Guillelmo  abbate.... 

86.  Titiilus  sancti  Launomari  Blesis. 

....  Orate  pro  nostris,  pro  Mauricio  abbate,  Petro 
abbate,  Rainaudo  abbate,  Gaufredo  abbate,  Barto- 
lomeo  monacho,  Viviano  monacho.... 

Distat  ab  eterno  quidquid  sub  corpore  cerno, 
Quidquid  terra  parit,  que  bona  mundus  habet, 

Nil  habet  illud  habens,  quod  fit  mutabile  totum  : 
Nam  velut  umbra  fugit,  et  sua  queque  cadunt. 

Unde  superbimus,  pretereunt  mortalia  queque. 

Dives,  egens,  omnes  ad  finem  tendimus  eque. 

Quidquid  fortuna  tibi  aufertur  est  libi  alienum. 

Gloria  vana  viri  nulla  tibi  cornes  sit  ;  caro  fenum. 

Ego  Martinus  ^ 

87.  Titulus  béate  Marie  Blesis. 

88.  Titulus  sancte  Marie  Magdalene  Castriduni. 

89.  Titulus  sanctorum  martirum  Marcellini  et  Pé- 
tri, Florentini  et  Hilarii  Bonevallis. 

90.  Titulus  sancte  Marie  Morelli. 

91.  Titulus  sancte  Marie  de  Habitu. 

Anima  domni  Bertrand!  de  Bauciaco  et  anime,  etc, 

92.  Titulus  sancte  Marie  [de]  Fonte  sancti  Martini. 
....  Orate   pro   nostris    Vuilelma ,    Juliana,    mo- 

nialibus. 

1 .  Ces  deux  mots ,  qui  sont  placés  en  interligne ,  au-dessus  du  qua- 
trième -vers,  désignent  peut-être  l'auteur  de  la  pièce. 


388  ROULEAUX  DES  MORTS. 

93.  Titulus  sancti  Salvatoris  Karroffensis. 

94.  Titulus  sancte  Marie  sanclique  Benedicti  Nan- 
tolii. 

Ânimam  domni  Bertrandi  de  Bautio  omnis  bene- 
ficii  ecclesie  nostre  participera  fieri  concedimus.  In- 
super unicuique  fratrum  litteratorum  septem  salmos 
defunctorum  et  cuique  conversorum  septies  Pater 
noster  injungimus.  Oravimus  pro  vestris.  Orate  pro 
nbstris,  pro  Otgerio,  pro  Joliamie,  pro  Costantino, 
pro  Jolianne,  pro  Geraldo,  pro  Costantino  Gras.  Ani- 
ma Bertrandi  et  anime  omnium  fidelium  defuncto- 
rum requiescant  in  pace.  Amen.  Joscelmus  sacerdos 
dat  ei  très  missas,  et  Bernardus  unam. 

95.  Titulus  sancti  Pétri  Celle  Fruini. 

96.  Titulus  sancte  Marie  de  Grosso  Bosco. 

97.  Titulus  sancti  Nicholai  de  Peirato. 

98.  Titulus  sancti  Johannis  de  Roncennaco. 

99.  Titulus  Pétri,  episcopi  Engolismensis,  et  con- 
ventus  ejusdem  ecclesie. 

100.  Titulus  sancti  Eparchii  Engolismensis , 

Quoniam  etc.  Dompnus  abbas  R.  et  conventus 
sancti  Eparchii  disposuerunt  subvenire  B.  de  Baucio, 
a  domno  leguato  Albanensi  episcopo  judicato,  et  de- 
deruntei  participationem  tocius  ecclesiastici  beneficii. 
Insuper,  etc. 

\  01 .  Titulus  sancti  Âusonii  Engolismensis. 

102.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  de  Corona. 

103.  Titulus  ecclesie  sancti  Arthemii  de  Blanziaco. 

104.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  de  Borneto. 


XII"  SIÈCLE.  389 

105.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  de  Cancellata. 

106.  Titulus  Pétri,  Petragoricensis  episcopi,  qui, 
cum  in  generali  sinodo  sua  resideret,  una  cum  pres- 
biteris  suis,  pro  anima  Bertrandi  de  Baucio  ad  Do- 
minum  oravit,  etc. 

107.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  de  Ligurio. 

1 08.  Conventus  sancte  Marie  Petrose. 

109.  Titulus  sancte  Marie  de  Boschayio. 

110.  Titulus  sancti  Pétri  etsancti  Siccarii  Brantos- 
mensis. 

111.  Titulus  sancti  Laurencii  de  Mardiob. 

112.  Titulus  sancte  Marie  de  Fontanis. 

113.  Conventus  canonicorum  ecclesie  beati  Theo- 
dori  RocheboYis. 

114.  Titulus  sancti  Amantii  Buxie. 

115.  Titulus  sancte  Marie  de  Allavilla. 

116.  Titulus  sancti  Stephani  Baciacensis. 

....  Orate  pro  nostris,  pro  domno  Gardrado,  fun- 
datore  hujus  cenobii,  pro  domno  Godefredo  abbate, 
pro  domno  Douberto  abbate,  et  pro  aliis  fratribus 
quorum  scit  nomina  qui  solus  condidit  omnia,  et  pro 
dompno  Arnaldo  abbate,  pro  Securo  monaco,  pro 
Willelmo  Coleto  monaclio,  pro  Ralnado. 

117.  Titulus  sancte  Marie  de  Chastris. 

Frater  Rannulfus  diaconus,  vn  psalmos.   IJgo 

subdiaconus,  vn  psalmos.  Arnaudus  subdiaconus, 
Fulco  subdiaconus,  Arnaudus  subdiaconus,  unusquis- 
que  liorum,  et  Tanguinus  canonicus,  vu  psalmos  ;  et 


390  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Arnaudus  canonicus,  vu  psalmos;  et  Petrus  sacerdos, 
unam  missam. 

118.  Titulus  sancte  Marie  de  Fraineda. 

119.  Titulus  sancti  Leodegarii    Comniacensis  ec 
clesie. 

120.  Titulus  sancte  Marie  Fontis  Dulcis. 

1 21 .  Titulus  ecclesie  sancti  Pétri  Xanctonensis. 

122.  Titulus  sancte  Marie  Xanctonensis. 

1 23.  Titulus  sancti  Eutropii  Xanctonensis. 

1 24.  Titulus  sancti  Viviani  Xanctonensis  episcopi 
et  confessons. 

125.  Titulus  sanctae  Marise  de  Sabbluncellis. 

126.  Titulus  sancte  Gemme. 

127.  Titulus  sancti  Joliannis  ewangeliste  de  Tri- 
ziaco. 

128.  Titulus  sancti  Pétri  de  Sulbisia. 

1 29.  Titulus  sancte  Marie  de  Talniaco  super  Caran- 
tonem. 

130.  Titulus  sanctae  Marie  de  Gratia  Dei. 

131.  Titulus  sancti  Pétri  Malliacensis. 

132.  Titulus  sancti  Vincencii  Niolii. 

Villior  est  huma[na]  caro  quam  pellis  ovinaj 
Extrahitur  pellis*  et  scribitur  intus  et  extra  ; 
Si  moriatur  homo,  moritur  caro,  pellis  et  ossa 

133.  Titulus  sancte  Marie  Morglie. 

1 34.  Titulus  sancte  Marie  Lucionensis  cenobii. 
Dompnus  Willelmus,  abbas  Lucionensis  ecclesie, 


XIP  SIÈCLE.  391 

et  conventus  ejusdem  concedit  Bertranno  de  Balcio 
générale  beneficium  Lucionensis  ecclesie,  etc. 

135.  Titulus  sancti  Michaelis  de  Heremo. 

1 36.  Titulus  sancte  Marie  de  Angulis. 

137.  Titulus  sancte  Crucis  Talemundi. 

1 38.  Titulus  sancti  Salvatoris  Lodove. 

1 39.  Conventus  sancte  Marie  de  Elemosina. 

140.  Dompnus  Gaucelinus,  Lodovensis  episcopus, 
faciat  celebrari  pro  Bertranno  unum  tricenarium  mis- 
sarum,  etc. 

1 41 .  Titulus  sancte  Marie  Brolii  GoUahdi. 

142.  Titulus  sancte  Marie  Orbisterii. 

143.  Titulus  sancti  Johannis  Belli  Loci. 

Prior  dat  ei  missam;  frater  Laurentius,  alteram; 
capellanus  ejusdem  ecclesie ,  aliam. 

144.  Titulus  santé  Marie  BroUii  Arbaudi. 

145.  Titulus  sancti  Salvatoris  de  Stella. 

146.  Titulus  sancte  Marie  Insuie  Calveti. 

1 47.  Scriptor  sancte  Marie  de  Cbailma  unum  psal- 
terium  et  xvpsalmos  pro  anima  Bertrandi  de  Baucio  et 
pro  omnium  fidelium  defunctorum.  Theobaudus  mo- 
nacus  de  isto  loco,  v  missas. 

148.  Titulus  sancte  Marie  de  Buzeio. 

Ego  Ricardus,  Dei  gratia  Buzeii  abbas,  Bertrano 
de  Baucio  concessi  plenarium  officium,  etc.  Theobaus 
diaconus  concessit  ei  psalterium  unum  ;  Aimericus, 
missam  unam  ;  Herbertus  diaconus,  l  psalmos. 

149.  Titulus  sancte  Marie  de  Alba  Corona. 


392  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 50.  Titulus  sancti  Gildasii  de  Nemore. 

151.  Titulus  sancte  Marie  de  Bono  Pasu. 
Anima  domni  Bertra[n]di  de  Baucicio,  etc. 

1 52.  Titulus  sancti  Salvatoris  Rothonensis  aecclesiae/ 

1 53.  Titulus  sancte  Marie  de  Calocheio. 

1 54.  Titulus  sancte  Marie  de  Asneriis. 

1 55.  Titulus  sancte  Marie  Brignii. 

1 56.  Titulus  sancte  Marie  Trizagii. 

1 57.  Titulus  sancte  Marie  Absie. 

1 58.  Titulus  sancti  Joliannis  Carnoti. 

Anima  domni  Bertranni,  militis,  antequam  plenam 
penitentiam  ageret  morte  preventi,  et  anime  omnium 
fidelium,  etc. 

1 59.  Titulus  sancte  Marie  de  Sarnaio. 

160.  Titulus  sancti  Egidii  de  Aceyo. 

161.  Titulus  sancte  Marie  Remensis  ecclesie  raetro- 
politane. 

162.  Titulus  ecclesie  beati  Remigii,  Francorum 
apostoli. 

163.  Conventus  Loci  Crescentis  concedit  huic  de- 
functo  Bertrando  de  Baucis  xx  missas,  videlicet  sin- 
guli  sacerdotes  singulas,  et  clerici,  qui  sunt  duo  et 
viginti,  singuli  l  psalmos,  et  conversi  ejusdem  loci 
unusquisque  quinquies  Miserere  mei  Deus,  aut  quin- 
quies  Pater  noster 

1 64.  Dominus  Viennensis  in  plena  sinodo,  in  qua 
credimus  interfuisse  trecentos  sacerdotes,  injunxit 
ut  singuli  tria  celebrarent  cum  missis  officia. 


Xll"  SIÈCLE.  393 

165.  Titulus  sancti  Ruphi. 

166.  Titulus  sanctorum  marlirum  Felicis,   For  tu- 
nati  et  Achillei 

1 67.  Titulus  sancti  Salvatoris  Nivernis. 

168.  Titulus  ecclesie  beati  Martini  Nivernis. 

169.  Titulus  sancti  Stephani  Nivernis. 

1 70.  Conventus  sancte  Marie  Fontis  Maurini 

171.  Conventus  sancte  Marie  Callovii 

172.  Conventus  sancte  Marie  Boni  Radii 

173.  Titulus  sancti  Stephani  Autissiodorensis  ec- 
clesie. 

174.  Titulus  sancti  Amatoris  Autissio[do]rensis. 

175.  Titulus  sancte  Marie  Magdalene  Vizeliacensis 
ecclesie. 

Concedimus  domno  Bertranno  officium  cum 

missa  in  conventu,  insuper  et  totius  congregationis 
commune  beneficium.  Rannulfus  orabit  pro  eo  in 
tribus  missis. 

176.  Titulus  sancte  Marie  de  Regniaco. 

1 77.  Titulus  sancti  Eusebii  Abtissiodorensis. 

1 78.  Titulus  sancti  Germani  Autissiodorensis. 

179.  Titulus  sancte  Marie  sanctique  Juliani  Autisio- 
derensis. 

Orate   pro  nostris,  pro  anima  donne  Agnetis 

abbatisse,  et  pro  cunctis  fratribus  et  sororibus  nostris, 
et  pro  fratre  meo  Iterio,  et  srieis  sororibus  Ermelina 
et  Teoiina,  et  pro  fratre  earum  Ansello,  et  Joduino. 

180.  Titulus  sancti  Mariani  Abtissiodorensis. 


394  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 81 .  Titulus  sancte  Marie  Pontiniacensis. 

182.  G.,  Dei  gratia  Lugdunensis  archiepiscopus, 
Bertraniium  de  Bautio  omnium  beneficiorum  suormn 
et  orationum  statuit  esse  participem. 

1 83.  Titulus  sancti  Micliaelis  Tornodori. 

184.  Titulus  sancti  Pétri  Melundensis,  et  sancti 
Valerii  martiris.       ' 

185.  Titulus  sancte  Marie  Quinciacensis. 

186.  Titulus  sancte  Marie  sanctique  Stepliani  de 
Sico  Fonte. 

Concedimus  anime  ejus  officium  cum  missa  in 

cunventu,  et  unaqueque  monialium  pro  ejus  anima 
septem  psalmos  cantabit. 

187.  Titulus  sancte  Marie  de  Moris. 

188.  Titulus  sancti  Pétri  Arrimarensis  cenobii. 

189.  Titulus  sancte  Marie  de  Ripatorio. 

190.  Titulus  sancti  Pétri  Barri  super  Albam. 

....  R.  monachus,  unam  missam,  pro  ejus  anima. 

191.  Titulus  sancti  Nicholai  Domus  Dei  Barri  super 
Albam. 

Concedimus  anime  Bretranni  participationem  om- 
nium beneficiorum  que  peregrinis  et  pauperibus  in 
eadem  domo  erogentur.  Conventus  ejusdem  domus 
concedit  ducenta  Pater.  Magister  ipsius  loci  et  duo 
presbiteri,  Arnulfus  et  Girardus,  novem  missas. 

1 92.  Titulus  sancte  Marie  Clarevallis. 

1 93.  Titulus  sancte  Marie  de  Alberipa. 

1 94.  Titulus  sancte  Marie  de  Castellione. 


XIP  SIÈCLE.  395 

....  Rainaudus,  canonicus  ejusdem  ecclesie,  unam 
missam.  Hugo  et  Landacius  et  Hugo,  ejusdem  eccle- 
sie canonici,  unusquisque  quadraginta  psalmos;  Pe- 
trus,  septem  ;  Rolandus,  quadraginta  psalmos. 

195.  Titulus  sancti  Pétri  Pulteriensis. 

1 96.  Titulus  sancte  Marie  Molismensis. 

1 97.  Titulus  sancte  Marie  Juliaci. 

....  Unaqueque  sanctimon[i]alium ,  Miserere  mei 
Deus.  Oravimus  pro  vestris.  Orate  pro  nostris.  Prior 
illius  loci  pro  anima  illius  et  pro  cunctis  fidelibus  très 
missas  concessit.  Conventus  fratrum  illius  loci  centum 
Pater  noster. . . . 

198.  Titulus  sanete  Marie  Fontenetensis. 

1 99.  Titulus  sancti  Pétri  Flaviniacensis. 
Anima  donni  Bertranni  de  Bauciaco,  etc. 

200.  Titulus  sancte  Marie  Ungiacensis  ecclesie. 

201 .  Titulus  sancti  Benigni  Divionensis,  Burgundie 
apostoli. 

202.  Titulus  sancti  Stephani  Divionensis. 

203.  Titulus  abbatum  generalis  capituli  apud  Cis- 
tercium  congregatorum. 

Anima  domni  Bertranni  et  anime  omnium  fidelium 
defunctorum  requiescant  in  pace.  Amen.  Concedimus 
ei  participationem  omnium  beneficiorum  que  singulis 
annis  statuuntur  in  generali  capitulo  pro  fratribus 
nostris  defunctis  ;  et  hoc  est  debitum  :  unusquisque 
sacerdos,  viginti  missas;  clericus,  decem  psalteria; 
mille  quingentos  Pater  noster,  vel  tociens  Miserere 
mei  Deus',  conversus  ;  et  ceteris  bonis  ordinis. 


39f>  ROULEAUX  DES  MORTS. 

204.  Titulus  sancte  Marie  de  Maceriis. 

205.  Titulus  sancti  Pétri  Cabilonis. 

206.  Titulus  sancte  Marie  de  Firtate. 

207.  Titulus  sancti  Pétri  Cluniacensis. 

208.  Titulus  sancti  Pétri  Matiscensis. 
....  Fecimus  donnum  Bertannum  participera,  e/ff 

Inclusus  sancti  Andrée  unam  missara  pro  eo  canta- 
bit,  etc. 

209.  Titulus  sancti  Vincentii  Matisconis. 

210.  Donnus  Stephanus,  Matiscensis  episcopus, 
concedit  Bertranno  de  Baucio  triginta  missas  proprias. 

21 1 .  Titulus  sancte  Marie  de  Bella  Villa. 

212.  Titulus  sancte  Marie  de  Jugo  Dei. 

....  Fecimus  domnum  Bertrannum  participem  etc. 
Très  pueri  de  Jugo  Dei  concedunt  ei  singuli  quinqua- 
ginta  psalmos. 

213.  Titulus  sancte  Marie  de  Insula  Barbara. 

214.  Titulus  ecclesie  sancti  Hyrenei. 

215.  Titulus  ecclesie  sancti  Justi. 

216.  Titulus  sancti  Martini  Athanacensis. 

217.  Titulus  sancti  Andreae  Vienne. 

218.  Titulus  sancti  Pétri  foris  muros  Vienne. 

219.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  de  Insula  sub 
Vienna. 

220.  Titulus  sancte  Marie  de  Bona  valle. 

....  Ego  Hugo,  fratrum  Bonavallis  servus  inutilis, 
domnum  Bertrannum  karissimum  nostrum,  qui,  dum 


XIl«  SIÈCLE.  397 

adviveret,  familiaris  noster  fuit,  et  cujus  confessio- 
nem  habuimus,  et  consilio  iiostro  multa  de  suo  pro 
amore  Dei  erogavit,  ex  parte  iiostri  et  fratrum  nostro- 
riini  fecimus  participem,  et  in  vita  et  in  morte  sua, 
bonorum  omnium  spiritualium  que  in  domo  nostra 
fiunt  et  fient.  Quem  etiam,  post  mortem,  in  capitulo 
nostro  absoWimus,  et  unicuique  sacerdotum  nostro- 
rum  très  missas  pro  eo  injunximus,  ceteris  autem 
monachis  quidem  singulis  unum  psalterium,  et  sin- 
gulis  conversis  centum  quinquaginta  Pater  noster. 
Denuo  quoque,  post  reditum  generalis  capituli,  uni- 
cuique sacerdotum  nostrorum  unam  missam  pro 
eodem  injunximus,  absolventes  euni  et  perpetuo  par- 
ticipem facientes  spiritualium  bonorum  nostrorum. 
Nobilem  quoque  uxorem  ipsius  domnam  Tiburgiam, 
dilectam  nostram,  jam  viduam,  et  filios  ejus,  et  in 
vita  sua  et  post  mortem,  spiritualium  bonorum  nos- 
trorum perpetuo  participes  facimus. 

221 .  Titulus  sancte  Fidis  de  Maso  Bosone. 

222.  Titulus  sancte  Marie  ospitalis  d'Albrac. 

223.  Titulus  sancte  Marie  Bone  Vallis. 

224.  Titulus  sancte  Marie  de  Boazone. 

Très  missas   quidam  Bernardus  de  Boazone  Ber- 
trando  del  Bauz  donat  sub  nomine  Christi. 

225.  Titulus  sancte  Marie  de  Perga. 

Predicti  loci  prior  dédit  très  missas  bene  defuncto 
domno  Bertrando  delz  Bauz. 

226.  Conventus  beatissime  Marie  Ruthenensis  sedis 
orat  pro  anima  Bertrandi  de  Balcio  ut  Dominus,  etc. 


398  ROULEAUX  DES  MORTS. 

227.  Onusquisque  monicas  ecclesie  sancti  SaturninT 
de  Rods  septem  psalmos. 

228.  Capellanus  sancti  Amancii  da  Rodes  et  alii 
capellani  novem  missas. 

229.  Ugo,  divina  dignatione  Ruthenensis  episco- 
pus,  concessit  anime  Bertrandi  de  Balcio  centum 
missas. 


LVII 

Fragments  du  rouleau  de  Guillaume,  et  de  Jaguelirif   abbés  de 
Saint-Aubin  d'Angers. 

Dans  la  reliure  du  ms.  160  d'Angers  sont  engagés  plusieurs 
morceaux  d'un  rouleau  sur  lesquels  j'ai  distingué  les  titres  des 
églises  de  Saint-Lo  d'Angers  et  de  Saint-Jean  de  la  même  \ille. 
Le  rouleau  avait  pour  objet  la  recommandation  des  âmes  des 
abbés  Guillaume  et  Jaguelin.  Le  premier  avait  résigné  en  1189 
ses  fonctions  d'abbé  de  Saint -Aubin;  Jaguelin,  son  successeur, 
mourut  en  1190. 

\ .  [Titulus  be]ati  Laudi  Andegavis. 

Anime  defunctorum  abbatum  sancti  Albini  Ande- 
gavis ,  \idelicet  Wiliebni  et  Jaguelini,  et  anime,  etc. 

2,  Titulus  sancti  Johannis  et  sancti  Licinii  Ande- 
gavis. 


XIP  SIECLE.  399 


LVIII 

Fragments  du  rouleau  d'un  abbé  nommé  Gautier. 
Vers  4  200. 

Le  feuillet  71  du  manuscrit  latin  11411  de  la  Bibliothèque  im- 
périale est  formé  d'un  morceau  de  parchemin  qu'on  a  trouvé  dans 
une  reliure  et  qui  a  fait  partie  du  rouleau  d'un  abbé  nommé  Gau- 
tier. L'écriture  paraît  dater  de  la  fin  du  douzième  siècle  ou  des 
premières  années  du  treizième.  Voici  les  noms  des  établissements 
auxquels  appartiennent  les  titres  que  le  temps  a  épargnés. 

1 .  Titulus  Sancti  Grsle[m  d]e  Cella 

2 [jii]iiii  fiû  apud  Chamberonem 

3 fui  apud  Gillengien 

4.  [Eodem]  die  fui  apud  Montem  Geroldi..., 

5.  Eodem  die  fui  Ninive.... 

6.  In  octavis  ascensionis  fui 

7 sanctorum    Johannis   et   Pauli   fui   apud 

Bellum  Locum 


LIX 

Fragment  d'un  rouleau  de  Saint-Martial  de  Limoges. 
Vers  4200.   . 

Un  fragment  de  rouleau  venanti  de  Saint-Martial  de  Limoges 


400  ROULEAUX  DES  MORTS. 

et  relié  en  tête  du  Ms.  latin  1254  de  la  Bibliothèque  impériale  ; 
n'y  lit  que  ces  mots  : 

^u  recto  :  Titulus  sancte  M 

donnii  Raim 

Lemovicensis 

defunctorum 

y/tt  iferso  :  de  Jaiac. 

niiim  fidelium  defuncloruni 

....  orationum  omnium  et  beneficiorum 

nostroriim. 
....    Oravimus  pro   vestris.    Orate   pro 

nostris. 


LX 

Rouleau  fie  Lucie,  comtesse  (C  Oxford. 
Commencement  du  treizième  siècle. 

Le  prieuré  de  Hedingham,  au  comté  d'Essex,  fut  fondé  à  la  fin 
du  douzième  siècle,  par  Alberic  de  Vere,  comte  d'Oxford.  La  })re- 
mière  prieure  de  cette  maison  fut  Lucie,  femme  du  fondateur. 
Quand  elle  mourut,  les  religieuses  firent  circuler  un  rouleau 
qui ,  au  dix-septième  siècle,  appartenait  au  comte  d'Oxford.  La 
description  et  les  extraits  que  John  Weever  en  a  donnes  dans 
le  livre  intitulé  :  Ancient  funeral  monuments  within  Great  Britain, 
Ireland  and  the  islands  adjacent,  sont  reproduits  dans  la  dernière 
édition  du  Monasticon  anglicanum^. 

1.  T.  IV,  p.  436,  notei. 


XIIP  SIECLE.  401 


LXI 

Extraits  du  rouleau  de  Haïde,  abbesse   de  Saint-Amand 
de  Rouen. 

1225  ou  1236  (?) 

L'époque  à  laquelle  le  monastère  de  Saint-Amand  de  Rouen  fut 
gouverné  par  Haïde^  est  assez  incertaine.  Pommeraye^  place  l'ad- 
ministration de  cette  abbesse  vers  l'année  \  200  ;  les  auteurs  du 
Gallia  Cliristiana^  disent  qu'elle  mourut  peu  après  H94.  Quoi- 
qu'il en  soit,  le  rouleau  de  Haïde,  signalé  depuis  longtemps  par 
Pommeraye''  et  par  Farin'%  se  conserve  aux  archives  de  la  Seine- 
Inférieure,  où  il  m'a  été  indiqué  en  1848  par  M.  Deville;  dans 
l'état  de  mutilation  où  il  nous  est  parvenu,  il  renferme  cinquante- 
cinq  litres,  dont  plusieurs  portent  des  dates  de  jour.  Ainsi  nous 
savons  que  le  porte-rouleau  était  le  26  avril  à  Nevers,  le  30  à 
Cbalivoy,  le  2  mai  aux  Roches,  le  3  à  Léré,  et  le  0  à  Gien.  Pour 
aller  de  Léré  à  Gien,  il  passa  par  Ronny,  où  il  se  trouva  le 
dimanche  avant  l'Ascension  :  d'où  l'on  peut  conclure  que,  dans 
l'année  à  laquelle  appartient  le  rouleau,  le  dimanche  avant  l'As- 
cension  tomba  le  4  ou  le  5  mai,  et,  par  conséquent,  Pâques  le 
30  ou  le  31  mars.  Les  tables  chronologiques  marquent  Pâques  au 
30  ou  au  31  mars  pour  les  années  1152,  1157,  1168,1213,  1225, 
1236,  1241  et  1247.  Il  est  assez  difficile  de  choisir  entre  toutes 
ces  dates.  Cependant,  comme  le  titre  de  Saint-Mesmin  de  Micy 
(n°  24)  paraît  avoir  été  rédigé  sous  le  successeur  de  l'abbé  Jean 
c'est-à-dire  après  1219  et  avant  1240*^,  je  suis  porté  à  rapporter 

1.  Sur  le  rouleau  dont  je  vais  publier  des  extraits,  le  nom  de  cette 
abbesse  est  écrit  de  dix  façons  différentes  :  «  Aedis,  Aidis,  Aydis,  Hai- 
dis,  Haudis,  Havidis,  Hawidis,  Haydis,  Helividis,  Helvidis.  » 

2.  Hïst.  deCabb.  de  Saint-  Amand  de  Rouen,  17. 

3.  XI,  287. 

4.  Hist.  de  Fabb.  de  Saint-Amand  de  Rouen,  17. 

5.  Hist.  de  Rouen,  éd.  de  1738,  in-'i'',  5'  partie,  p,  132. 

6.  Gallia  Christ,,  VIII,  1534  et  1535. 

26 


402  ROULEAUX  DES  MORTS. 

le  rouleau  de  Haide  ù  l'année  4225  ou  à  l'année  1236.  Dans  cette 
hypothèse,  il  faudrait  modifier  la  liste  des  abbesses  de  Saint-Amand, 
telle  que  l'ont  établie  les  Bénédictins.  Cette  liste  paraît  d'ailleurs] 
défectueuse  sur  plus  d'un  point. 


1 .  TituUis  sancti  Sulpitii  ecclesie  Bituricensis. 

Anima  domine  Haydis,  abbatisse  sancti  Amand 
Rotomagensis,  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen. 
Oravimus  pro  vestris  ;  orate  pro  nostris,  pro  Helia  et 
pro  aliis  omnibus,  tam  vivis  quam  defunctis. 

2.  Titulus  sancti  Iterii  de  Aiis. 

3.  Titulus  sancte  Marie  de  Karitate. 

4.  Titulus  ecclesie  beatorum  martyrum  Cyrici  et 
Julitte,  matris  ejus,  Nivernensis. 

Anima  domne  Aydis,  abbatisse  sancti  Amandi,  etc. 
In  crastino  sancti  Marci  fuit  lator  rotuli  apud  nos, 

Hec  abbatissa  fugiebat  quidque  nefandum  ; 
Mente  pie  vixit  sanctumque  colebat  Amandum. 

5.  Titulus  béate  Marie  Nivernis. 

Anima  domne  Aedis,  etc.  Concedimus  ei  quelibet 
sanctimonialium  nostrarum  Miserere  mei  Deus  et  Pater 
noster. 

6.  Titulus  sancti  Martini  INivernis. 

7.  Titulus  sancti  Stepbani  Nivernis. 

8.  Titulus  sancte  Marie  Callovii,  Cisterciensis  or- 
dinis. 

Anima  domine  Aidis,  etc.  Concessimus  ei  quod 
unusquisque  nostrum  dicet  pro  ea  Miserere  mei  Deus 


XIII«  SIÈCLE.  403 

et  Pater  noster.  Vigilia  apostolorum  Philippi  et  Jacobi 
fuit  apud  nos  lator  rotuli. 

9.  Titulus  ecclesie  beati  Satyri,  ordinis  sancti  Au- 
gustini. 

10.  Titulus  ecclesie  beati  Laurentii  de  Cona,  secu- 
lares  canonici. 

Anima  domne  Aidis,  etc.  Conc'essimus  eis  quod 
unusquisque  dicet  pro  ea  Miserere  mei  Deus  et  Pater 
noster  et  très  missas  in  communi. 

\  \ .  Titulus  sancte  Marie  de  Rupibus,  Cisterciensis 
ordinis 

Vigilia  sancte  Crucis  fuit  apud  nos  lator  rotuli. 

12,  Titulus  beati  Martini  de  Lereio,  seculares 
canonici. . . 

In  die  sancte  Crucis  fuit  apud  nos  lator  rotuli. 

1 3.  Titulus  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli  de 
Boniaco 


Die  dominicâ  ante  Àscensionem  Domini  fuit  apud 
nos  lator  rotuli. 

14.  Titulus    ecclesie    beati   Stepbani   de    Giemo, 
canonici  seculares. . . . 

Lator  rotuli  fuit  apud  nos  die  sancti  Johannis  ante 
Portam  Latinam. 

Istius  misère,  cunctorum  rex,  miserere.  Amen. 

15.  Titulus  sancte  Marie  de  Bello  Loco. . . 
Lator  rotuli  fuit  apud  nos  die  sancti  Victoris. 

1 6.  Titulus  sancti  Benedicti  Floriacensis,  ubi  vene- 
rabile  corpus  ejus  requiescit. 


404  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Anima  domne  Haydis,  etc.  Obierunt  monachi  pro- 
fessi  sancti  Benedicti  Floriacensis  : 

XVI  kalendas  decembris,  Andréas  prior. 
VI  idus  febroarii,  Willelmus  sacerdos. 
Nonas  marci,  Stephanus  sacerdos. 
Kalendas  aprilis,  Johannes  puer. 
Kalendas  augusli,  Jaquelinus  sacerdos. 
VI  kalendas  novembris,  Guido  sacerdos. 

17.  Titulus  beatissime  et  victoriosissime  et  glorio- 
sissime  Crucis  Aurelianensis. 

18.  Titulus  beati  Âniani  Aurelianensis. 

Anima  domne  Haidis,  etc. 

Qui  super  astra  sedes,  Haidi  fungi  requie  des. 
Hec  bona  persona  tangat  celestia  dona, 
In  regione  bona  celis,  o  Christe,  corona. 

19.  Titulus  beati  E\urcii  Aurelianensis. 

20.  Titulus  sancti  Pétri  virorum  Aurelianis.... 

Concessimus  quod  unusquisque  dicet  pro  ea  Mise- 
rere mei  Deus  et  Pater  noster  et  quinque  missas  in 
communi. 


21 .  Titulus  sancti  Pétri  Puerlaris  Aurelianensis. 

22.  Titulus  sancti  Aviti  Aurelianensis. 

23.  Titulus  sancti  Sansonis  Aurelianensis. 

24.  Titulus  sancti  Maximini  Miciacensis. 

Anima  domne  Haidis,  etc.  Concessimus  ei  sex  missas 
et  quatuor  psalteria  et  septies  septem  psalmos.  Oravi- 
mus  pro  vestris,  orate  pro  noslris,  pro  Johanne'  abbate 

1.  Le  premier  abbé  de  Saint-Mesmin,  du  nom  de  Jean,  qui  soit  indi- 
qué dans  le  Gallia  Christ.  (VIII,  1534),  vivait  en  1218  et  1219, 


I 


XIIP  SIECLE.  403 

nostro,  pro  Willelmo,  pro  pâtre  et  matre  Guillelmi 
subdiaconi,  et  pro  pâtre  et  matre  Garnerii,  qui  dat 
abbatisse  Haidi  missam  et  psalteriiim.  Orate  et  pro 
aliis  familiaribus  nostris. 

25.  Titulus  beati  Liphardi  Maugdunensis. 

26.  Titulus  de  Fonte  Saneti  Martini. 

27.  Titulus  beati  Juliani  de  Bosco. 

Anima  domne  Helvidis,  abbatisse  saneti  Amandi,  etc, 

28.  Titulus  béate  Marie  de  Hambeia. 

Anima  domine  Havidis,  abbatie*  saneti  Amandi,  etc. 

29.  Titulus  béate  Marie  de  Montaie. 

30.  Titulus  béate  Marie  Suescionensis. 
Anima  domne  Haudis,  etc. 

31 .  Titulus  saneti  Marcbi*  Suesionensis. 

32.  Titulus  saneti  Johannis  Suessionensis. 

33.  Titulus  santi'  Crispini  Suescionensis. 

34.  Titulus  saneti  Crispiniani  Suescionensis. 
,35.  Titulus  beati  Gervasii  Suescionensis, 

36.  Titulus  saneti  Pétri  Suescionensis. 

37.  Titulus  sancte  Marie  de  Lompont. 

38.  Titulus  béate  Marie  de  Seaues. 

39.  Titulus  beati  Pétri  de  Frimerivile. 

Anima  domine  Helvidis,  abbatisse  saneti  Amandi 

1.  Pour  0  abbatisse.  s 

2.  Pour  «  saneti  Medardi.  » 

3.  Sic.  Je  ne  répéterai  pas  cette  note  à  la  suite  de  chacun  des  mots 
iicovrects  que  nous  fournit  la  fin  de  ce  rouleau. 


406  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Rothomagensis,  et  anime  omium  fidelium  defuntorum 
per  misericordiam  Dei,  etc. 

40.  Titulus  béate  Marie  de  Harbonieres. 

41 .  Titulus  sancti  Aubini  des  Cans. 

42.  Titulus  béate  Marrie  de  Monte. 

43.  Titulus  béate  Marie  de  Lierti. 
Anima  domne  Helividis^  etc. 

44.  Titulus  béate  Marie  de  Veteris  Villa. 

45.  Titulus  béate  Marie  Ursicampi,  Cisterciensis  or- 
dinis,  Noviomensis  diocesis. 

46.  Titulus  sancte  Marie  de  Elemosina. 

47.  Titulus  sancte  Marie  de  Prato. 

48.  Titulus  sancte  Marie  Montis  Dei. 

49.  Titulus  de  Valle. 

50.  Titulus  béate  Marie  de  Loco. 

Anima  done  Haidis,  abbatisse  santi  Anmandi  Roto- 
magiy  et  nime  onium  fidelium  defutorum  per  miseri- 
cordiam Dei  requicat  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro 
vestris,  orate  pro  nostris . 

61 .  Titulus  ecclesie  beati  Andrée  apostoli  de  Cas- 
tello. 

52.  Titulus  béate  Marie  Noviomensis. 

53.  Titulus  sancti  Eligii  Noviomensis,  etc. 

54.  Titulus  sancte  Marie  Hamensis  ecclesie. 
56.  Titulus  sancti  Bartholomei  Noviomensis. 
Anima   domne  Hawidis,  abbatisse  sancti  Amandi 

Rothomagensis,  et  anime  omnium  fidelium  defuncto- 


XIII"'  SIÈCLE.  407 

ru  m  per  Dei  misericordiam  requiescant  in  pace.  Amen, 
Oravimus  pro  vestris.  Orate  pro  nostris. 

Scnptoris  veri,  lector,  memor  esto  Richeri. 


LXII 

Rouleau  de  Guillaume  des  Barres. 

4233. 

Guillaume  des  Barres,  l'un  des  plus  illustres  barons  français  du 
commencement  du  treizième  siècle,  mourut  en  1233.  Les  religieu- 
ses de  Fontaines  firent  circuler  à  son  intention  un  rouleau  qui 
existe  en  original  dans  le  cabinet  de  M.  Dassy,  à  Meaux,  et  qui 
est  depuis  longtemps  connu  par  les  fragments  qu'a  publiés  Tous- 
saint Duplessis*.  M.  Grésy  a  récemment  fait  paraître  sur  ce  pré- 
cieux monument  un  travail  fort  intéressant,  intitulé  :  Étude 
historique  et  paléographique  sur  le  rouleau  mortuaire  de  Guillaume 
des  Barres^. 

Je  vais  publier,  d'après  l'édition  de  M.  Grésy,  les  plus  curieux 
passages  de  l'encyclique  et  la  liste  des  titres  inscrits  sur  le  rouleau. 

Universis  sancte  matris  ecclesie  filiis,  archiepiscopis, 
abbatibus,  prioribus,  decanis  ceterisque  ecclesiarum 
prelatis  et  personis  per  universalem  ecclesiam  consli- 
tutis,  grex  pusillus  sanctimonialium  ordinis  Fontis 
Ebraudi,  in  monasterio  de  Fontanis,  in  Meldensi  dio- 
cesi  constituto,  humiliter  Deo  ser viens,  salutem  et  in 
spe  retributionis  eterne,  finem  operis  prestolari  et 
cum  biis  novissima  memorari. 

Cum  universe  conditor  créature,  etc.  Heu,  et  mul- 

1.  Rïst.  de    'Eglise  de  Meaux.  pr.,  p.  132. 

2.  Paris,  1865,  in-f»  de  31  p.,  avec  une  planche. 


408  ROULEAUX  DES  MORTS. 

tipliciter  heu!  Sors  dira,  mors crudelis,  nulli  parcens, 
omnes  trahens,  gregem  nostrum  miserabiliter  concus- 
sisti,  cum  a  nobis  dulcissimum  et  nobilem  dominura 
nostrum  Guillermum  de  Barris,  militem,  matris  ec- 
clesie  colnmpnam  venerabilem,  tocius  regni  Francie 
consilium,  et  etiaui  fulcimentum,  et  contra  omnes 
ejusdem  regni  inimicos  et  adversarios  corpus  proprium 
exponentem,  super  omnes  barones  et  principes  fidelem 
et  legitimum,  sanguine  preclarum,  facie  décorum, 
membris  forlem  et  abilem,  statura  longum  et  bene 
formatum,  discordiarum  sedatorem,  largum  et  omni- 
bus humilibus  parem  et  equalem,  superbie  discolum, 
discretum,  providum  et  modo  miro  sagacem,  jus- 
tuin,  timoratum,  amplissime  pauperibus  erogantem, 
omnium  bonorum  morum  venustate  renitentem.  Qui 
in  laudabili  milicia  vivens,  nos  tanquam  pater  fdios 
educavit,  et  sub  umbra  alarum  suarum  protexit,  et 
corpus  proprium  pro  nobis  inimicis  nostris  sepe  et 
sepius  exposuit;  cujus  aljsencia,  quod  absit,  maligno- 
rum  incursibus  deprimi  dubitamus;  qui,  ut  uno  verbo 
veritatem  ostendamus  in  vita  sua,  nos  nunquam  nec 
conventum  nostrum  deseruit  désola tos  sed  nos  instru- 
ens  teuiporalibus  incrementis  agmentavit;  supra  dicte 
milicie  cingulum  spontaneus  abjiciens  et  deponens, 
amplissimarum  facultatum  proprietatem  respuens, 
nostre  religionis  assumens  habitum,  paupertati  et  hu- 
militati  nostre  condescendit.  Cujus oculos  dulcissimos, 
non  sine  luctu  et  dolore  nimio,  decimo  kalendarum 
aprilis  clausimus.  Heu  iterato  dicentes,  quis  dabit 
nobis  fontem  lacrimarum,  et  plorabimus,  et  beni- 
gnissimum  dominum  nostrum  et  fratrem  ecclesie 
nostre  Guillermum  Barrensem,  mitem  et  etiam  man- 


XIW  SIECLE.  409 

suetum,  quem  a  nobis  tanquam  furtive  sublatum 
plangimus  et  niiramur;  per  quem  licet  contra  omnes 
nobis  adversantes  in  vita  sua  suslentaremus,  et  ipsum 
tanquam  superioreni  baberemus;  ipse  lamen  per  sui 
corporis  dationem  in  ordine  nostro  lux  et  gemma  res- 
plendens,  se  equalem  conditioni  nostre  reputans  in 
humilitate  et  abstinentia,  nobis  omnibus  se  equavit. 
Quapropter,  quia  Deus  novit  conscienciam,  etc. 

Ad  ultimum,  predictam  vestram  reverendam  uni- 
yersitatem  rogamus  ut  rolligeri  hujiis  necessitati  con- 
curratis,  ad  istud  etiam  opus  plenissiine  peragendnm, 
Rogero,  quem  predictus  nobilis  nutrivit  ab  infantia 
sua,  cui panem  nostrum  quamdiu  vixerit  concessimus, 
propter  oraciones  in  variis  mundi  partibus  congre- 
gandas.... 

1 .  Titidus  sancte  xMarie  et  beati  Slepbani  Meldensis. 

Milicie  florem  pro  W°  statuieque  décorera, 
Meldis  tutorem,  plene  virtutis  honorera, 
Exemplar  decorura  lucensque  sub  égide  raoriira, 
Plangiraus,  optantes  huic  semper  régna  polorum. 

Anima  ejus  et  aninrie  fidelium  defunctorum  re- 
quiescant  in  pace.  Amen.  Oravimus  pro  eo.  Orate 
pro  nobis.  Actum  anno  Domini  M"  CC"  tricesimo 
tercio,  die  inventionis  sancte  crucis.  (3  maii.) 

2.  Titulus  béate  Marie  de  Chagia  Meldensis. 

3.  Titulus  sancte  Crucis  sanctique  Fbaronis  Mel- 
densis. 

4.  Titulus  sancte  Gelinie  Meldensis. 

5.  Titulus  Fratrum  Minorum  Meldeiisium. 

6.  Titulus  ecclesie  béate  Marie  Camere  Fontis, 


4i0  ROULEAUX  DES  MORTS. 

7.  Titulus  ecclesie  sancti  Sepulcri. 

8.  Titulus  béate  Marie  de  Juliaco. 

9.  Titulus  beati  Johannis  Baptiste  de  Donno  Mar-| 
tino. 

10.  Titulus  sancti  Pétri  Latiniacensis.  (6maii.) 

11.  Titulus  sancti  Benedicti  Floriacensis.  (3  jul.) 

12.  Titulus  sancti  Pétri  de  Ponpona.  (6  maii). 

13.  Titulus  sancte  Trinitatis  et  cauptivorum  in  ho- 
nore Dei. 

14.  Titulus  sancte  Marie  sancteque  Bathildis  regine 
Kalensis  ecclesie. 

Extitit  hic  parma  protectus  fortis  ad  arma  ; 
Uostes  vincebat  et  egentes  scmper  alebat. 

Die  festo  sancti  Johannis  ante  Portam  Latinam. 
(6  maii.) 

1 5.  Titulus  béate  Marie  de  Gornaio, 

16.  Titulus  béate  Marie  de  Nemore. 

17.  Titulus  monasterii  sancti  A ntonii  Parisiensis, 

18.  Titulus  béate  Katharine  Parisiensis  de  ordine 
Vallis  Scholarium. 

19.  Titulus  sancti  Martini  de  Campis. 

20.  Titulus   béate  Marie    Magdalene  Filiarum  Dei 
Parisius. 

21 .  Titulus  béate  Marie  Parisiensis. 

22.  Titulus  sancti  Victoris  Parisiensis. 

23.  Titulus  sancti  Jacobi  Fratrum    Predicatorum 
Parisiensium. 

24.  Titulus  Fratrum  Minorum  Parisiensium. 


XIIP  SIÈCLE.  411 

25.  Titulus  béate  Genovefe  Parisiensis. 

26.  Titulus  sancti  Germani  de  Pratis  Parisiensis. 
27*  Titulus  sancti  Fligii  Parisiensis. 

28.  Titulus  beati  Maglorii  Parisiensis. 

29.  Titulus  béate  Marie  de  Longo  Ponte. 

30.  Titulus  Fratrum  Minorum  de  Stampis. 

31 .  Titulus  sancte  Trinitatis  Maurigniaci. 

32.  Titulus  béate  Marie  de  Vilers.  (1 1  maii.) 

33.  Titulus  béate   Marie   de  Feritate   Aales.   (11 
maii.) 

Guillermus,  tutor  Feritatis,  juris  amator, 
Vir  bello  fortis  intravit  limina  mords. 
Ad  te  clamamus,  Deus,  unanimesque  rogamus  : 
Per  noctem  requiem  des  sibi  perque  diem. 

34.  Titulus  béate  Marie  de  Campis  Corboliensis. 
(13  maii.) 

Urbs  cecidit  foitis,  cutn  vivere  desiit  iste  ; 
Francorum  portis  signum  lacrimabile,  triste, 
Apparens  mortis,  cujus  solamen  habere 
Vix  posset  vere  Gaulorum  turba  cohortis. 
Hune  Deus  in  celis  teneat,  et  corde  fidelis 
Pro  regno  micuit  calholicusque  fuit. 

35.  Titulus  beati  Joliannis  Hospitalis  de  Corbolio. 

36.  Titulus  beati  Pétri  Meledunensis. 

37.  Titulus  béate  Marie  sancti  Portus.  (14  maii.) 

38.  Titulus  béate  Marie  Calvimontis. 

39.  Titulus  sancte  Columbe  Senonensis. 

40.  Titulus   sancti    Jacobi  Fratrum  Predicatorum 
Senonensium.  (16  maii.) 


kii  ROULEAUX  DES  MORTS. 

41 .  Titulus  sancti  Remigii  Senonensis. 

42.  Titulus  Fratrum  Minorum  Senonensium. 

43.  Titulus  beati  Jobannis  Senonensis. 

44.  Titulus  béate   Marie  de   Porta   sancti    I.eonis 
Senonensis.  (17  maii.) 

45.  Titulus  sancti  Pétri  Vivi  Senonensis. 

46.  Titulus  sancti  Stepbani  Senonensis. 

47.  Titulus  sancti  Pauli  Senonensis. 

48.  Titulus  sancti  Antonii  Senonensis. 

49.  Titulus  béate  Marie  de  Pomeria. 

50.  Titulus  béate  Marie  Prulliaci. 

51.  Titulus  beati    Pétri   ecclesie    Calniensis.    (19 
maii.) 

52.  Titulus  béate  Marie  de  Ponte. 

53.  Titulus  beati  Fiacrii.  (20  maii.) 

54.  Titulus  sancte  Marie  Jotrensis. 

55.  Titulus  sancte  Marie  Columnancie. 

56.  Titulus  Fratrum  Minorum  de  Compendio. 

57.  Titulus  sancti  Cornelii  de  Compendio. 

58.  Titulus  sancti  Michaelis  de  Dullendio. 

59.  Titulus  sancti  Sulpicii. 

60.  Titulus  béate  Marie  Cari  Campi. 

61.  Titidus  saiiçti  Martini  Hisdiniensis.  (27  maii.) 

62.  Titulus  sancti  Georgii  de  Hisdinio. 

63.  Titulus  béate  Marie  de  Falcoberga. 

64.  Titulus  sancte  Marie  in  Bolonia. 

65.  Titulus  sancti  Judoci  supra  mare. 


xiip  siÈCLj:.  ii\z 

66.  Tituliis  sancte  Austreberte  de  Monsterolo. 

67.  Tilulus  sancti  Salvii  de  Monsterolo. 

68.  Titulus  beati  Pétri  in  Abbatis  villa. 

69.  Titulus  sancte  Marie  Hyspanorum. 

70.  Titulus  sancte  Marie  Moralis  Curie. 
71-  Titulus  sancte  Marie  de  Gardo. 

72.  Titulus  sancti  Pétri  de  Gaudiaco. 

73.  Titulus  sancti  Johannis  Ambianis.   (29  maii*.) 

74.  Titulus  Fratrum  Minorum  Ambianis  commo- 
rancium.  (30  maii.) 

75.  Titulus  sancti  Martini   de  Jumellis  Ambianis. 

76.  Titulus  sancte  Marie  de  Ambianis. 

77.  Titulus  sancte  Marie  ad  Paraclytum. 

78.  Titulus  sancte  Marie  Guaruntie. 

79.  Titulus  beati  Quintini  Belvacensis. 

80.  Titulus  sanctorum  martyrum  Luciani,  Maxiani 
et  Juliaci  Belvacensis. 

81 .  Titulus  Fratrum  xVIinorum  Belvacensium. 

82.  Titulus  béate  Marie  de  Pentemont. 

83.  Titulus  sancti  Symplioriani  Belvacensis. 

84.  Titulus  béate  Marie  de  Fresmont. 

85.  Titulus  sancti  Lupi  de  Esceran. 

86.  Titulus  sancte  Marie  de  Regali  Monte. 

87.  Titulus  beati  Dyonisii  Ariopagite. 

1.  L'édition  de  M.  Grésy  porte  :  «  Dominica  post  Trinitatem,  »  ce 
qui  devrait  se  traduire  par  le  5  juin;  mais  il  doit  y  avoir  erreur,  puis- 
que le  titre  74,  qui  a  dû  être  écrit  à  peu  près  en  même  temps  que  le 
titre  73,  est  du  30  mai  :  «  Ferla  secunda  post  ootabas  Pentecostes.  » 


4i4  ROULEAUX  DES  MORTS. 

88.  Titulus  monialium  de  Monte  Martyrum. 

89.  Titulus  béate  Marie  Alte  Bruerie. 

90.  Titulus  sancte  jlarie  de  Sarnaio. 

91 .  Titulus  beati  Pétri  de  Nealpha  Yeteri. 

92.  Titulus  Fratrum  Minorum  Predicantium' 

93.  Titulus  sancti  Sulpioii  de  Guacicuria. 

94.  Titulus  béate  Marie  Vernonis. 

95.  Titulus  Fratrum  Minorum  Vernonis. 

96.  Titulus  Boni  Portus. 

97.  Titulus   Fratrum  Minorum  Rotîiomagensium . 

98.  Titulus  sancti  Audoeni  Rothomagensis. 

99.  Titulus  sancti  Amandi  Rothomagi. 

100.  Titulus  béate  Marie  Rothomagensis.  (19  jun.) 

101.  Titulus  sancte  Trinitatis  sancteque  Caterine 
de  Monte  Rothomagi. 

102.  Titulus  sancti  Taurini  primi  episcopi  Ebroi- 
censis.  • 

1 03.  Titulus  Fratrum  Minorum  Ebroicensium. 

1 04.  Titulus  sancte  Trinitatis  Ebroicensis. 
i  05.  Titulus  béate  Marie  Ebroicensis. 

1 06.  Titulus  béate  Marie  de  Ybreio. 

107.  Titulus  béate  Marie  Grandis  Campi. 

108.  Titulus  béate  Marie  de  Colombis.    (24  jun.) 

109.  Titulus    béate    Marie    de    Josaphat    Carno- 
tensi. 


I 


1.  Ainsi  porte  l'édition  de  M.  Grésy;  il  faut  peut-être  lire  a  Ponti- 
sarensium.  » 


XIII"  SIÈCLE.  4^5 

110.  Titulus  Fratrum  Minorum  Carnotensium. 

111.  Titulus  Fratrum  Predicatorum  Carnotensium. 

112.  Titulus  sancti  Johannis  de  Valeia. 

113.  Titulus  béate  Marié  Carnotensis. 

114.  Titulus  sancti  Pétri  Carnotensis. 

115.  Titulus  sanctorum  Florentini  et  Hylarii  Bo- 
nevallis. 

116.  Titulus  sancte  Marie  Madelene  de  Castro, 
duno. 

117.  Titulus  sancti  Aviti  de  Castroduno. 

118.  Titulus  sancti  Germani  Aurelianensis. 

119.  Titulus  sancte  Trinitatis  Vindocinensis. 

Orate  pro  fondatoribusnostriS;,  scilicet  Gaufrido,  pro 
Agnete,  et  pro  Fulcone,  comitibus  Andegavensibus, 
et  pro  fratribus  nostris  hoc  anno  defunctis,  scilicet 
pro  Giraudo,  pro  Johanne,  pro  Petro,  pro  Willermo, 
pro  Helia  episcopo,  pro  Menardo,  pro  Radulfo,  et 
pro  Mabilia  familiari.  Vigilia  apostolorum  Pétri  et 
Pauli.  (28  jun.) 

120.  Titulus  Fratrum  Minorum  Yindocinensiiim. 

1 21 .  Titulus  Fratrum  Minorum  Blesis. 

122.  Titulus  sancte  Marie  Blesis. 

123.  Titulus  sancti  Launoraari. 

1 24.  Titulus  béate  Marie  de  Balgenciaco. 

125.  Titulus  sancti  Lyphardi  Mehedunensis. 

126.  Titulus  béate  Marie  Ospicii. 

127.  Titulus  sancte  Marie  de  Fonteneto. 

128.  Titulus  Fratrum  Minorum  Âurelianensium. 


I 


416  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 29.  Titulus  beati  Evurcii  Aurelianensis 

130.  Titulus  sancte  Marie  de  Rarilef. 

Quarto  uonas  julii  apud  sanctam  Mariam  de  KSîP 
lefo  obiit  Stephanus  prior. 

i  31 .   Titulus  sancte  Marie  de  Karitate. 

132.  Titulus  saiicte  Marie  de  Pratis. 

133.  Titulus  sancte  Crucis  Aurelianensis 

134.  Titulus  sancti  Pétri  de  Boniaco, 

135.  Titulus  Fontis  Johannis. 

136.  Titulus  sancte  Marie  de  Eschallis. 

1 37.  Titulus  béate  Marie  Herivallis. 

138.  Titulus  sancti  Pétri  Curtiniaci. 

139.  Titulus  béate  Marie  de  Roseto. 
Datum  die  in  vigilia  sancti  Severini  abbatis'. 

140.  Titulus  beati  Pétri  Ferrariensis. 

141 .  Titulus  sancte  Marie  de  Sacra  Cella. 

In  festo  sancti  Severini  et  septem  Dormantium  *. 
*142.  Titulus  Sanctorum  Pétri  et  PauliNeronis  ville. 

143.  Titulus  sancti  Severini  Castri  Nantonis. 

144.  Titulus  beati  Johannis  de  Nemosio. 

145.  Titulus  béate  Marie  de  Nemosio.  (1 1  jul.) 

146.  Titulus  béate  Marie  de  Gressio. 

1 47.  Titulus  sancti  Johannis  de  Jardo. 

1.  Je  suppose  que  cette  date  répond  au  9  juillet,  et  qu'une  des  fêtes 
de  saint  Severin  abbé  tombait  le  10  de  ce  mois,  encore  bien  qu'il  n'en 
soit  pas  fait  mention  dans  le  Martyrologe  de  Chastclain. 

2.  Il  faut  sans  doute  interpréter  cette  date  par  le  10  juillet,  en  sup- 
posant que  les  sept  Frères  auront  été  confondus  avec  les  sept  Dormants. 


XIIP  SIÈCLE.  417 

Die  martis  post  festum  septem  fratrum.  (12  jul.} 

148.  Titulus  sancte  Marie  de  Hedera.  (13  jul.) 

149.  Titulus  sancti  Pétri  Fossatorum. 

1 50.  Titulus  sancti  Thonie  de  Lupera. 

1 51 .  Titulus  sancte  Marie  de  Valle. 

152.  Titulus  sancti  Remigii  Silvanectensis- 

153.  Titulus  sancti  Vincentii  Silvanectensis. 

154.  Titulus  béate  Marie  Silvanectensis. 

155.  Titulus    Fratrum    Minorum    peregrinantium 
apud  Silvanectum.  (19  jul.) 

15G.  Titulus  sancti  Reguli  Silvanectensis. 

1 57.  Titulus  sancti  Frambaldi  Silvanectensis. 

158.  Titulus  beati  Nicholai  Silvanectensis. 

159.  Titulus  béate  Marie  de  Victoria. 

160.  Titulus  béate  Marie  de  Parcho. 

161 .  Titulus  sancti  Arnulphi  de  Crispeio. 

162.  Titulus  sancti  Thome  de  Crispeio. 

163.  Titulus  béate  Marie  Mornevallis. 

164.  Titulus  béate  Marie  Loci  Restaura ti. 

165.  Titulus  béate  Marie  Longi  Prati.  (21  jul.; 

166.  Titulus  béate  Marie  Ursi  Campi. 

167.  Titulus  Fratrum  Minorum  apud  Noviomu  m.     " 

168.  Titulus  beati   Bartholomei  Noviomensis  (23 
julii.) 

169.  Titulus  ecclesie  beati  Eligii  Noviomensis. 

170.  Titulus  béate  Marie  de  sancti  Eligii  Fonte. 

171.  Titulus  béate  Marie  sanctique  Martini  Lau- 
dunensis. 

27 


n 


418 ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 72.  Titulus  sancti  Vincenti  Laudunensis. 

173.  Titulus  béate  Marie  Laudunensis. 

1 74.  Titulus  sancti  Nicholai  in  Bosco. 

175.  Titulus  béate  Marie  Suessionensis. 

176.  Titulus  beati  Medardi  Suessionensis. 

177.  Titulus  beatorum  raartyrum  Crispini  et  Cris- 
piniani  majoris  Suessionensis. 

178.  Titulus  sancti  Johannis  in   Vineis  Suessionis. 

1 79.  Titulus  sancte  Marie  Longi  Pontis. 

Vivas  in  celis,  Guillerrae  décore,  fidelis, 
Quondam  Francorum  dux  ac  defensor  eorum. 

180.  Titulus  Minorum   Fratrum  Suessionensium. 
(27  jul.) 

181 .  Titulus  sancte  Marie  Gliarmi. 

182.  Titulus  Vallis  Secrète. 

183.  Titulus  sancti  Ferreoli  Sosmensis. 

1 84.  Titulus  sanctorum  Pétri  et  Pauli  Caziensis, 

185.  Titulus  sanctorum  Pétri   et  Pauli  [et]  sancti 
Agili  Resbacensis.  (30  jul.) 

186.  Titulus  sancti  Pétri  de  Choisiaco. 

1 87.  Titulus  sancte  Marie  Joiaci. 

188.  Titulus  ecclesie  sancti  Jacobi  Pruvinensis. 

1 89.  Titulus  Fratrum  Minorum  de  Pruvino. 

190.  Titulus  beati  Aygulphi  de  Pruvino.   (3  aug.) 

1 91 .  Titulus  sancti  Michaelis  Tornodorensis. 

192.  Titulus  sanctorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
et  beati  Valerii  martyris  ecclesie Melundensis.  (9  aug.) 


XIIP  SIÈCLE.  419 

193.  Titulus  béate  Marie  Quinciaci. 

1 94.  Titulus  sanctorum  apostblorum  Petri  et  Pauli 
sanctique  Pretecti   martyris  ecclesie  Flavigniacensis. 

195.  Titulus  saiicte  Marie  de  Sarmaria. 

1 96.  Titulus  béate  Marie  Sancti  Mûri. 

197.  Titulus  béate  Marie  de  Valle  Crescentis. 

198.  Titulus  sancti  Nicholai. 

199.  Titulus  béate  Marie  et  beati  Lazari  de  Ava- 
lone. 

200.  Titulus   béate  Marie  sanctique  Jobannis  Reo- 
mensis.  (16aug.) 

201 .  Titulus  Fratrum  Minorum  de  Castillione 
202-  Titulus  béate  Marie  de  Castillione. 

203.  Titulus  sanctorum  Petri  et  Pauli  sanctique  Eu- 
sebii  martiris  Pulteriarum. 

204.  Titulus  béate  Marie  Molismensis. 

205.  Titulus  sancti  Petri  de  Cella. 

206.  Titulus  béate  Marie  Trecensis. 

207.  Titulus  sancte  Marie  Foisseiaci.  (21  aug.) 

208.  Titulus  sancti  Salvatoris  in  ecclesia  beati  Petri 
Trecensis. 

209.  Titulus  sancti  Stepbani  Trecensis. 

210.  Titulus  beati  Martini  Trecensis. 

21 1 .  Titulus   Fratrum  Predicatorum  Trecensium. 

212.  Titulus   Fratrum  Minorum  Trecensium.  (23 
aug.) 

213.  Titulus  i'aracliti  juxta  iNogentum.  (24  aug.) 


420  ROULEAUX  DES  MORTS. 

21 4.  Titiilus  béate  Marie  Faremonasterii. 

21 5.  Tituliis  sancti  Pétri  Celle  Briensis. 

216.  Titulus  sancti  Martini  justa  Creciacum.)  27 


LXIIl 

Encyclique   sur  la  mort  de  Jean ,  abbé   de  Saint-V ast  dH Arras, 

4237. 

Un  feuillet  de  manuscrit  recueilli  par  D.  Anselme  Le  Michel  * 
contient  une  copie,  faite  iiu  treizième  siècle,  de  l'encyclique  qui 
était  en  tètç  du  rouleau  mortuaire  de  Jean,  abbé  de  Saint- Vast 
d'Arras.  Je  me  borne  à  donner  les  principaux  passages  de  celte 
pièce,  qui  est  datée  du  mois  de  juin  1237, 

Universis  sancte  matris  ecclesie  filiis,  lam  prelatis 
quam  subditis,  présentes  litleras  inspecturis,  M.  divina 
patiencia  abbas  humilisque  conventus  beati  Vedasti  in 
Attrebato,  salutem,  gloriam  consequi  sempiternam.  In 
hac  valle  miserie  niillura  esse  filiorum  Adam  cui  liceat 
non  transire,  immo  et  tolli  de  niedio  sit  necesse,  non 
tam  in  cordibus  quam  in  cotidianis  casibus  lectitamus 

Venerabili  siquidem  patri  nostro  Jobanni,  pie  re- 

cordacionis,  nostri  condam  abbati  monasterii,  viam 
universe  carnis  ingresso,  pium  ut  dignum  et  juslum 
est,  compassionis  condescendentes  affectu,  universi- 
tatis  vestre  sanctitati  ipsius  transitum  commendantes, 
humiliter  supplicamus  et  obsecramus  in  Domino  Jhesu 
Christo,  quatinus  una  nobiscum  omnipotentis  Dei  mi- 

L  Ms.  latin  11832,  ,  f.  23  v. 


XIII"  SIÈCLE.  421 

sericordiam  suppliciter  invocare  dignemini  Nes- 

cimiis  enim  utrum  jam  ad  patriam  pervenerit,  vel 
adbuc  paciatur  in  itinere  quidquam  mali  ;  qui  si  forte 
necdum  perveiiit,  speramus  tamen,  omnium  vestrum 
meritis  et  orationibus  adjutum,  citius  perventurum,  ut 
pote  qui  mitissimus  hominum  nos  tram  in  multa  tran- 
quillitate  et  mansuetudine  rexit  ecclesiam  circiter  VIII 
annis,  que  sub  ejus  regimine  et  spirituabbus,  coopé- 
rante Domino,  profecit  incrementis,  et  temporalibus 
auxiliis  non    est  destituta.   RoUiger  autem,  pro  Dei 

gracia,   vestre  senciat   benivolentiam    largitalis 

Unum  insuper  deprecamur  ut  diem  quo  apud  vos 
venerit  rotulo  quem  bajulat  dignemini  annotare. 
Actum  anno  dominice  incarnationis  M^CC  XXX^Vir, 
mense  junio. 


LXIV 

Rouleau  de  Hugues,  abbé  de  Solignac. 

1240. 

Les  auteurs  du  Gallia  Christiana^ ^  dans  l'article  qu'ils  ont  con- 
sacré à  Hugues,  abbé  de  Solignac,  mort,  suivant  eux,  vers  1240, 
disent  que  le  rouleau  de  cet  abbé,  conservé  dans  le  monastère  de 
Solignac ,  n'avait  pas  moins  de  quatorze  aunes  de  long.  Lancelot 
nous  a  transmis  sur  ce  document  une  note^  qui  mérite  de  trouver 
place  ici.  «  Il  fut,  dit-il,  envoyé  dans  toute  la  France  et  dans  la 
Flandre  et  dans  l'électorat  de  Cologne.  Ce  tour  ne  fat  fait  qu'en 
plus  d'un  an.  C'estoit  pour  l'abbé  Hugues,  qui  mourut  en  1240. 

1.  II,  571. 

2.  Bibl.  imp.,  fonds  latin,  n.  9852,  f"  170. 


kil 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


La  formule  ordinaii'e  estoit  ainsi  :  «  Titiilus  conyentus  vel  eccU 
«  IV.  Anima  domni  Hugonis,  Solempniacensis  abbatis,  et  omnium  ' 
«  fideliura  defunctorum  per  misericordiam  Dei  requiescant  in 
a  pace.  Oravimus  pro  vestris,  orate  pro  nostris.  Rotulus  iste, 
«  vel  roUiger  vester,  rel  minister  vester,  devenit  ad  nos  tali  «lie.  » 
Quelques-uns  y  ajoutoient  des  vers  en  l'honneur  du  défunt  ;  d'au- 
tres marquoient  qu'ils  avoient  ordonné  des  prières  particulière^.  » 


LXV 


liste  des  églises  auxquelles  devait  être  présenté   le   rouleau   de 
Raoul ^  moine  de  Saint-Germain  des  Prés, 

Treizième  siècle. 

Un  moine  de  Saint-Germain,  nommé  Raoul,  dressa  la  liste  des 
églises  et  des  abbayes  auxquelles  sa  mort  devait  être  notifiée.  En 
tète  de  cette  liste,  il  a  mis  un  avant-propos  pour  exposer  les  pieux 
motifs  qui  l'avaient  décidé  à  s'assurer  de  son  vivant  la  participa- 
tion aux  prières  d'un  grand  nombre  de  monastères.  Les  cinquante- 
sept  églises  portées  sur  la  liste  sont  rangées  suivant  l'ordre  géo- 
graphique dans  trois  paragraphes  ayant  pour  titres  :  le  premier, 
In  Francia;  le  second,  In  Nornuinnia  ;  le  troisième,  In  Burgundia. 
Il  est  assez  curieux  de  voir  à  quels  pays  j'cpondaient  ces  dénomi- 
nations dans  les  habitudes  du  treizième  siècle. 

Ce  document  se  trouve  à  la  fin  du  Ms.  latin  12833. 

Quoniam,  juxta  apostolum,  clum  tempus  liabemus 
et  dies  mali  sunt,  querentes  hic  civitatem  manentem 
et  non  invenientes,  pre  confusione  corruplibilis  car- 
nis,  querendasunt  nobis  in  viabona  per  que  exirepri- 
mum  de  Egypto  niereamur,  tamdem,  deposita  cor- 
riiptibili  sarcina  qua  gravamur,  déserta  transeuntes, 
ad  terram  promissionis  veniamus.  Quia  igitur  hec  sine 
orationibus  et  elemosinis  adipisci  non  valemus,  juxta 


XIII«  SIECLE.  423 

quod  dicitur  in  evangelio  :  «  Quoddam  genus  demo- 

niorum  non  ejicitur  a  corporemale  ^iciis  obsesso,nisi 

in  oratione  et  jejunio,  »  pulcre  additiir  a  Domino  : 

«Date  elemosinam,  et  ecce  omniamundasuntvobis;  » 

ego  Radulphus,  sancti  Germani  de   Pratis  monaclius, 

hec  omnia  considerans,    societates  quasdam  ecclesia- 

rum,  in  quibus  ordo  floret  et  florebat  monastichus,  ad 

{yel  ob)  remedium  anime  meepost  mortem  et  requiem 

eternamobtinendam,  naultislaborîbus  impetravi;  quas 

quicumque  delere,  ira  \el  odio  ductus  aut  raalicia  seu 

invidia,  diabolo  dictante,    voluerit,    deleatur  anima 

ejus  de  libro  vite,  et  fiat  cum  Juda,  proditore  Domini, 

anathema  maranatha.    Ut   igitur   noverint  omnes  bas 

societates,  ad  quas  recursus  fiat  post  mortera  repeten- 

das,  pro  remedio  anime  vel  medela,  dignum    duxi  et 

ipsa  loca  et  ecclesias  et  nomina  earum  brevi  elogio  de- 

clarare  ac  utili,  in  primis   distinguens  provincias   ad 

quas  lator  obitus  mei  pestiféré  mortis  verba  primula 

nuntiabit. 

In  Francia. 

Ecclesia  sancti  Dyonisii  aryopagite,  in  qua,  sicut  in 
omnibus  aliis  que  subsequentur,  babeo  sicut  unus 
ex  professis  ejusdem  et  hic  aimuale  cum  tribus  missis 
singulorum. 

In  ecclesia  sancti  Martini  de  Campis. 

In  ecclesia  sancti  Maglorii  Parisiensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Fossatensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Latiniacensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Calmensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Meledunensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Ferreriensis. 

In  ecclesia  sancte  Columbe  Senonensis. 


424  ROULEAUX  DES  MORTS. 

In  ecclesia  saiicli  Benedicti  Floriacensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Carnotensis. 

In  ecclesia  sancte  Marie  Columbensis. 

In  ecclesia  sancte  Genovefe  Parisiensis. 

In  ecclesia  Morigniacensi. 

In  ecclesia  sancte  Marie  Longipontis. 

In  ecclesia  sancti  Laonomari  Blesensis. 

In  ecclesia  sancti  Martini  Majoris  Monasterii. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  de  Cella. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  de  Monasterio  Reminer. 

In  ecclesia  sancti  Medardi  Suessionensis. 

In  ecclesia  sancti  Crispini  Suessionensis. 

In  ecclesia  sancti  Cornelii  Compendiensis. 

In  ecclesia  sancti  Eligii  Novioraensis. 

In  Normannia. 

In  ecclesia  beati  Michaelis  in  Mari. 

In  ecclesia  beati  Stepbani  deCadomo  {(^ueeii). 

In  ecclesia  sancte  Trinitatis  Fiscannensis. 

In  ecclesia  sancti  Filiberti  Gimegensis. 

In  ecclesia  sancti  Wandregisili. 

In  ecclesia  sancti  Georgii  juxta  Rotomagum. 

In  ecclesia  sancte  Fidei  de  Conches. 

In  ecclesia  sancti  Taurini  Ebroicensis. 

In  ecclesia  sancti  Leutfredi  de  Cruce. 

In  ecclesia  sancte  Marie  de  Becco. 

In  ecclesia  sancti  Martini  de  Pontisara. 

In  ecclesia  sancti  Luciani  Belvacensis. 

In  ecclesia  sancte  Catherine  Rotbomagensis. 

In  ecclesia  sancti  Audoeni. 

In  ecclesia  de  Fontaneto. 

In  ecclesia  de  Trouarz. 


XIII»  SIÈCLE.  425 

In  Burgundia. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Cligniacencis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Cabilonensis. 

In  ecclesia  Monasterii  sancti  Johannis. 

In  ecclesia  sancti  Sequani. 

In  ecclesia  de  Flaviniaco. 

In  ecclesia  sancti  Benigni  Divionensis. 

In  ecclesia  sancte  Marie  Vizeliacensis. 

In  ecclesia  beati  Leonardi  Courbiniacensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Coriacensis. 

In  ecclesia  sancti  Germani  AJtisiodorensis. 

In  ecclesia  sancti  MichaelisToronacensis. 

Jn  ecclesia  béate  Marie  Molumensis. 

In  ecclesia  sancte  Marie  Dolensis, 

In  ecclesia  sancti  Stephani  Nivernensis. 

In  ecclesia  sancti  Martini  Augustudunensis. 

In  ecclesia  sancti  Pétri  Vivi  Senonensis. 

In  ecclesia  sancti  Quintini  in  Insula. 

In  ecclesia  sancti  Prejecti. 


LXVI 

Fragments  dHun  rouleau  anonyme, 
<300. 

Un  fragment  de  rouleau,  de  l'année  1300,  est  placé,  comme 
feuille  de  garde,  à  la  fin  du  Ms.  latin  989  de  la  Bibliothèque 
impériale.  Comme  ce  volume  vient  de  l'abbaye  de  Fécamp,  il  est 
permis  de  supposer  que  le  rouleau  a  été  fait  à  l'occasion  de  la 
mort  d'un  religieux  de  cette  maison.  Quoiqu'il  en  soit,  je  me  borne 


4Î6  ROULEAUX  DES  MORTS. 

à  indiquer  les  titres  consignés  sur  le  fragment  qui  nous  est  par- 
venu. 

1 .  Titulus  fratrum  ordinis  béate  Marie  de  Monte 
Carmeli  AndegaYensiiim. 

2.  Titulus  sancte  Marie  sanctique  Sequani,  ordinis 
sancti  Benedicti,  Lingonensis  diocesis. 

3.  Titulus  béate  Marie  Andegavis. 

4.  Titulus  sancti  Germani   de  Layreyo   prope  Di 
vionem,  ordinis  sancti  Benedicti,    Lingonensis  dyo- 
cesis. 

5.  Titulus  Omgiacensis,  ordinis  sancti  Augustini, 
Eduensis  diocesis. 

6.  Titulus  ecclesie  béate  Marie  de  Castellione  super 
[Sequ]anam,  ordinis  sancti  Augustini ,  Lingonensis 
dyocesis. 


LXVII 

Formule  de  titre   mortuaire  inséré  dans  un  rituel  du   Paraclet. 
Commencement  du  quatorzième  siècle. 

Un  rituel  de  l'abbaye  du  Paraclet,  copié  au  commencement  du 
quatorzième  siècle  et  conservé  à  la  Bibliothèque  impériale,  fonds 
français,  n"  14410,  contient  une  formule  de  réponse  à  inscrire  sur 
des  rouleaux  mortuaires.  Les  rouleaux  de  Saint-Pierre-Mont  et  de 
Saint-Maur-des-Fossés  *  montrent  avec  quelle  fidélité  cette  formule 
était  suivie  par  les  religieuses  du  Paraclet. 

Titulus  ecclesie  raonialium  Paraclitencis ,  ordinis 
sancti  Benedicti,  Trecensis  dyocesis. 

1.  Voyez  plus  bas,  p,  436  et  449. 


XIV  SIÈCLE.  427 

Coiîsolator  tlolentis  anime,  ac  mestorum  vere  Para- 
dite,  (jiiod  prcimitlis  et  ex  hoc  notnine  ne  différas 
coîîiplere,  Domine  pieDeus.  Anima  (Anime)  ejus  (eo- 
rum,  earum)  et  anime  omnium  fidelium  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requicscant  in  pace.  Oravimus 
pro  vestris;  orate  pro  nostris.  Rotulus  iste  fuit  apud 
nos  die  dominica,  die  lune,  die  martis,  die  mercurii, 
die  joyis,  die  veneris,  die  sabbati  ante  taie  festum,  vel 
post  taie  festum,  vel  vi°,  vel  v**,  vel  iiti",  vel  ni",  vel 
pridie  nonas,  velviii"  idus,  vel  vu",  vel  vi°,  v%  nii°,  m", 
vel  pridie  kal.,  vel  kal.  \  xvif  kal.,  etc.,  mensis  pre- 
sentis,  vel  pridie  kalendas. 


LXVIII 

Extraits  cTu/i  rouleau  de  tabhaye  de  saint- Pierre- Mont. 

4  306. 

En  1305,  les  religieux  de  Saint-Pierre-Mont  firent  circuler  un 
rouleau  pour  recommander  aux  prières  des  fidèles  leurs  deux  der- 
niers abbés  (Jacques,  mort  vers  4298,  et  Philippe,  mort  en  d30S), 
une  dizaine  de  leurs  frères  ou  associés  et  Girard,  abbé  de  Saint- 
Vincent  de  Metz:  Ce  rouleau,  conservé  à  la  Bibliothèque  impériale, 
fonds  latin,  n°  9204,  a  subi  des  mutilations.  Tel  qu'il  nous  est  par- 
venu, il  renferme  l'encyclique  et  cent-treize  titres  funèbres.  Les 
extraits  qu'on  en  va  lire  montreront  à  quel  degré  d'ignorance 
étaient  tombés,  au  quatorzième  siècle,  les  habitants  d'un  grand 
nombre  de  monastères  français. 

Universis  Christi  fidelibus,  et  maxime  in   sortem 
Dei  computatis,  priorindignusecclesie  de  sancti  Pétri 

1.  Lisez  :  a  id.,  vel  id,  » 


428 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


Monte,  Metensis  dyocesis,  ordinis  sancti  Augusmn 
totusque  ejusdem  loci  conventus,  salutem  in  eo  qi 
mandat  saintes  Jacob.  Justorum  oratio  ad  tlironui 
evolat  Dei  patris,  nec  repulsam  sustinet,  cum  procé- 
dât amictapallio  castitatis.  Ezechiel  librum  dévorât 
scriptum  intus  et  foris  carminé,  planctu  et  ve  :  car- 
mine,  super  lande  justorum  ;  planctu,  super  peniten- 
tibus;  ve,  super  hiis  qui  superbie  vulnera  medicine 
penitentia  non  curarunt.  Quia  vero  militans  ecclesia' 
hos  très  gradus  pariter  amplexatur ,  in  exitu  Israël  de 
Egypto,  boc  est  cum  carnis  exuitur  indumento,  nesci- 
tur  si  carminé  planctuve  digna  sit  vel  lamento.  Pro- 
clivis  enim  etlubrica  est  vita  presens,  et,  quamquani 
anima  Deum  sitiat  in  terra,  ubi  prius  déserta  a  viciis 
et  invia  adversariis  potestatibus  et  inaquosa  ab  bu- 
more  et  reumate  illius  libidinis  commoretur,  non  suf- 
ficit  per  suum  sanctum  desiderium  ante  conspectum 
Domini  comparere.  Unde  cum  statera  judicis  omni- 
bus sit  borrori,  quia  parte  non  tlectitur  in  adversa, 
sed  partem  occupât  meliorem,  et  qui  in  angelis  suis 
repperit  pravitatem,  in  terra,  que  spinas  et  tribulos 
germinat,  quid  nisi  solam  reperiet  sine  gratia  fedita- 
tem?  Sed  qui  conclusit  omnia  sub  peccato,  ut  ab 
omnibus  misericors  jndicetur,  bumano  dignetur  ge- 
neri  misereri,  quia  coram  eo  non  justificatur  ex  ope- 
ribus  omnisbomo.  Eapropter,  dilectissimi,  districtio- 
nem  judicis ,  et  nostre  singularitatis  proclivum 
attendenles,  animam  domini  Philippi,  quondam  ab- 
batis  nostri,  item  animam  domini  Jacobi,  quondam 
etiam  abbatis  nostri,  et  animas  fratrum  et  familiarium 

1 .  Le  rouleau  porte  :  <r  ecclesie.  » 


n 


XIV  SIECLE.  4^29 

nostroruni;  quorum  vobis  roliger  nonliat  obi  tus,  ora- 
tionibus  vestris  duximus  commendandas,  nec  erube- 
scimus,  cum  non  sufficiat  aliorum  suffragiamendicare, 
ut  caritatis  officio  placatus  Dominus  dignetur  eis  re- 
mittere  quicquid  in  hujus  vite  stadio  deliquerunt, 
recordans  quia  caro  sunt,  spiritus  per  se  corruens  in 
peccatum,  sed  non  sine  gratia  rediens  a  peccato.  Ro- 
liger autem,  gratiam  pro  gratia,  vestre  sentiat  benivo- 
lentiam  largitatis.  Et  licet  in  bono  teneamur  omnibus 
debitores,  pro  tali  tamen  caritatis  officio  universis 
nos  forcius  obligamus,  parati,  cum  locus  advenerit, 
inconsimili  casu  grata  vicissitudine  respondere.  Unum 
insuper  deprecamur,  ut  diem  quo  apud  vos  venerit 
rotulo  quem  bajulat  dignemini  adnotare.  Datum  apud 
sancti  Pétri  Montem,  anno  Domini  millesimo  tricen- 
tesimo  quinto,  mense  septembris,  feria  sexta  ante  na- 
tivitatem  béate  Marie  virginis  *. 

Tercio  nonas  junii,  obiit  Pbilippus  pie  memorie  ab- 
bas.  —  Septimo  kalendas  novembris,  obiit  Jacobus 
pie  memorie  abbas.  —  Tertio  decimo  kalendas  fe- 
bruarii,  obiit  Willermus.  —  Kalendis  martii,  obiit 
Jobannes.  —  Pridie  nonas  aprilis,  obiit  Ânselmus.  — 
Quinto  nonas  maii,  obiit  Tbeobaldus.  —  Quarto  ka- 
lendas septembris,  obiit  Odo.  — Quarto  idus  septem- 
bris, obiit  Willermus.  —  Nonis  novembris,  obiit  Re- 
naldus.  —  Septimo  decimo  kalendas  decembris,  obiit 
Richardus.  — Tercio  decimo  kalendas ,  obiit  Lu- 
do  vicus.  —  Quinto  idus  decembris,  obiit  Therricus. 
—  Sexto  nonas  junii,  obiit  Petrus.  —  Item  undecimo 
kalendas  decembris,  obiit  Petrus. — Nono  decimo  ka- 

1.  3  septembre  1305. 


430  ROULEAUX  DES  MORTS. 

lendas  aprilis,  obiit  Hugo.  —  Item  octavo  decinKy 
idus  marcii,  obiit  Johannes,  sacerdos  canonicus  sancti 
Pelri  Montis.  ordinis  sancti  Augustini,  Metensis  dyo- 
cesis,  ad  Romanam  ecclesiam  nullo  medio  pertinentis. 
—  Item  octavo  decimo  idus  septembris,  obiit  Gerar- 
dus,  pie  memorie,  abbas  sancti  Vincentii  Metensis. 

Anime  eorum  et  omnium  fidelium  defunctorum  pei* 
misericordiam  Dei  rcHjuiescant  in  pace.  Amen.  Orate 
pro  hiis  et  omnibus  ne  "tris,  et  nos,  dum  tempus  ad- 
venerit,  orabimus  in  casu  consimili  pro  vestris.  Valete 
in  eo  qui  est  omnium  in  se  vere  credentium  vera  salus. 
Amen. 

1 .  Titulus  béate  Marie  Justi  Montis,  Premonstracen- 
sis  ordinis. 

Anime  eorum  et  omnium  fidelium  defunctorum 
per  misericordiam  Dei  requiescant  in  pace.  Amen.  Ro- 
tulus  iste  fuit  apud  nos  sabbato  ante  nativitatem  béate 
Marie  virginis  (4  sept.),  anno  Domini  MCCCV.  Oravi- 
mus  pro  vestris,  orate  pro  nostris. 

2.  Titulus  ecclesie  sancte  Crucis  ante  Métis,  Pre" 
monstracensis  ordinis.  (5  sept.) 

3.  Titulus  sancti  Martini  ante  Metira,  ordinis  sancti 
Benedicti.  (5  sept,) 

4.  Titulus  domus  Metensis  fratrum  ordinis  béate 
Marie  de  Monté  Carmeli.  (6  sept.) 

5.  Sorores  ordinis  sancte  Clare  Metenses.  (6  sept.) 

6.  Fratres  Minores  Metenses.  (6  sept.) 


1.  Ici  et  quatre  lignes  plus  bas,  il  faut  sans  cloute  supprimer  le  mot 
R  decimo.  » 


XIV  SIÈCLE.  431 

7.  TitLilus  sororum  ordinis  beati  Dominici  in  civi- 
tate  Melensi.  (6  sept.) 

8.  Titulus  béate  Marie  Clarevallis,  ordinis  Cister- 
ciensis,  in  civitate  Metensi.  (6  sept.) 

9.  Fratres    ordinis    fratrum    heremitaruni    sancti 
Augustini  Metenses.  (6  sept.) 

1 0.  Sorores  penitencie  béate  Marie  Magdalene  Me- 
tenses. (6  sept.) 

1 1 .  Ecclecia  béate  Marie  de  Campis  Métis.  (6  sept.) 

12.  Ecclesia  béate  Marie  Rotonde  Métis.  (6  sept.) 

13.  Ecclesia  Béate  Marie    Puellarum   de  Vinea  in 
Burgo  de  ultra  Mosellam  Metensis.  (6  sept.) 

14.  Ecclesia  sancti  Vincentii  Metensis,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (7  sept.) 

15.  Titulus  Fratrum  Predicatorum  Metensium. 
(7  sept.) 

16.  Titulus  majoris  ecclesie  Metensis.  (7  sept.)      |H 

17.  Titulus  sancti  Salvatoris  Metensis.  (7  sept.) 

18.  Titulus  bonorum  puerorum  Metensium.  (  7 
sept.  ) 

1 9.  Titulus  ordinis  sancte  Trinitatis  et  redemptionis 
captivorum  terre  sancte  in  civitate  et  diocesi  Metensi - 
(7  sept.) 

20.  Titulus  sancti  Pétri  ad  moniales  Metenses. 
(8  sept.) 

21 .  Titulus  sancte  Marie  vù'ginis  ad  moniales  Me- 
tensis diocesis.  (8  sept.) 

22.  Titulus  sancte  Glodesindis  Metensis  diocesis. 
(8  sept.) 


432  ROULEAUX  DES  MORTS. 

23.  Titulus  sancti  Tehobaldi  Metensis.  (9  sept! 

24.  Titulus  sancti  Clementis  Metensis,  ordinis  san< 
Benedicti.  (9  sept.) 

25.  Titulus  sancti  Arnulphi  Metensis,  ordinis  san< 
Benedicti.  (9  sept.) 

26.  Titulus  sancti  Simphoriani  Metensis,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (9  sept.) 

27.  Titulus  ecclesie  beati  Gorgonii  Gorziensis. 
(9  sept.) 

28.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  ad  Nemus,  ordinis 
Premonstratensis,  TuUensis  diocesis....Godinusfecit. 
(11  sept.) 

29.  Titulus  ecclesie  sancte  Crucis  de  Ponte  Moii- 
conis.  (11  sept.) 

30.  Titulus  ecclesie  sancti  Laurentii  de  Dei  Custo- 
dia.  (12  sept.) 

31 .  Titulus  béate  Marie  de  Boxeriis  ad  moniales. 
(13  sept.) 

32.  Titulus  ecclesie  sancti  Glodulpbi,  TuUensis  dio^ 
cesis.  (1 3  sept.)  1H 

Anime  fideliom  oniom  defuntorom  per  mizericor- 
diam  Dey  requiescant  in  pace.  Amen. 

33.  Titulus  ecclesie  beati  Stepbani  de  Vyco,  Me- 
tensis diocesis.  Iste  rotulus  fuit  apud  nos  in  vigilia 
exaltacionis  sancte  Crucis  (13  sept.),  hora  vespertina. 

Orate  pro  scriptore,  pro  Fain,  pro  domino  Simone 
decano  predicte  ecclesie,  et  pro  omnibus  sociis  cano- 
nicis  suis  ;  ipsi  enim  orabunt  pro  vobis.  Fiat.  Fiat. 
Cheruerus  canonicus. 


XIV  SIÈCLE.  433 

34.  Titulus  ecclesie  sati  Christofori  de  Vico,  Me- 
teiicis  diocesis.  fste  rotulus  fuit  apiit  nos  in  die  exxalta- 
cione  santé  Crucis.  (14  sept.) 

Oremus  pro  \estris,  orate  pro  nostris.  Anime  eoroni 
fidelium  defuntorom  per  mizericordiam  Dey  re- 
quiescant  in  pace.  Amen. 

35.  Titulus  ecclesie  sancte  Marie  Salinevallis,  Pre- 
monstratensis  ordinis,  Metensis  dyocesis.  (14  sept.) 

36.  Titulus  ecclesie  beati  Leodegarii  de  Marsallo, 
Metensis  dyocesis.  (14  sept.) 

37.  In  octavis  virginis  gloriose  (1 5  sept.)  fui  in  Alta 
Silva.... 

Anime  eorum  fidelium  defuntorum  per  mizericor- 
diam Dey  requiecant  in  pace.  Amen. 

38.  Titulus  sancti  Salvatoris  in  Vosago,  ordinis 
sancti  Augustini,  Tullensis  dyocesis.  (16  sept.) 

39.  Titulus  ecclesie  sancti  Memmii  Cathalanensis, 
ordinis  sancti  Augustini.  Feria  vi  post  festum  béate 
Lucie  verginis.  (17  dec.) 

40.  Titulus  monasterii  Senoniensis,  ordinis  sancti 
Benedicti,  Tullensis  dyocesis.  (17  sept.) 

^  1 .  Titulus  sancti  Pétri  Mediani  Monestarii,  ordinis 
sancti  Benedicti,  Tullensis  diocesis.  (17  sept.) 

42.  Titulus  sancti  Deodati,  Tullensis  dyocesis.  (1 8 
sept.) 

43 .  Titulus  sancti  Goerici  Spinalensis,  ordinis  sancti 

Benedicti,  TuUensi  dyocesis Die  festi  beati  Goerici 

(19  sept.),  hora  vesperarum.  Obierunt  Agnes  abba- 
tissa,  Loreta,  Poinceta,  Sibilla,  Contessa,  Elisabetb, 

28 


434  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Malhodis,  ecclesie  sancti  Gk)erici  predicti,  Hugo  et 
Odilia  et  Agnes  et  Poinceta  et  Reginaldus  et  Ludovii 
eus  et  Yda  et  Margareta.  * 

44.  Titulus  canonicorum  ecclesie  sancti  Goerici 
predicti.... 

Anime  eorum  et  oniom  fidelium,  etc. 

45.  Ecclesia  béate  Marie  Calmosiacensis,  TuUensis 
dyocesis.  (20  sept.) 

46.  Ecclesia  béate  Marie  Boni  Fageti,  ordinis  Pre- 
monstratensis,  Tullensis  diocesis.  (20  sept.) 

47.  In  festivitate  beati  Mathei  (21  sept.)  fui  aput 
Bellevalen  rotuUus  iste. 

Orate  pro  nobis,  oramus  pro  vobis.  Anime  eorom 
et  oniom  fideliom  defuntorom  per  mizericordyam 
Dey  requiescant  in  pace.  Amen. 

48.  In  festivitate  beati  Mathei  1(21  sept.)  fuitapud 
Bain  ville  rotulusiste. 

49.  [Titulus.... ' 

50 .  Titulus  abbatissis  et  conventus  monialium  b( 
Marie  Magdalene  Virdunensis  in  Tilleio,  ordinis  sanct 
Victoris  Parisiensis.  (2  oct.) 

51.  Titulus  sancte  Grucis  Virdunensis.  (2  oct.) 

52.  Titulus  Fratrum  Minorum  Virdunencium.  (2 
oct.) 

53.  Titulus  sancti  Pauli  Virdunensis,  ordinis  Pre- 
monstratensis.  (4  oct.) 


il 


I 


1.  Â  cet  endroit  manque  une  des  feuilles  du  rouleau.  La  feuille  qui 
subsiste  commence  par  la  fin  d'un  titre  dont  la  date  et  la  provenance  ne 
peuvent  être  déterminées. 


XIV«  SIÈCLE.  435 

54.  Titulus  ecclesie  sancti  Maury  Virdunensis,  or- 
dinis  sancti  Benedicti.  (3  oct.) 

55.  Titulus  sancti  Agerici  Virdunensis ,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (4  oct.) 

56.  Titulus  sancti  Nicholai  in  Prato  Virdunensis, 
ordinis  sancti  Augustini.  (4  oct.) 

57.  Titulus  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli  ac 
sancti  Victoni  Virdunensis,  ordinis  sancti  Benedicti, 
(5  oct.) 

58 .  Titulus  béate  Marie  Chastellionis,  ordinis  Cister- 
ciensis,  Virdunensis  diocesis.  (6  oct.) 

59.  Titulus  béate  CoUasteice  Treverencis  diocesis. 
Feria  quinta  ante  fastum  beaty  Dionizy  (7  oct.)  con- 
paruit  Johanes  de  Orliens. 

Orate  pro  nostris  ;  oramus  pro  vestris.  Fideliom  de- 
funtorum  per  mizericordiam  Dey  requiescant  in  pace. 
Amen. 

60.  Titulus  sancti  Dagoberti  in  Sathenacho,  Treve- 
rensis  dyocesis.  In  die  sancti  Dyonisii  (9  oct.)  com- 
paruit  Johannes  de  Briey. 

61 .  Titulus  ecclesie  beati  Stephani  prothomarlyris 
Cathalaunancis.  Feria  quinta  post  festum  béate  Lucie 
Yirginis.  (16  déc.) 

62.  Titulus  ecclesie  omnium  sanctorum  in  Insula 
Cathalaunensis.  (17dec.) 

63.  Titulus  fratrum  domus  ordinis  sancte  Trinitatis 
Cathalaunensis.  (1 7  dec.) 

64.  Titulus  béate  Marie  in  Vallibus  Cathalaunensis. 
(17  dec) 


436  ROULEAUX  DES  MORTS. 

65.  Titulus  monasteiii  sancti  Pétri  ad  Montes CatEâ 
launensis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (17  dec.) 

66.  Titulus  béate  Marie  de  Pratis  propre  Trecas. 

Anime  eoruna  et  anime  oniom  fidelium  defunto- 
rom  per  mizericordiam  Dey  requiescant  in  pace. 
A.men.  Rotullus  iste  fuit  aput  nos  diejovis  postfastom 
oniom  sanctorum.  (4  nov.) 

67.  Titulus  bonorum  puerorum.  (1 7  dec.) 

68.  Titulus  beati  Urbani  Trecensis.  (4  nov.) 

69.  Titulus  majoris  ecclesie  Trecensis,  (4  nov.) 

70.  Titulus  Paraclitensis  eclesie,  Trecensis  diosesi s. 
Consolator  dolentis  anime  ac  multorum  vere  Para- 
clite  quod  promittit  et  ex  hoc  nomine  ne  différas  com- 
plere,  Domine  pie  Deus. 

Oramus  pro  vestris,  orate  pro  nostris.  Rotulus  iste 
fuit  appud  nos  die  veneris  post  festum  omnium 
sanctorum.  (5  nov.) 

71 .  Titulus  sancti  Quiriaci  Pruvinensis,  Senonensis  .; 
diocesis.  (6  nov.) 

72.  Titulus  sancti  Jacobi  Pruvinensis,  ordinis  sancti 
Augustini,  Senonensis  diocesis.  (6  nov.) 

73.  Titulus  Fratrum  Predicatorum  Pruvinensium, 
Senonensis  diocesis. 

74.  Titulus  Fratrum  Minorum  Pruvinensium,  Se- 
nonensis dyocesis.  (7  nov.) 

Titulus  precedens  fuit  ita  poUutus  *  ex  ruditate  unius 


I 


h  Allusion  à  plusieurs  taches  d'encre  qui  avaient  été  répandues  sur 
le  rouleau. 


XIV  SIECLE.  437 

assistentis  juxta  nos.  Idcirco  presentis  rotuli  portito- 
rem  et  nos,  si  placet,  habeatis  excusatos. 

75.  Titulus  ecclesie  béate  Marie  in  Valle  Pruvi- 
nensi,  Senonensis  dyocesis.  (7  nov.) 

76.  Titulus  sancti  Agufi  de  Puvino. 

Anime  est  onium  fidelium  defutoum  reciescan  tin 
pace.  Rotulus  ite  fuit  apud  nos.  Orate  por  nostris; 
or  émus  pro  vestris. 

77.  Titulus  sororom  Sancty  Linardy,  Sanccis  dyo- 
cesis. 

Oramus  pro  vestirs,  orate  pro  nobis.  Anime  eoruni 
et  anime  oniom  fidelium  defuntorum  per  mizericor- 
diam  Dey  requiescant  in  pace.  Amen.  Rotulus  iste 
fuit  aput  nos  die  dominica  pst  fastum  onom  sanclo- 
rom.  (7  nov.)  Priieys  por  nostre  suer  dame  Isabel  de 
Pumerole,  et  nos  prierans  por  vos. 

78.  Titulus  béate  Marie  de  Canpo  Benedito  yusta 
Previnno. 

Anime  eorum  et  anime  oniom  fideliom  defuntorom 
per  mizericordiam  Dey  requiescant  in  pace.  Amen. 
RotuUus  iste  fuit  aput  nos  dye  dominica  post  festom 
oniom  santorom  (7  nov.) 

79.  Titulus  beati  INicbolai  de  Pruvino.    (7  nov.) 

80.  Titulus  Sororum  Minorum  ecclesie  béate  Kathe- 
rine Pruvinensis,  ordinis  sancte  Clare.  (7  nov.) 

81 .  Titulus  ecclesie  béate  Marie  de  Ultimo  juxta 
Pruvinum,  ordinis  sancti  Augustini.  (8  nov.) 

82.  Titulus  ecclesie  béate  Marie  de  Monte  prope 
Pruvinum,  Cistersiensis  ordinis.  (8  nov.) 


438  ROULEAUX  DES  MORTS. 

83.  Titulus  ecclesie  sancti  Salvatoris  prope  Braium 
super  Sequanam,  ordinis  sancti  Benedicti,  Senonensis 
diocesis.  (9  nov.) 

84.  Titulus  ecclesie  PruUiacensis,  ordinis  Cistercien- 
sis,  Senonensis  dyocesis.  (10  nov.) 

8  5 .  Titulus  béate  Marie  Joyaci ,  Cisterciensis  ordinis , 
Senonensis  dyocesis. . . . 

Amnime  eorum  et  amnime  onnium  fidelium  de- 
funtorom,  etc.  Die  marcury  ante  fastum  beaty  Mar- 
tini hoiemalis.  (10  nov.) 

86.  Thitulus  béate  Marie  de  Faremonasterio,  Mel- 
tencis  diocesis. 

....  Anime  eorum  et  anime  onom  fidelium,  etc.  Die 
fastom  beaty  Martiny.  (1 1  nov.) 

87.  Titulus  sanctorum  Pétri  et  Pauli  apostolorum 
Celle  Briensis,  Meldensis  dyocesis,  ordinis  sancti  Be- 
nedicti Majoris  Monasterii  Turonensis.  (11  nov.) 

88.  Titulus  béate  Marie  de  Ponte,  ordinis  Cyster- 
ciensis,  Meldensis  dyocesis.  (12 nov.) 

89.  Titulus  beati  Stephani  prothomartyris  Melden 
sis.  (12  nov.) 

90.  Titulus  béate  Marie  de  Cagia,  Meldensis  dyo- 
cesis. (1 2  nov.) 

91.  Titulus  Domus  Dei  Meldensis,  ordinis  sancte 
Trinitatis  et  captivorum.  (13  nov.) 

92.  Titulus  sancte  Celinie,  Meldensis  diocesis,  ordi- 
nis sancti  Benedicti,  Majoris  Monasterii  Turonensis. 
(13  nov.) 

93.  Titulus  Fratrum  Minorum  Meldensium.  (  13 
nov.  ) 


I 


XIV  SIÈCLE.  439 

94.  Titulus  sancti  Pétri  Latigniacensis,  Parisiensis 
diocesis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (13  nov.) 

95.  Titulus  béate  Marie  virginis  sanctique  INicholay 
de  Hermeriis,  Premonstratensis  ordinis,  Parisiensis 
dyocesis.  (14  nov.) 

96.  Titulus  beat  Mare  virginis  de  Nemore,  Pari- 
siensis diocesis. 

Anime  eorum  et  anime  oniom  fidelium  defuntorum 
per  mizericordiam  Dey  requiescant  in  pace.  Amen. 
Rotullus  iste  fuit  aput  nos  die  dominica  post  fastom 
beaty  Martini  episcopi  hyemale.  (14  nov.)  Anes  mo- 
nialis,  Domino  cacrata;  item  obiit  Bazilia,  item  sa- 
crata;  item  animam  duo  sacrata.  Orate  pro  eis. 

97.  Titulus  béate  Marie  de  Gournayo  super  Mater- 
nam,  Parisiensis  dyocesis  ;  (15  nov.) 

98.  Titulus  beati  Maglorii  Parisiensis,  ordinis  sancti 
Benedicti.  (19  nov.) 

99.  Titulus  sancti  Martini  de  Canpis  Parisiensis. 
Die  veneris  post  optabat  sancti  Martini  hyemalis. 
(19  nov.) 

100.  Titulus  béate  Marie  Madalene  Filiarum  Dei 
Parisiensis.  (19  nov.) 

101.  Titulus  beati  Dyonisii  de  Monte  Martirum. 
(20  nov.) 

102.  Titulus  beati  Dyonisii  ariopagite.  (20  nov.) 

103.  Titulus  Sororum  Minorum  Inclusarum  sancte 
Clare  juxta  Parisius.  Die  dominica  post  otabas  beati 
Martini  hiemalis.  (21  nov.) 

1 04.  Titulus  santé  Marie  de  Corboleo,  Parixiencis 
dyocesis.... 


440  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Anime  oniom  fideliiim  defuntorum,  etc.  Die  lune 
postotabas  beati  Martini.  (22nov.) 

105.  Titulus  ecclesie  sancti  Exuperii  de  Corbolio, 
Parisiensis  dyocesis.  (22  nov.) 

106.  Titulus  beaty  Johanis  Osspitalis  de  Corbolia 
Parisiencis  diocesis. 

Anime  eorum  et  anime  onium  fideliuni  defunto- 
rum, etc.  (22  nov.) 

107.  Titulus  beati  Guenayli,  Parisiensis  dyocesis, 
de  Corbolio.  (22  nov.) 

1 08.  Titulus  beati  Dyonisii  de  Athiis  super  Urgiam, 
Parisiensis  dyocesis.  (23  nov.) 

109.  Titulus  béate  Marie  de  Julliaco,  Meldensis 
diocesis.  (24  nov.) 

110.  Titulus  béate  Marie  virginis  Camere  Fontis, 
Meldensis  dyocesis,  ordinis  Premonstratensis.  (25 
nov.  ) 

111.  Titulus  ecclesie  beati  Nicolai  de  Noa  Forti, 
diocesis  Meldensis.  (25  nov.) 

1 1 2.  Titulus  ecclesie  béate  Marie  de  Nantholio, 
diocesis  Meldensis.  (26  nov.) 

113.  Titulus  ecclesie  sancti  Arnulphy  de  Crispyo, 
Silvanectensis  diocesis,  ordinis  Cluniacensis. 


Tj 


XIV*  SIECLE.  44i 


LXIX 

Fragments  (Tun  rouleau  de  Corbie. 
Commencement  du  quatorzième  siècle. 


A  la  (in  du  Ms.  latin  H  64  7  est  relié  un  fragment  de  rouleau 
dont  l'écriture  dénote  la  première  moitié  du  quatorzième  siècle. 
Dans  le  Ms.  d3395  du  même  fonds,  j'ai  reconnu  deux  autres  frag- 
ments du  même  rouleau,  qui  doit  être  attribué  à  l'abbaye  de 
Corbie,  puisque  les  Mss.  11617  et  13395  ont  appartenu  à  cette 
maison.  J'ai  relevé  sur  ces  fragments  les  noms  et  les  dates  qui 
suivent  : 

1 .  Fratres  Predicatores  Compendiences.  Pridie  iia- 
talis  Domiiii  iiostri  Jhesu  Christi. 

2.  Titulus  ecclesie  beati  Leodeguarii,  ordinis  sancti 
Benedicti,  diocesiis  Suessionensis.  Anime  eoroii  et 
anime  onium  fidelium  defuttorum,  etc.  Sabato  ante 
iiatali  Domini, 

3 .  Ecclesia  béate  Marie  Ursicampi ,  ordinis  Cyster- 
ciensis,  INoviomensis  dyocesis.  In  vigilia  natalis  Do- 
mini. 

4.  Mons  Sancti  Ludovici,  Cartusiensis  ordinis,  No- 
\iomensis  dyocesis.  In  vigilia  Nativitatis  Domini. 

5.  Ecclesia  beati  Eligii  Noviomensis.  In  vigilia  Nati- 
vitatis Domini. 

6.  Ecclesia  beati  Bartolomei  Noviomensis,  ordinis 
sanctissimi  Âugustini.  In  vigilia  natalis  Domini. 

7.  Hospitale  sancti  Joliannis  Noviomensis. 


w 


442  ROULEAUX  DES  MORTS. 

8  [ordinis  sancti]  Augustiiii^,  Morinensis  dyoce- 

sis.  Feria  sexta  post  dominicain  qua  cantatur  Letar^.j 
Jherusalem.  |b| 

9.  Fratres  Predicatores  Yprenses,  Morinensis  dyo- 
cesis.  Sabbato  post  Letare. 

1 0.  Fratres  heremite  ordinis  sancti  Augustini  epi- 
scopi  in  Ypra,  Morinensis  dyocesis.  Sabbato  ante  do- 
minicam  qua  cantatur  Judica. 

11.  Fratres  Minores  Ypre[n]ses.  Sabbato  ante  do- 
minicain qua  cantatur  Judica. 

12.  Sorores  ordinis  sancte  Clare  Yprenses.  Sab- 
bato ante  dominicam  qua  cantatur  Judica  me  Deus. 

13  Sabbato  ante  dominicam  qua  cantatur 

Judica  me  Deus. 

14.  Ecclesia  beati  Martini  Yprensis,  ordinis  sancti 
Augustini,  Morinensis  dyocesis.  Sabbato  quo  cantatur 
Sicientes. 

1 5.  Beata  Maria  et  sanctus  Petrus  de  Merchem,  or- 
dinis sancti  Benedicti,  Morrinensis  deochecis.  In  die 
Annunciacionis  béate  virginis  Marie.  ^^Hl 

16.  Ecclesia  beati  Pétri  de  Lo,  ordinis  sancti  Au- 
gustini, Morinensis  dyocesis Isti  sunt  dies. 

17 Sabbato  ante  Ramis  Palmarum. 

18.  Ecclesia  sancti  Silvini  Alchiencis,  ordinis  san- 
cti Benedicti,  Morinensis  dyocesis.  Sabbato  ante  Ramis 
Palmarum. 

19.  Fratres  Minores  Hisdinenses.  Sabbato  ante  Ra- 
mis Palmarum. 

20 Sabato  ante  Ramis  Palmarum. 


XIV  SIÈCLE.  443 

21 .  Beata  Maria  Cari  Campi ,  Ambianensis  dyoce- 
sis,  ordinis  Cysterciensis.  Dominica  in  Ramis  Palma- 
rum. 

22.  Beata  Maria  de  Claro  Fageto,  ordinis  sancli  Au- 
gustini,  Ambianensis  dyocesis.  Feria  secunda  post 
dominica[m]  in  Ramis  Palmarum. 


LXX 

Fragment  du  rouleau  de  Gérard  et  d'Adam^  moines  de  Corbie. 

Quatorzième  siècle. 

Il  ne  reste  de  ce  rouleau  qu'un  fragment  relié  en  tête  du  Ms. 
latin  12297.  L'encyclique  nous  a  été  conservée  dans  toute  son 
intégrité,  sauf  la  première  ligne  qui  a  été  coupée  par  les  ciseaux 
du  relieur.  L'encyclique  est  suivie  de  la  liste  des  monastères  avec 
lesquels  l'abbaye  de  Corbie  était  en  communion  de  prières.  Cette 
liste  est  mutilée.  Les  chiffres  qui  y  sont  inscrits  doivent  indiquer 
la  somme  que  le  messager  recevait  dans  chaque  maison  quand  il  y 
présentait  un  rouleau  funéraire. 

[abbas]  Corbeye,  totusque  ejusdem  loci  con- 

ventus,  salutem  in  filio  Virginis  gloriose.  Cum  nec 
prece  nec  precio  nec  lacrimis  nec  labore  mortem  ali- 
quatenus  evadere  yaleamus,  unum  tantummodo  restât 
necessarium,  ut  in  caritatevivamus,et  secundumapo- 
stolum  alter  alterius  oneraportemus,ut  legem  Christi, 
capitis  nostri,  implere  valeamus,  et  oremus  pro  invi- 
cem  ut  salvemur.  Et  quia  scribitur  in  libro  Macha- 
beorum,  quia  sancta  et  salubris  est  cogitatio  pro  de- 
functis  exorare,  ut  a  peccatis  solvantur,  fraternitatem 


444  ROULEAUX  DES  MORTS. 

vestram,  de  qua  miiltum  in  Domino  confidimus, 
gamus  humiliter  et  dévote  pro  fratribus  nostris  Ge- 
rardo  et  Adam ,  sacerdotibus  monachis  et  professis , 
nuper  defunctis,  ut  Deus  et  Dominas  noster  Jhesus 
Cliristus,  cujusnatura  bonitas,  ciijus  volmitas  potentia, 
cujus  opus  misericordia  est,  intercedere  velitis,  ut  illo- 
rum  dimittat  lubrice  temeritatis  offensas,  quatinus 
justorum  orationibus  adjuti,  ad  eum  qui  yia  veritas 
est  et  vita,  via  sine  devio,  via  sine  tedio,  veritas  sine 
dubio,  multiplicatis  intercessoribus  valeantpervenire. 
Pro  la  tore  presentium  niiiilominus  deprecamur  qua- 
tinus ad  idem  opus  peragendum,  Johanne  dicto  Coco, 
cum  per  vos  transierit,  prestetis  auxilium,  ut  in  futuro 
pro  duplici  beneficio  multiplicem  a  Domino  merce- 
(lem  accipiatis.  Amen.  Valetein  Domino JhesuChristo. 

Decimo  kalendas  martii  obiit  Gerardus;  quarto  ka- 
lendas  martii  obiit  Adam,  monacbi  sacerdotes  et  pro- 
fessi  sancti  Pétri  antique  Corbeye.  Matheus,  Petrus, 
Jobannes,  Jobannes,  Maria,  Maria,  et  alii  familiares 
nostri. 

Hic  adnotantur  societates  beati  Pétri  antique  Cor- 
beye. 

Sancti  Viti  Nove  Corbeye  in  Sayssonia. 

Sancti  Medardi  Suessionis,  un  d. 

Sancti  Bertini  in  Sancto  Audomaro,  un  d. 

Sancti  Vedasti  Attrebatensis,  n  d. 

Sancte  Retrudis  Marcbianensis,  un  d. 

Sancti  Pétri  deLo,  un  d. 

Sancti  Winnoci  Bergensis,  un  d. 

Sancti  Quintini  de  Monte,  xii  d. 

Sancti  Ricbarii  in  Pontivo,  un  d. 

Sancti  Fusciani  in  Nemore,  nu  d. 


le  Cor- 

4 


XIV  SIÈCLE,  445 

Sancti  Vedasti  de  Morolio,  lui  d. 

Sancti  Walarici  supra  mare. 

Sancte  Marie  de  Bertaucuria,  un  d. 

Sancti  Basoli,  ini  d. 

Sancti  Pétri  Cathalaunensis,  ini  d. 

Sancti  Quintini  Belvacensis,  vi  d. 

Sancti  Pétri  de  Ligniaco,  iiii  d. 

Sancti  Dyonisii  ariopagite. 

Sancte  Marie  Magdalene  Virgiliaci,  un  d, 

Sancti  Germani  de  Pratis,  iiii  d. 

Sancti  Martini  Pontisacensis,  iiii  d. 

Sancti  Michaelis  de  Ulteriori  Portu,  iiii  d. 


LXXI 

Fragments  et  un  rouleau  attribué  à  Garnier  de  Boran, 
abbé  de  Corbie. 

Trois  fragments  d'un  rouleau  mortuaire  de  l'année  1314-1315 
sont  reliés  dans  le  Ms.  latin  13365,  qui  faisait  autrefois  partie  de 
la  bibliothèque  de  Corbie.  Il  est  assez  probable  que  c'est  le  rou- 
leau de  Garnier  de  Boran,  abbé  de  Corbie,  mort  le  14  janvier  131 4*. 
Voici  un  extrait  des  douze  titi'es  inscrits  sur  ces  fragments  : 

\ .  Ecclesia  beati  Cyrici  Exoldunensis,  Bituricensis 
diocesis.  (19  oct,  1314.) 

2.  Ecclesia  béate  Marie  Dolensis,  Bituricensis  dyo-^ 
cesis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (19  oct.  1314.) 

1.   Gallia  Christ.^  X,  1282. 


446  ROULEAUX  DES  MORTS. 

3.  Fratres  Minores  de  Castro  Radulphi,  Bituricensil 
dyocesis. 

4.  Sanctus  Salvator  mundi  sanctusque  Gildasius  de 
Castro  Radulphi,  ordinis  sancti  Benedicti,  Bituriceiisis 
dyocesis.  (20  oct.  *  1 31 4.)  flÉ 

5.  Ecclesia  beati  Genulphi,  ordinis  sancti  Bene- 
dicti, Bituricensis  dyocesis.  (21  oct.  1314.) 

6.  Beata  Maria  de  Ardena,  ordinis  Prenions tratensis, 
Baiocensis  dyocesis,  (15feb.  1315,  n.  s.) 

7.  Domus  Dei  Cadomensis,  beati  Augustini  ordinis, 
Baiocensis  diocesis.  (16  feb.  1315.) 

8.  Sanctus  Stephanus  de  Fontaneto  Abbatie,  ordi- 
nis sancti  Benedicti,  Baiocensis  diocesis.  (16  feb. 
1315.) 

9.  Beata  Maria  de  Barbereio,  Cisterciensis  ordinis, 
Baiocensis  diocesis,  (16  feb.  1315.). 

10.  Beata  Maria  de  Vilers,  Cisterciensis  ordinis, 
Sagiensis  diocesis.  (Die  lune  qua  cantatur  Redime  me, 
17  feb.  1315.) 

1 1 .  Fratres  Minores  Fallesiences.  (1 7  feb.  1 31 5.) 

1 2.  Ecclesia  sancti  Johannis  de  Falesia,  ordinis  Pre-  » 
monstratensis,  Sagiensis  diocesis. 

1.  Le  texte  porte  :  a  Dominica  ante  festum  appostolorum  Simonis  et 
Jude,  »  ce  qui  répond  au  27  octobre;  mais  cette  date  doit  être 
fautive. 


XIV*  SIÈCLE.  447 


LXXII 

Fragments  du  rouleau  de  Henri  de  Fillers,  abbé  de  Corbie. 

^326. 

Au  rouleau  de  cet  abbé,  mort  le  31  octobre  4324,  m'ont  paru 
appartenir  les  fragments  que  D.  Grenier  avait  rencontrés  dans 
trois  manuscrits  différents  de  l'abbaye  de  Corbie  et  dont  il  nous  a 
transmis  des  extraits  assez  défectueux*.  J'ai  essayé  de  rétablir 
l'ordre  chronologique  des  titres  qui  tous  doivent  être  de  l'année 
1325. 

1 .  Sanctus  Quintinus  de  Monte.  (î  5  jun.) 

2.  Sanctus  Nicholaus  Arouasie.  (16  jun.) 

3.  Beata  Maria  Attrebatensis.  (17  jun.) 

4.  Fratres  ordinis  béate  Marie  de  Monte  Carmeli 
Attrebatenses. 

5.  Fratres  Predicatores  Attrebatenses.  (17  jun*) 

6.  Fratres  ordinis  sancte  Trinitatis  et  redemptionis 
captivorum.  (17  (?)  jun.) 

7.  Beata  Maria  de  Strumis.  (17  jun.) 

8.  Sanctus  Amandus  et  sancta  Bertilia  de  Mareolo. 
(18  jun.) 

9.  Beatus  Vindicianus    de   Monte    Sancti    Eligii, 
(18  jun.) 

10.  Fratres  Minores  Bethunienses. 
AA.  Ecclesia  sancti  Audomari. 

1.  Collection  de  Picardie,  vol.  16,  f«  31  "v®,  f»  32  et  f»  32  v*. 


448  ROULEAUX  DES  MORTS. 

12.  Saiictus  Bertinus. 

13.  Sancta  Maria  de  Claro  Marisco. 

1 4.  Fratres  sancti  Germani  Aiitisiodorensis.  (3  aug. 

15.  Sanctus  Remigîus  Senonensis.  (5  aug.) 

16.  Beata  Maria  de  Porta  sancti  Leonis  Senonensis, 
ordinis  Cluniacensis. 

17.  Sanctus  Johannes  Senonensis,   ordinis   sancti 
Victoris. 

18.  Sanctus  Antonius  Senonensis,    ordinis   sancti 
Benedicti.  (6  aug.) 

10.  Fratres  Predica tores  Senonenses.  (6  aug.) 

20.  Metropolitana  ecclesia  sancti  Stephani. 

21 .  Fratres  Minores  Senonenses. 

22.  Beata  Columba  prope  Senones. 

23.  Beata  Maria  Vallis  [Lucentis].  (7  aug.) 

24.  Sanctus  Severinus  de  Castro  Nantonis. 

25.  [Ecclesia]  Ferrariensis,  Senonensis  diocesis. 


1 

i 


LXXIII 

Fragments  et  un  rouleau  attribué  à  Pierre,  abbé  de 
Saint-Maur  des  Fossés. 

4  334. 

En  tète  du  IMs.  latin  11541,  qui,  dès  le  quatorzième  siècle, 
appartenait  à  l'abbaye  de  Saint-Maur  des  Fossés,  sont  reliés  deux 
morceaux  d'un  rouleau  mortuaire  de  l'année  1334.  Ce  rouleau 


% 


XI V  SIÈCLE.  449 

pourrait  bien  être  celui  de  Pierre,  abbé  de  Saint-Maur,  dont  l'exis- 
tence a  été  signalée  à  la  date  du  2  juillet  1331*. 

1 .  Tilulus  beale  Marie  de  Bono  Portu,  Cislerciensis 
ordinis,  Ebroycensis  dyocesis.  (2  apr.) 

2.  Titulus  sancte  Cruels  sanctique  lieuffredi,  or- 
dinis sancti  Benedicti,  Ebroicensis  diocesis.  (3  apr.) 

3.  Titulus  béate  Marie  Ebroicensis.  (4  apr.) 

4.  Titulus  Fratrum  Minorum  Ebroicensium.  (4  apr.) 

5.  Titulus  Fratrum  Predicatorum  Ebroicensium. 
(4  apr.) 

6.  Titulus  sancti  Taurini,  primi  episcopi  Ebroycen- 
sis, ordinis  sancti  Benedicti.  (4  apr.) 

t 

7.  Titulus  ecclesie  catbedralis  appostolorum  Pétri 

et  Pauli  Lexoviensis.  (10  apr.) 

8.  Titulus  Fratrum  Predicatorum  Lexoviensium. 
(11  apr.) 

9.  Titulus  Fratrum  Domus  Dei  Lexoviensis,  or- 
dinis sancte  Trinitatis  et  redemptionis  captivorum. 
(1 1  apr.) 

10.  Titulus  béate  Marie  Lexoviensis.  (11  apr.) 

1 1 .  Titulus  béate  Marie  de  Valle  Ricberii,  Baiocen- 
sis  diocesis,  Cisterciensis  ordinis. 

12.  [Titulus  ecclesie  Paracliti].  (22  jun.) 

13.  Titulus  sancti  Salvatoris  in  ecclesia  Trecensi. 
(23  jun.) 

1.  GaJlia  Christ.,  VII,  299. 

29 


450  ROULEAUX  DES  MORTS. 

14.  Titulus  béate  Marie  et  beati  Lupi  Trecensis, 
ordinis  sancti  Augustini.  (23  jun.) 

15.  Titulus    ecclesie    beati    Stephani    Trecensis. 
(23  jun.) 


'Sê^ 


16.  Titulus  ecclesie  ordinis  sancte  Trinitatis  Trë^ 
censis.  (25  jun.) 

1 7.  Titulus  monasterii  Celle  Trecensis  prope  Trecas . 
(25  jun.) 

18.  Titulus  ecclesie  béate  Marie  de  Pratis,  Tressensis 
diocesis.  (25  jun.) 


I 


LXXIV 

Fragments  <tun  rouleau  de  Corbie. 
4  343. 

A  la  fin  du  Ms.  latin  13700,  àntrefois  de  Corbie,  sont  attaché*' 
trois  lambeaux  de  parchemin,  sur  lesquels  on  lit  vingt-deux  titres 
funèbres  datés  du  mois  de  janvier  et  du  mois  de  mars  1343 
(n.  s.).  Voici  les  noms  des  établissements  et  les  dates  que  j'y  ai 
relevés  : 

1    (lOjan.) 

2.  Monasterium  beati  Michaelis  in  periculo  ma- 
ris, [ordinis  sancti  Bene]dicti,  A.brincensis  dyocesis. 
(lOjan.) 

3.  Monasterium  béate  Marie  de  Mo[nte  Morelli, 
or]dinis  sancti  Augustini  ,  Abrincensis  diocesis. 
(11  jan.) 


^?H 


XIV  SIECLE.  451 


4 (15jan.) 

5.  Beata  Maria  de  Lonleyo,Cenomanensis  diocesis, 
ordinis  sancti  Benedicti.  (16  jan.) 

6.  Beata  Maria  de  Bella  Stella,  Premonstratensis 
ordinis,  Baiocensis  dyocesis.  (17  jan. j 

7.  Sanctus  Stephanus  de  Plesseyo  Grimoudi,  or- 
dinis sancti  Augustini,  Baiocensis  dyocesis.  (18  jan.) 

8.  Monasterium  béate  Marie  de  Alneto,  Cystercien- 
sis  ordinis,  diocesis  Baiocensis.  (18  jan.) 

9.  Beata  Maria  de  Valle,  ordinis  sancti  Augustini, 
Baiocensis  dyocesis.  (19  jan.) 

1 0.  Beata  Maria  virgo  sanctusque  Andréas  de  Gouf- 
fer,  Cisterciensis  ordinis,  Sagiensis  dyocesis. 

11 (22  mari.) 

12.  Beatus  Petrus  de  Avenayo ,  ordinis  sancti  Be- 
nedicti. (23  mart  ) 

13.  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Remensis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (23  mart.) 

14.  Ecclesia  beati  Martini  de  Spernaco,  diosesis 
Remensis, 

•      •••..••••.•••     «•( 
15 (25  mart.) 

16.  Ecclesia  beati  Martini  episcopi,  diossesis  Catha- 
launensis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (25  mart.) 

17.  Ecclesia  béate  Marie  de  Mancellis  sanctique 
Mauricii  sociorumque  ejus,  Cathalaunensis  dyocesis, 
ordinis  Premonstratensis.  yzG  mart.) 


fc52  ROULEAUX  DES  MORTS. 

18 (26mart.) 

19.  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Monasterii  Arremari,  ordinissanctiBenedicti,Trecensii 
dyocesis.  (27  mart.) 

20 .  Ecclesiabeate  Marie  de  Rippatorio,  Cisterciensi 
ordinis,  Trecensis  dyocesis.  (28  mart.) 

21 .  Ecclesia  béate  Marie  monasterii  monialium  d 
Pratis  prope  Trecas,  Cisterciensis  ordinis,  Trecensis 
dyocesis.  (28  mart.) 

22.  Sanctus  Salvator  in  ecclesia  Trecensi. 


^ 


LXXV 

Fragments  d'un  rouleau  anonyme. 
4  384  et  4  385. 

M.  Mangeart  a  publié*  un  fragment  de  rouleau  qui  sert  de  garde 
au  Ms.  101  de  la  bibliothèque  de  Valenciennes,  Je  donne,  d'après 
cette  édition,  la  date  des  titres  qui  nous  ont  été  conservés,  avec  le 
nom  des  établissements  dans  lesquels  ces  titres  ont  été  écrits  ; 

1.  Fratres  Minores  Virdunenses.  (31  dec.  1384.) 

2.  Sorores  Minorisse  Virdunances,  ordinis  sancte 
Clare.  (31  dec.  1384.) 

3.  Fratres  ordinis  heremitarum  sancti  Augustini 
conventus  Virdunensis.  (31  dec.  1384.) 

4.  Ecclesia  sancti  Agerici  Virdunensis,  ordinis  sancti 
Benedicli.  (31  dec.  1384.) 

1.  Catalogue  des  Mss.  de  Valenciennes^  p.  86. 


^ 


XIV  SIÈCLE,  453 

5.  Ecclesia  sancti  Mauri  Virdunensis,  ordinis  sancti 
Benedicti. 

6 .  Ecclesia  sancti  Vitonis  '  Virdunensis ,  ordinis  sancti 
Benedicti.  (1  [jan.]  1385,  n.  s.) 

7.  Ecclesia  collegiata  béate  Marie  Majoris  Picta- 
vensis.  (28  mai.  1385.) 

8.  Ecclesia  sancti  Joliannis  evangeliste   Monasterii 
Novi  Pictavensis,    Cluniacensis    ordinis.    (28    mai. 

1385.) 

9.  Ecclesia  beati  Cypriani    martiris,    Pictavensis' 
diocesis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (31  mai.  1385.) 

10.  Fratres  her[e]mitte   sancti  Augustini  doctoris. 
(1385.) 


LXXVI 

Encyclique  sur  la  mort  de  Jean^  abbé  de  Saint-Nicolas  d'' Angers, 

Vers  1385. 

Laurent  Le  Peletier*  a  publié  une  lettre  par  laquelle  Renaud, 
abbé  de  Saint-Nicolas  d'Angers  (de  1385  à  4393?),  recommande 
aux  prières  des  fidèles  l'âme  de  l'abbé  Jean,  mort  le  22  avril  (vers 
1383).  Les  noms  d'un  grand  nombre  de  religieux  décédés  depuis 
un  certain  temps  sont  rappelés  dans  la  même  lettre,  à  la  fin  de 
laquelle  on  trouve  une  liste  des  anciens  comtes  d'Anjou,  fonda- 
teurs et  bienfaiteurs  du  monastère. 

1.  «  Vicoris,  »  Mangeart. 

2.  «  Virdunensis,  »  Mangeart. 

3.  Rerum  scitu  dignissimarum  a  prima  fundatîone  monasterii  S.  Nicolai 
Ande^avensis  ad  hune  usque  diem  epitome  (Angers,  1635,  in-i"),  p.  101. 


4S4 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


L'éditeur  de  cette  lettre  y  a  joint  le  catalogue  des  églises 
avec  lesquelles  l'abbaye  de  Saint-Nicolas  était  en  communion  d« 
prières. 


LXXVII 


Encyclique  sur  la  mort  de  Jean  de  Marigny,  abbé  de 
Saint-Édenne  de  Dijon. 


1392. 


m 

e  Ro'JJl 


A  la  date  du  1"  mai  1392,  nous  avons  une  encyclique  de 
bert  de  Baubigny,  abbé  de  Saint-Étienne  de  Dijon,  par  laquelle 
il  sollicite  des  prières  pour  son  prédécesseur  Jean  de  Marigny  et 
pour  plusieurs  chanoines  de  Saint-Étienne.  En  terminant  sa  lettre, 
Robert  recommande  à  ceux  qui  la  liront  de  marquer  exactement 
sur  le  rouleau  le  jour  où  le  porte-rouleau,  Jean  d'Is  {de  Ycio)  ', 
se  présentera  dans  chaque  église.  Cette  encyclique  a  été  publiée 
par  l'abbé  Fyot^. 


LXXVIII 

Extraits  du  rouleau  de  Marie  de  Noyers,  abbesse 
de  Montivilliers . 

1398-4  399.   . 


Le  rouleau  de  Marie  de  Noyers,  abbesse  de  Montivilliers,  morte 
le  42  janvier  1396  (n.  s.),  m'a  été  signalé  en  1848,  par  M.Deville, 
aux  archives  de  la  Seine-Inférieure.  Il  a  8  m.  25  de  long  et  n'est 

1.  «  ....  Abbatis  nostri  defuncti  Johannis  de  Marigneyo  et  fratrum 
Jocerandi,  prioris  claustralis,  Jacobi  de  Ycio,  Hugueti  de  Rouvra,  Ro- 
bert! de  Chaneto,  Henrici  de  Varins,  canonicorum  nostrorum.  » 

2.  Hist,  de  Saint-Étienne  de  Dijon,  pr.,  p.  181. 


XIV"  SIÈCLE.  4bb 

probablement  pas  complet.  Il  renferme  l'encyclique  par  laquelle 
Jeanne,  abbesse  de  Montivilliers,  recommande  aux  prières  des 
fidèles,  non-seulement  Marie  de  Noyers,  mais  encore  dix  autres 
sœurs  de  la  maison.  Viennent  ensuite  les  réponses,  au  nombre  de 
deux  cent  vingt  et  deux.  Elles  ont  été  recueillies  par  le  porte-rou- 
leau Guillebert  Guerout,  du  45  octobre  4398  au  48  janvier  4  399 
(n.  s.). 

Je  donnerai  le  texte  de  l'encyclique   et   l'indication  des    ré- 
ponses. 

[Universis  présentes  litteras  inspecturis,  Johanna, 
Dei  gratia  Monasterii  Villaris,   ordinis    sancti  Bene- 
dijcti,  Rothoma  gensis  diocesis,  humilis   abba[tissa, 
omnisque]  ejusdem  loci  conventus,  salutem  in  eo  qui 
est  vita  credencium  et  resurrectio  mortuorum.  Quo- 
niam,  fratres  karissimi,  sororesque  dilectissime,  legem 
Christi  implere  cupientes,  alter  alteiius  honera  por- 
tare  debemus,  ac  per  consequens  pro  eisdem  orare, 
ut  magni  maris  pericula,  in  quo  a  Daniele  ventuum  et 
diversorum  animalium  bella  videntur,   clamor  Jone 
cum  humili  oratione  auditur,  nubis  columpna  précé- 
dente, valeant  evitare,  a  peccatis  omnibus  salvati,  qui 
eciam  sufficientes  non  sumus  ex  nobis,  ymo  ab  eo  a 
quo  omne  donum  optimum  descendit  atque  perfectum, 
qui  sui  gratia  vestre  caritatis  nos   voluit   esse  partici- 
pes, que  quidem  gratia  per  ipsum  diffusa  est  in  cordi- 
bus  vestris,   ac   omnium  fidelium  voluntates   et  ad 
proximum  aque  "vive  rivulos  extendit,  in  vitam  eter- 
nam  salientes,  tanquam  fons  vivus,  in  quo  non  com- 
municat  alienus,  quia  nec  bene  Deum  diligimus  nisi 
diligatur  proximus  propter  ipsum  :  dilectio  quidem 
l)ipertito  affectu  se  dividit,  que  a  proximo  incipiens 
in  Deum  seporrigit;  nam  ex  dilectione  proximi  no- 
stros  Deus  metitur  affectus.  Sic  ergo  Deus  proximum 


4S6 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


in  participium  et  societatem  dilectionis  admittit,  lu 
nec  eum  sine  se  nec  se  sine  illo  diligi  velit;  ab  ho( 
dilectio  nichil  prodest  nisi  concubinata  sit,  omnemquej 
calumpniam  singularilatis  evacuet.  Hinc  est  quod  coc* 
eus  qui  in  veste  sacerdotali  ponendus  erat,  bis  tingî 
precipitur;  hinc  est  quod  Helyseus  doctoris  sui  spiri- 
tum  in  se  postulat  duplicari  ;  hinc  eciam  pars  simile 
que  offertur  Domino  concrematur  in  altari,  pars 
autem  Aaron  et  filiorum  ejus  usibus  réserva tur,  in 
quibus  gemina  notatur  dilectio,  ut  nec  proximus  sine 
Deo  nec  Deus  sine  proximodiligatur.  Si  ergo  diligitis, 
ymo  quia  diligitis  Deum,  bujusmodi  dilectionem  et 
gratiam  propter  Deum  in  proximum  transferatis.  In 
ipsius  ergo  et  omnium  vestrum  pio  auxilio  firmiter 
confidentes,  vestre  benignitalis  habundanciam  implo- 
ramus  et  dévote,  quatinus  nostre  fragilitatis  insuffi- 
cienciam  vestris  devotis  orationibus  ex  ipso  fonte  in 
nobis  continue  puUulantibus  f[r]aternaliter  adjuvare 
velitis,  ita  ut  ipse  cui  humilium  semper  et  mansueto- 
tum  placuit  deprecacio,  cui  eciam  proprium  est  mise- 
reri,vestram  sicgratam  caritatem  habeatet  acceptam, 
quod  felicis  memorie  venerabilis  Maria  de  Noeriis, 
prosapia  nobi[li]ssima  orta  ,  quondam  et  ultimo 
abbatissa  nostra,  que  de  hujus  mundi  periculoso  nau- 
fragio  féliciter  in  Domino  transiit  anno  Domini  mille- 
srnio  trecentesimo  nonagesimo  quinto,  duodecima  die 
mensisjanuarii,  que,  ex  quo  placuit  ei  qui  vocat  ea 
que  non  sunt  taiiquam  ea  que  sunt,  segregare  eam,  ut 
in  ecclesia  nostra  titulo  abbatisse  fungeretur,  non 
exuit  monacham ,  facta  vitula  Effraim  docta  diligere 
trituram,  nec  fuit  dominatrix  in  clero,  sed  forma  gre- 
gis  in  populo,  vas  suum  in  sanctificatione  custodiens, 


XIV«  SIECLE.  457 

et  labia  euvangelio  consecrata  ad  vaniloquia  non  re- 
laxavit,  victum  vero  et  habitum  omnesque  actus  suos 
subarcioris  censure  nodocobibuit,  ut  que  a  primitivis 
adolescencie  motibus  in  castris  monastice  religionis 
Deo  milita verat  jam  non  monacbam  sed  angelam  in 
corpore  fateretur.  Si  ejus  bumilitatem  attenditis, 
nuUa  fuit  in  oculis  suis  dejectior,  libenter  intelligens 
super  egenuin  et  pauperem,  pressuras  pauperum  in 
visceribus  misericordie  suas  faciens,  et  quasi  presagiret 
nécessitâtes  ^idue  et  pupilli,  preparationem  cordis 
eorum  beneficiis  antecurrens.  Neenon  et  sorores  nostre 
defuncte,  videlicet  Thomasia  priorissa  conventus,  Jo- 
hanna  elemosinaria ,  Malthidis,  Matbidis,  Johanna, 
Pbilbppota,  Elizabetb,  Jobanna,  Malthidis,  Johanna  Sa- 
queta  priorissa  sancti  Pauli,  denarii  diurni  percep- 
tione,  labore  completo,  misericorditer  valeant  con- 
gaudere,  ipsius  judicis  gratiam,  non  debitum  ex  sui 
laboris  merito,  postulantes. 

Vos  quoque,  qui  in  fraternitate  Yel  societate  estis 
debi tores,  spirituale  debitum  prationum  et  elemosina- 
rum  instanter  solvendo,  via  m  dicte  domine  Marie, 
quondam  abbatisse  nostre,  dictarumque  sororum,  ad 
patriam  tendencium,  ita  dirigatis,  ut  ex  utraque  parte 
suffultiviam  teneant  eterne  visionis,  ubi  ipsidenostra 
et  nos  de  eorum  visione  pari  ter  gaudeamus  in  futu- 
rum,  ipso  prestante  qui  vivit  et  régnât  Deusperomriia 
secula  seculorum.  Amen. 

Preterea  latorem  presencium,  Guillebertum  Gue- 
rout,  vobis  commendare  curantes,  hortamur  vos  et 
in  Domino  exoramus  ut,  cum  ad  vos  venerit,  hospita- 
litatis  gratia  vestris  beneficiis  foveatis.  Beneet  diu  va- 
leat  vestra  cari  tas  in  omnium  salvatore.  Datum  apud 


438  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Monasterium  Villare,  anno  Domini  millesimo  trecëiT 
tesimo  noiiagesimo  octavo. 

1 .  Titulus  ecclesie  sancte  Trinitatis  Fiscannensis,  a^ 
Romanam  ecclesiam  nullo  medio  pertinentis,  ordinit 
sancti  Benedicti,  Rothomagensis  diocesis. 

Rotulus  iste  fuit  apud  nos  Fiscanni,  die  xv  mensij 
octobris,  anno  Domini  mcccxcviii.  Oramus  pro  ru 
stris  ;  orate  pro  nostris.  Anime  omnium  fidelium  def 
functorum  per  misericordiam  Deisine  fînerequiescant 
in  pace.  Amen. 

2.  Ecclesia  sancte  Honorine  de  Guerardi  villa  juxta 
mare,  ordinis  sancti  Augustini,  Rothomagensis  dio- 
cesis. (17  oct.) 

3.  Ecclesia  sancti  Jacobi  de  Valle  Leprosorum,  or- 
dinis sancti  Augustini,  Rothomagensis  dyocesis.  (17 
oct.) 

4.  Ecclesia  béate  Marie  de  Voto,  ordinis  Cistercien- 
sis,  Rothomagensis  diocesis.  (17  oct.) 

5.  Ecclesia  sancti  Wandregisili  Fontinellensis.  (18 
oct.) 

6.  Ecclesia  sancte  Marie  sanctique  Pétri  de  Geme- 
tico.  (18  oct.) 

7.  Ecclesia  Sancti  Georgii  de  Bauquiervilla.  (19 
oct.) 

8.  Beata  Maria  de  Bondevilla,  monialis  professis 
Cisterc,  dyocesis  Rothomagensis.  (19  oct.) 

9.  Sanctus  Thomas  martir  de  Monte  Leprosorum, 
ordinis  sancti  Augustini.  (20  oct.) 

10.  Ecclesia  sancti  Amandi  Rothomagensis,  ordini 
sancti  Benedicti.  (20  oct.) 


XIV  SIÈCLE.  459 

1 1 .  Sanctus  Laudus  Rotliomagensis,  ordinis  sancti 
Augustini.  (20  oct.) 

12.  Ecclesia  ordinis  Fratrum  Predicatorum  Rotho- 
magensium.  (20  oct.) 

13.  Ecclesia  ordinis  Fratrum  Minorum  Rothoma- 
gensium.  (20  oct.) 

14.  Metropolitana  ecclesia  béate  Marie  Rothoma- 
gensis.  (21  oct.) 

15.  Ecclesia  sancti  Audoeni  Rothomagencis  dioce- 

sis.  (21  oct.) 

1 6.  Ecclesia  béate  Marie  de  Prato  juxta  Rothoma- 
gum.  (21  oct.) 

17.  Ecclesia  Sancti  Dominici  juxta  Rothomagum, 
ordinis  Fratrum  Predicatorum.  (21  oct.) 

18.  Fratres  ordinis   Fratrum  heremitarum  sancti 
Augustini.  (21  oct.) 

1 9.  Fratres  ordinis  béate  Dei  genitricis  Marie   de 
Monte  Carmeli.  (21  oct.) 

20.  Ecclesia  domus  seu  hospitalit[at]is  sancti  An- 
thonii  Viennesis  in  civitate  Rothomagensis.  (21  oct.) 

21 .  Ecclesia  dominarum  Filiarum  Dei  ordinis  santi 
Augusti,  Rothomagensis  dyocesis.  (21  oct.) 

22.  Ecclesia  béate  Marie  de  Parco  justa  Rothoma- 
gum, de  ordine  Grandi  monte.  (22  oct.) 

23.  Domus  Rose  béate  Marie  juxta  Rothomagum, 
ordinis  Cartusiensis.  (22  oct.) 

24.  Ecclesia  sancte  Trinitatis  in  Monte  Rothomagi, 
ordinis  sancti  Benedicti.  (22  oct.) 


1 


460  ROULEAUX  DES  MORTS. 

25.  Ecclesia  Béate  Marie  de  Fontibus  Gueradi,  or- 
dinis  Cistercieiisis.  (23  oct.) 

26.  Ecclesia  l^eate  Marie  d'Escouyes,  Rothomagen- 
sis  diocesis.  (23  oct.) 

27.  Ecclesia  béate  Marie  de  Mortuo  Mari,  Rotiio- 
magensis  diocesis.  (23  oct.) 

28.  Ecclesia  beati  Martini  de  Noione  super  Andel- 
lem.  (23  oct.) 

29.  Ecclesia  béate  Marie  de  Insula  Dei,  Premonstra- 
tensis  ordinis.  (25  oct.)  »■ 

30.  Ecclesia  beati  Laurencii  in  Leonibus,  ordinis^^ 
sancti  Augustini.  (25  oct.) 

31 .  Ecclesia  béate  Marie  de  Bellosanna,  ordinis  Pre- 
monstratensis.  {25  oct.) 

32.  Ecclesia  beati  Hyldeverti  de  Gornayo,  Rotlio- 
magensis  dyocesis.  (26  oct.) 

33.  Ecclesia  sancti  Geremary  de  Flaviaco,  ordinis 
sancti  Benedicti,  Belvacensis  diocesis.  (26  oct.) 

34.  Ecclesie  béate  Marie  de  St Is  (?),  ordinisk^Hi 

Sancti  Benedicti,  Belvacensis  diocesis.  (27  oct.)  !HI 

35.  Ecclesia  sancti  Quintini   prope  BeWacum,  or- 
dinis sancti  Augustini,  Belvacensis  diocesis.  (27  oct.) 

36.  Ecclesia  beati  Bartholomei,  Belvacensis  diocesis 
(27  oct.) 

37.  Fratres  Minores  Belvaci.  (28  oct.) 

38.  Ecclesia  béate  Marie  conventus  Fratrum  Predi- 
catorum  Belvaci.  (28  oct.) 

39.  Ecclesia  beaty  Michaelis,  Belvacensis  diocesis. 
(28  oct.) 


XIV  SIÈCLE.  461 

40.  Ecclesia  sancti  Vedasti,  Belvacensis  diocesis. 
(28  oct.) 

h  1 .  Ecclesia  beati  Simphoriani ,  Belvacensis  diocesis . 
(28  oct.) 

42.  Ecclesia  béate  Marie  de  Pentheomonte  juxta 
Belvacum,  Belvacensis  dyocesis,  ordinis  Cisterciensis. 
(28  oct.) 

43.  Ecclesia  sancti  Luciani  Belvacensis,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (28  oct.) 

44.  Ecclesia  beati  Laurencii,  Belvacensis  diocesis. 
(28  oct.) 

45.  Ecclesia  béate  Marie  de  Ressonio,  ordinis  Pre- 
monstratensis,  Rothomagensis  diocesis.  (29  oct.) 

46.  Ecclesia  béate  Marie  Frigidi  Montis,  Cystercien- 
sis  ordinis,  Belvacensis  diocesis. 

47.  Ecclesia  béate  Marie  Regalis  Montis,  Cyster- 
ciensis  ordinis,  Belvasensis  diocesis.  (30  oct.) 

48.  Ecclesia  Vallis  béate  Marie,  Cisterciensis  or- 
dinis, Parisiensis  dyocesis.  (1  nov.) 

49.  Ecclesia  béate  Marie  Regalis,  Cisterciensis  or- 
dinis, juxta  Pontizaram,  Parisiensis  diocesis.  (1  nov.) 

50.  Fratres  Minores  Pontizarenses.  (2  nov.) 

51 .  Prioratus  sancti  Pétri  Pontisare,  Rothomagen- 
sis diocesis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (2  nov.) 

52.  Ecclesia  sancti  Martini  Pontisare,  Rothomagen- 
sis dyocesis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (2  nov.) 

53.  Ecclesia  sancte  Honorine,  Parrisiensis  dyocesis, 
ordinis  sancti  Benedicti.  (2  nov.) 


462  ROULEAUX  DES  MORTS'. 

54.  Ecclesia  béate  Marie  de  Argentolio,  apud  FSr 
siencis  diocesis,  ordinis  saiicti  Benedicti.  (3  nov.) 

55.  Ecclesia  beati  Dyonisii  in  Francia,  ordinis  sancti 
Benedicti,  Parisiensis  dyocesis,  ad  Romanam  ecclesia 
nuUo  medio  pertinens. 

56.  Beatus  Dionisius  Montis  Martirum,  ordinis  sa 
cti  Benedicti,  ad  Romanam  ecclesia  m  niillo  medio  per- 
tinens. (4  nov.) 

57.  Cathedralis  béate  Marie  Parisiensis,  ad  Roma- 
nam ecclesiam  nuUo  medio  pertinens.  (4  nov.) 

58.  Sacrosancta  capella  regalis  palacii  Parisiensis, 
ad  ecclesiam  Romanam  nuUo  medio  pertinens.  (4  nov.) 

59.  Ecclesia  sancti  Eligii  Parisiensis,  ordinis  sancti 
Benedicti.  (4  nov.) 

60.  Ecclesia  sancti  Jacobi  de  hospitali  Parisiensi. 
(5  nov.) 

61 .  Ecclesia  sancti  Maglorii  Parisiensis.  (5  nov.) 

62.  Ecclesia  Fratrum  Predicatorum  Parisiensium. 
(5  nov.) 

63.  Ecclesia  Sancti  Martmi  de  Campis  Parisius,  or- 
dinis Cluniacensis.  (5  nov.) 

64.  Ecclesia  sancti  Sepulcri  Parisiensis.  (4  nov.) 

65.  Ecclesia  sancti  Mederici  Parisiensis.  (5  nov.) 

66.  Ecclesia  sancte  Oportune  Parisiensis.  (5  nov.) 

67.  Ecclesia  coUegiata  sancti  Germani  Âutisiodo- 
rensis  Parisius.  (5  nov.) 

68.  Fratres  Minores.  (6  nov.) 

69.  Gartusienses  Parisienses.  (6  nov.) 


XIV*  SIÈCLE.  463 

70.  Ecclesia  sancti  Clare  ville  santi  Marcelli  justa 
nuUo  partenciis?  (6  nov.) 

71 .  Ecclesia  sancti  Marcelli  juxta  Parisius.  (7  nov.) 

72.  Ecclesia  sancti  Victoris  juxta  Parisius.  (6  nov.) 

73.  Ecclesia  sancte  Genovefe  in  Monte  Parisius , 
ordinis  santi  Augustini,  ad  Romanam  ecclesiam  nuUo 
medio  pertinens.  (6  nov.) 

74.  Conventus  Parisiensis  ordinis  fratrum  béate 
Dei  genitricis  virginis  Marie  de  Monte  Carmeli. 
(6  nov.) 

75.  Ecclesia  beati  Augustini  conventus  Parisiensis 
ordinis  fratrum  heremitarum  sancti  Augustini.  (6  nov.) 

76.  Ecclesia  sancti  Maturini  Parisius  ordinis 
sancte  Trinitatis  et  redemp[tio]nis  captivorum.  (7 
nov.) 

77.  Ecclesia  colegiata  sancti  Benedicti  Bene  versi 
Parisius.  (7  nov.) 

78.  Ecclesia  coUegiata  sancti  Stephani  de  Gressibus 
Parisius.  (7  nov.) 

79.  Ecclesia  sancti  Germani  de  Pratis  juxta  Pari- 
sius, ad  Romanam  ecclesiam  nuUo  medio  pertinens. 
(7  nov.) 

80.  Ecclesia  coUegiata  sancti  Thome  de  Lupara  Pa- 
risius. (7  nov.) 

81 .  Ecclesia  coUegiata  sancti  Honorati  Parisiensis. 
(7  nov.) 

82.  CoUegium  scolarum  seu  hospitale  bonorum 
puerorum  sancti  Honorati  Parisius.  (7  nov.) 

83.  Ecclesia  béate  Katherine  Parisius  ordinis  Vallis 
scolarium  sub  régula  sancti  Augustini.  (8  nov.) 


^ 


"465  ÉOULEAUX  DES  MORTS. 

84.  Ecclesia  sancti  Anthonii  prope  Parisiiis,  ordi 
Cristaciensi,  sub  régula  sancti  Benedicti.  (8  nov.) 

85.  Ecclesia  coUegiata  capelle  regalis  sancte  Tri 
tatis  nemoris  Vicenarum  prope  Parisius.  (9  nov.) 

86.  Ecclesia  sancti  Mauri    Fossatensis,   Parisiens! 
diocesis.  (9  nov.) 

87.  Ecclesia  béate  Marie  virginis  atque  sancte  Ba- 
tildis,  Parisiensis  dyocesis,  ordinis  sancti  Benedicti. 
(9  nov.) 

88.  Ecclesia  beati  Augustin i  conventus  Latignia 
censis,  ordinis  Fratrum  heremitarum  sancti  Augustin 
(10  nov.) 

89.  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
Latigniacensis,  Parisiencis  diocesis,  ordinis  sancti  Be- 
nedicti. (10  nov.) 

90.  Ecclesia  béate  Marie  Pontis  Dominarum,  Ci- 
sterciensis  ordinis,  Meldensis  diocesis.  (1 1  nov.) 


i 


91 


Ecclesia  béate  Marie  virginis  de  Faremonasterio 


in  Bria,  Meldensis  diocesis,  ordinis  sancti  Benedicti 
(11  nov.) 

92.  Ecclesia  sancte  Crucis  sanctique  Faronis  epi- 
scopi,  Meldensis  diocesis,  ordinis  sancti  Benedicti. 
(12  nov.) 

93.  Ecclesia  béate  Marie  de  Chagia  prope  Meldas, 
ordinis  sancti  Aùgustini.  (12  nov.) 

94.  Ecclesia  Meldensis,  ad  Romanam  ecclesiam 
nullo  medio  pertinens.  (13  nov.) 

95.  Ecclesia  Fratrum  Minorum  Meldensium.(1 3nov.) 

96.  Ecclesia    sancta  Gelma ,   Meldensis  diossesis  , 


X1V«  SIÈCLE.  465 

ordinis  sancti  Benedicty,  Majoris  Monasterii  in  Turo- 
nessi.  (13  nov.) 

97.  Ecclesia  de  Radolio,  ordinis  Cluniacensis,  dio- 
cessis  Meldensis.  (14  nov.) 

98.  Ecclesia  béate  Marie  Jotrensis,  Meldunciis  dio- 
cesis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (15  nov.) 

99.  Ecclesia  béate  Marie  Vallis  Christiane,  or- 
dinis Premonstratensis,  Suessionensis  diocesis.  (18 
nov.) 

100.  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  etPauli 
sanctique  Agili  abbatis  Resbascensis,  ordinis  sancti 
Benedicti,  Meldensis  dyocesis.  (1 5  nov.) 

101.  Ecclesia  dominarum  de  Nogento  Artaudi,  or- 
dinis sancte  Clare,  fundacionis  sancti  Ludovici,  régis 
Francorum,  Suessionensis  diocesis.  (15  nov.) 

1 02.  Ecclesia  beatorum  Pétri  et  Pauli  de  Casiaco, 
ordinis  sancti  Benedicti,  Suessionensis  dyocesis. 
(16  nov.) 

103.  Ecclesia  beati  Ferreoli  martyris  monasterii 
Sosmensis ,  ordinis  sancti  Augustini ,  Suessionensis 
dyocesis.  (16  nov.) 

1 04.  Ecclesia  beati  Bare  martiris  monasterii  Sos- 
mensis, ordinis  sancty  Augustiny,  Suessionensis  dyo- 
cesis. (16  nov,) 

105.  Ecclesia  béate  Marie  Vallis  Secrète,  ordinis 
Premonstratensis,  Suessionensis  dyocesis.  (17  nov.) 

i  06.  Ecclesia  béate  Marie  de  Carmo,  ordinis  Fontis 
Ebraudi,  Suessionensis  dyocesis.  (17  nov.)    •> 

107.  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 

30 


466  ROULEAUX  DES  MORTS. 

de  Coiiiciaco,  ordinis  Cluniacensis,  Suessionensis  dl 
cesis.  (18nov.) 

1 08.  Ecclesia  sancti  Johannis  in  Vineis  Suessionen 
sis,  ordinis  sancti  Augustini,  Suessionensis  dyocesiî 
(l9nov.) 

1 09.  Ecclesia  béate  Dei  genitricis  de  Carmelo  Pontîs 
Audomari,  Rotomagensis  diosesis.  (ITjan.) 

110.  Sancta  Maria  mater  ecclesia  Suessionensis  [et 
sanctorum]  martirum  Gervasii  et  Protasii.  (19  nov.) 

111.  Ecclesia  beati  Crispini  majoris  Suessionensis, 
ordinis  sancti  Benedicti.  (19  nov.) 

112.  Ecclesia  béate  Marie  Suessionensis  ad  monia- 
les. (19  nov.) 

113.  Ecclesia  Fratrum  Minorum. 

114.  Ecclesia  sancti  Medardi  Suessionensis,  ad  Ro- 
manam  ecclesiam  nuUo  medio  pertinens  ordinis  sancli, 
Benedicti,  Suessionensis  diocesis.  (20  nov.) 

115.  Ecclesia  coUegiata  sancti  Vedasti  Suessionen- 
sis. (20  nov.) 

116.  Ecclesia  beati  Leodegarii  Suessionensis,  ordi* 
dinis  beati  Augustini.  (20  nov.)  i 

117.  Ecclesia  sancti  Johannis  in  burgo  Lauduni. 
(21  nov.) 

118.  Ecclesia  Fratrum  Minorum  Lauduni.  (21  nov.) 

119.  Ecclesia  sancte  Marie  matris  ecclesie  Laudu- 
nensis.  (22  nov.) 

120.  Ecclesia  sancti  Martini  Laudunensis,  ordinis 
Premonstratensis.  (22  nov.) 

121.  Ecclesia  sancti  Vincentii,  ordinis  sancti  Be- 
nedicti. (22  nov.) 


I 


XIV.  SIÈCLE.  467 

1 22.  Ecclesia  sancti  Jobaimis Baptiste  ordinis  sancti 
Benedicti.  (22  nov.) 

123.  Ecclesia  béate  Marie  Vallis  Clare,  Cisterciensis 
ordinis,  Lauduiiensis  diocesis.  (24  nov.) 

124.  Ecclesia  beati  Bartbolomei  apostoli  atque 
sanctorum  confessorum  Tbeoderici  et  Theodulphi, 
ordinis  sancti  Benedicti,  Remensis  diocesis.  (24 nov.) 

1 25.  Ecclesia  metropolitana  béate  Marie  Remensis. 
(24  nov.) 

1 26.  Ecclesia  Predicatorum  Remensium.  (24  nov.), 

1 27.  Monasterium  sancti  Dyonisii  Remensis,  ordi- 
nis sancti  Augustini.  (24  nov.) 

128.  Tituliis  ecclesie  Sororom  minorom  Reman- 
sium.  Oramus  pro  vestris,  orate  pro  nostris.  Anime 
omniom  fidelion  deffuctoron  per  misericordiam  Dei 
requiescant  in  pace.  Rotulus  iste  fuit  apud  nos  anno 
M."  CCG**  nonagesimo  octavo,  20  {sic)  die  mansis  no- 
vebris.  « 

1 29.  Ecclesia  beati  Pauli  Remensis,  ordinis  Valli[s] 
scolarium.  (25nov.) 

130.  Ecclesia  beatissimi  Remigii  Remensis,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (25  nov.) 

131.  Ecclesia  Fratrum  béate  Dei  genitricis  Marie 
de  Monte  Carmeli  conventus  Remensis.  (25  nov.) 

132.  Ecclesia  beatissimi  Nycbasii  Piemorum  ponti- 
ficis,  ordinis  sancti  Benedicti.  (25  nov.) 

133.  Ecclesia  beati  Pétri  Remensis  ad  moniales, 
ordinis  sancti  Benedicti.  (26  nov.) 

1 34.  Ecclesia  Fratrum  minorum  Remensium.  (26 
nov.) 


468  ROULEAUX  DES  MORTS. 

135.  Ecclesia  beatiBasoli,  ordinis  sancti  Benedictî 
Remensis  diocesis.  (26  nov.) 

136.  Ecclesia  beati  protomartiris  Stephani  Cath^ 
launensis.  (27  nov.) 

137.  Ecclesia  Fratnim  Minorum  Cathalaunensiuiii? 
(27  nov.) 

138.  Ecclesia  sancti  Pétri  apostoli  ad  Montes  Catlia- 
launensis.  (27  nov.) 

139.  Ecclesia  omnium  sanctorum  in  insula  Catha- 
launensi,  ordinis  sancti  Augustini.  (28  nov.) 

140.  Ecclesia  Fratrum  Predicatorum  Cathalaunen- 
sium.  (27  nov.) 

1 41 .  Ecclesia  beati  Memmii  primi  episcopi  Catlia- 
launensis,  ordinis  sancti  Augustini.  (27  nov.) 

142.  Ecclesia  béate  Marie  in  Vallibus  Cathalau- 
nensis.  (28  nov.) 

143.  Ecclseia  béate  Marie  Régie  Vallis,  ordinis  Pre^ 
monstratensis.  (2  dec.) 

144.  Eglesia  beati  Apri.  (3  dec.)  a 

145.  Ecclesia  beatissimi  Mansueti  primi  pontificis 
TuUensis  in  Lotoringia.  (3  dec.) 

....  Obierunt  Tierionnus  de  Villers,  Gerardus  de  Ho- 
delancuria  et  Gerardus  Coleti  de  TuUo,  commonachi 
nostri . 

146.  Ecclesia  sancti  Leonis  pape  et  extra  murros 
Tullenses,  ordinis  beati  Augustini.  (3  dec.) 

147.  Ecclesia  Arremarensis.  (11  dec.) 

148.  Ecclesia  Rippatorii.  (11  dec.) 


is  Pre- 


XIV  SIÈCLE.  469 

1 49 .  Sanctu  s  Salvator  in  ecclesia  Trecensi .  (  1 4  dec .  ) 

1 50.  Sanctus  Martinus  Trecensis.  (14  dec.) 

1 51 .  Beata  Maria  et  beatus  Lupus Trecencis,  ordinis 
sancti  Augustini.  (I4dec.) 

152.  Fratres  Minores  Trecenses.  (14  dec.) 

1 53.  Ecclesia   sancti  Pétri  [in]  Insula  Germanica. 
(15  dec) 

1 54.  Ecclesia  béate  Marie  ad  Moniales.  (1 5  dec.) 

155.  Ecclesia  Fratrum  Prédicat orum  Trecensium. 
(15  dec.) 

1 56.  Ecclesia  béate  Marie  Vallis  Lucentis,  Cister- 
ciensis  ordinis,  diosesis  Senonensis  (16  dec.) 

1 57.  Ecclesia  metropolis  sancti  Stephani  Senonen- 
sis. (17  dec.) 

1 58.  Ecclesia  sancti  Pétri  vivi  prope  Senones,  or- 
dinis sancti  Benedicti.  (17  dec.) 

1 59.  Ecclesia  béate  Marie  de  Chaneio  prope  Seno- 
nes, ordinis  Cluniacen sis.  (18  dec.) 

160.  Ecclesia  sancti  Johannis  prope  Senones,  or- 
dinis sancti  Augustini.  (18  dec.) 

161.  Conventus  Fratrum  Minorum  Senonensium. 

(18  dec.) 

162.  Ecclesia  beatissimi  Remigii  Senonensis,  ordi- 
nis sancti  Benedicti.  (18  dec.) 

163.  Ecclesia  sancti  Pauli  prope  Senones,  ordinis 
Premonstratensis.  (18  dec.) 

1 64.  Conventus  Senonensis  Fratrum  Predicatorum. 
(18  dec.) 


470  ROULEAUX  DES  MORTS. 

1 65.  Ecclesia  sancte  Columbe  prope  Senones,  or3i 
nis  sancti  Benedicti,  ad  Romauam  ecclesiam  perti- 
nens.  (19  dec.) 

166.  Ecclesia  sancti  Severini  de  Castro  Nantonis, 
ordinis  sancti  Augustini,  Senonensis  dyocesis.  (20 
dec.  ) 

1 67.  Ecclesia  sancte  Crucis  Aurelianensis.  (23  dec.) 

168.  Fratres  béate  Dei  genitricis  Marie  de  Monte 
Carmeli  conventus  Aurelianensis.  (24  dec.) 

169.  Ecclesia  beatissimi  Aniani  Aurelianensis,  ad 
Romanam  ecclesiam  nullo  medio  pertinens.  (24  dec.) 

170.  Ecclesia  beatissimi  Evurcii  Aurelianensis,  or- 
dinis sancti  Augustini.  (24  dec.) 

171.  Fratres  Minores  conventus  Aurelianensis. 
(24  dec.) 

172.  Fratres  Predicatores  conventus  Aurelianensis. 
(24  dec.) 

173.  Ecclesia  béate  Marie  de  Balgenciaco,  ordinis 
sancti  Augustini,  Aurelianensis  dyocesis.  (25  dec.) 

1 74.  Abbatia  béate  Marie  de  Elemosina,  Cistercien- 
sis  ordinis,  Carnotensis  diocesis.  (26  dec.) 

175.  Conventus MinorumCastriduni.  (27  dec.) 

176.  Abbachia  sancti  Cirici,  ordinis  sancti  Bene- 
dicti. (27  dec.) 

1 77.  Abbatia  béate  Marie  Magdalene  de  Castriduno, 
ordinis  sancti  Augustini,  Carnotensis  diocesis. 

178.  Ecclesia  sancti  Florentini  Bone  Vallis,  ordi- 
nis sancti  Benedicti. 


I 


XIV  SIECLE.  471 

1 79 .  Abbatia  béate  Marie  de  Aqua  prope  Carnotum, 
ordinis  Cisterciensis. 

180.  Ecclesia  béate  Marie  Carnotensis.  (30  dec.) 

1 81 .  Ecclesia  sancti  Johannis  in  Valleya  Carnoten- 
sis, ordinis  sancti  Augustini.  (31  dec.) 

1 82.  Fratres  Minores  Carnotenses.  (31  dec.) 

183.  Fratres  Predicatores  Carnotenses.  (31  dec.) 

1 84.  CoUegiumbeati  Andrée  Carnotensis.  (31  dec.) 

185.  Ecclesia  sancti  Martini  in  Valle  Carnotensis, 
ordinis  sancti  Benedicti.  (1  jan.) 

186.  Ecclesia    sancti    Pétri   Carnotensis,    ordinis 
sancti  Benedicti.  (1  jan.) 

187.  Ecclesia  béate  Marie  de  Josaphat  prope  Car- 
notum, ordinis  sancti  Benedicti.  (1  jan.) 

188.  Ecclesia  béate  Marie  de  Columbis,    ordinis 
sancti  Benedicti.  (2  jan.) 

189.  Ecclesia  béate  Gemme  prope  Drocas,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (2  jan.) 

1 90.  Ecclesia  colegiata  sancti  Stephani  de  Drocis, 
Carnotensis  diocesis.  (3  jan.) 

1 91 .  Ecclesia  béate  Marie  de  Strata,  ordinis  Cyster- 
ciensis,  Ebroicensis  diocesis.  (3  jan.) 

192.  Ecclesia    sancte    Marie    de    Brolio,    ordinis 
Cysterciensis,  Ebroicensis  diocesis.  (3  jan.) 

1 93.  Ecclesia  béate  Marie  de  Ybreyo,  ordinis  sancti 
Benedicti,  Ebroicensis  diocesis^.  (3  jan.) 

194.  Ecclesia  béate  Marie  Ebroicensis.  fSjan.) 

195.  Ecclesia  sancti  Taurini,  ordinis  Sancti  Bene- 
dicti, Ebroicensis  diocesis,  (5  jan.) 


472  ROULEAUX  DES  MORTS. 

196.  Ecclesia  sancti  Ludovic!  Ebroisensis,  ordini^ 
Fratrum  Predicatorum.  (5  jan.) 

1 97.  Ecclesia  sancti  Joliannis  Ebroisensis,  ordinis 
Fratrum  Minorum.  (5  jan,) 

198.  Ecclesia  béate  Marie  de  Noa,  Cisterciensis  or-^ 
dinis,  Ebroicensis  diocesis.  (6  jan.) 

1 99.  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
de  Castellione,  ordinis  sancti  Benedicti,  Ebroicensis 
dyocesis.  (6  jan.) 

200.  Ecclesia  béate  Marie  de  Lira,  ordinis  sancti 
Benedicti,  Ebroicensis  diocesis.  (7  jan.) 

201.  Sancti  Ebrulplii,  ordinis  sancti  Benedicti, 
Lexoviensis  diocesis.  (8  jan.) 

202.  Ecclesia  Sagiensis  sanctorum  martirum  Ger- 
vasii  et  Prothasii,  ordinis  sancti  Augustin i,  catliedralis 
ecclesia.  (8  jan.) 

203.  Ecclesia  sancti  Martini  Sagiensis,  ordinis 
sancti  Benedicti.  (9  jan.) 

204.  Ecclesia  santi  Lenardi,  ordinis  Fratrum  Mi-] 
norum  Sagiensium.  (9  jan.) 

205.  Ecclesia  corporis  Christi  ordinis  Fratrum  Pre- 
dicatorum. (9  janv.) 

206.  Ecclesia  sancti  Andrée  de  Gouferno,  Cister- 
ciensis ordinis,  Sagiensis  diocesis.  (11  jan.) 

207.  Ecclesia  sancti  Joliannis  de  Falesia,  Premon- 
stratensis  ordinis,  Sagiensis  diocesis.  (1 1  jan.) 

208.  Ecclesia  Fratrum  Minorum  Fallesiemsium. 
(11  jan.) 


XIV  SIÈCLE.  473 

209.  Ecclesia  sancti  Stephani  de  Cadomo^  ordinis 
sancti  Benedicti,  Baiocensis  diocesis.  (13jan.) 

210.  Ecclesia  colegiata  sancti  Sepulcri  de  Cadomo, 
diocesis  Baiocensis.  (13  jan.) 

21 1 .  Ecclesia  colegiata  sancte  Trinitatis  de  Cadomo, 
diocesis  Baiocensis.  (13  jan.) 

212.  Ecclesia  ordinis  Fratrum  béate  Dei  genitricis 
Marie  de  Monte  Garmeli  conventus  Cadomensis. 
(13  jan.) 

213.  Ecclesia  Fratrum  Predicatoru  m  sancti  Jacobi 
de  Cadomo.  (13  jan.) 

214.  Ecclesia  Fratrum  Minorum  de  Cadomo. 
(13  jan.) 

215.  Ecclesia  Fratrum  sancte  C[r]ucis  de  Cadomo. 
(13  jan.) 

216.  Ecclesia  sancti  Martini  deTrouarno.  (13  jan.) 

217.  Ecclesia  béate  Marie  de  Regali  Prato,  ordinis 
sancti  Benedicti,  Lexoviensis  diocesis.  (13  jan.) 

218.  Ecclesia  béate  Marie  virginis  de  Bello  Monte 
in  Algia,  ordinis  sancti  Benedicti,  Lexoviensis  diocesis. 
(15  jan.) 

219.  Ecclesia  sancti  Ymerii,  ordinis  sancti  Bene- 
dicti, Lexoviensis  diocesis.  (1 5  jan.) 

220.  Ecclesia  béate  Marie  de  Cormeliis,  ordinis 
sancti  Benedicti,  Lexoviensis  diocesis.  (18  jan.) 

221 .  Ecclesia  beatorum  apostolorum  Pétri  et  Pauli 
de  Pratellis,  ordinis  sancti  Benedicti ,  Lexoviensis 
diocesis.  (18  jan.) 

222.  Ecclesia  sancti  Leodegarii  de  Pratellis,  ordi- 
nis [sancti]  Benedicti,  Lexoviensis  diocesis.  (17  jan.) 


474 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


LXXIX 

Fragments  éCun  rouleau  de  la  Trinité  de  Caen. 

Quinzième  siècle. 

Le  5  août  1862,  j'ai  vu  chez  M.  Mancel,  ancien  libraire  à  Caen, 
un  assez  long  morceau  d'un  rouleau  funéraire  du  commencement 
du  quinzième  siècle.  Il  a  été  expédié  par  l'abbaye  de  la  Trinité  de 
Caen.  Le  fragment  qui  subsiste  renferme  l'encyclique,  la  liste  des 
maisons  qui  étaient  en  communion  de  prières  avec  l'abbaye  de  la 
Trinité,  et  un  certain  nombre  de  titres  qui  sont  en  général  datés 
et  conçus  suivant  la  formule  habituelle  des  rouleaux  de  cette 
époque. 


LXXX 

Rouleau  de  Robert  de  Teissier,  abbé  de  Saint'EvrouU 
44U. 


Le  rouleau  de  Robert  le  Teissier,  abbé  de  Saint-Evroul 
mort  en  1407,  est  ainsi  mentionné  dans  le  catalogue  des  Mss, 
de  Saint-Evroul  : 

«  N.  140.  Brève  seu  littera  encyclica  Michaelis,  abbatis  Uti- 
censis,  et  conventus,  de  obitu  domini  Roberti  Textoris,  nuper 
abbatis,  et  aliorum  fratrum  et  familiarium,  de  anno  1 44  4,  ad  omnes 
abbates,  monasteria  et  ecclesias  quibuscum  societas  et  fraternitas 
tune  servabatur,  quarum  catalogus  hic  adtexitur*.  » 

L'encyclique  copiée  au  commencement  de  ce  rouleau,  et  qui 
portait  la  date  du  4  décembre  1414,  a  été  publiée  par  D.  Mar- 
tène^. 

1.  Ms.  latin,  13073,  f»  61. 

2.  Tluis.^  I,  1745. 


4 


XV«  SIÈCLE.  478 


LXXXI 

Rôle  des  morts  de  Marmoutier. 

U38-U41. 

Le  12  mars  1432  (n.  s.),  Pierre,  abbé  de  Marmoutier,  enroya 
au  chapitre  de  Saint-Martin  de  Tours  les  noms  des  moines  de  son 
abbaye  qui  étaient  morts  depuis  quatre  ans.  Le  parchemin  sur 
lequel  sont  écrits  ces  noms  se  conserve  à  la  Bibliothèque  impériale, 
Ms.  latin  1287S,  f°  582.  Au  bas,  on  lit  la  signature  :  B.  Arma- 
ri  us,  et  au  dos  la  note  :  Pro  sancto  Martino.  On  en  peut  conclure 
que  le  bibliothécaire  de  Mai-moutier  avait  préparé  un  exemplaire 
de  la  liste  pour  chacun  des  établissements  avec  lesquels  l'abbaye 
était  en  communauté  de  prières. 

Venerabilibus  dominis  et  fratribus  in  Christo  caris- 
simis  decano  et  thesaurario  totique  capitulo  ecclesie 
beatissimi  Martini  Turonensis,  fratres  capituli  Majoris 
Monasterii  Turonensis,  ad  Romanam  ecclesiam  nuUo 
medio  pertinents,  et  frater  P[etrus]  permissione  di- 
vina  humilis  minister  eorumdem,  salutem  et  indis- 
solubilem  in  Domino  caritatem.  Nomina  fratrum 
nostrorum,  in fra  quatuor  annorum  proxime  lapsorum 
defunctorum  spacium,  presentibus  inscripta,  fraterne 
vestre  caritati  transmittimus,  die  certo  uniuscujusque 
obitus,  prout  potuimus,  annotato,  eidem  vestre  dévote 
fraternitati  suppliciter  et  attente  deprecantes  quatinus 
eisdem,  juxta  amicabilem  et  sanctissimam  considera- 
tionem  inter  vos  et  nos  dudum  a  patribus  et  prede- 
cessoribus  nostris  salubriter  institutam,  tam  débita 
quam  devota  orationum  ceterorumque  misericordie 


476 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


operum  suffragia  liberaliter  impendere  dignemî™ 
Datum  in  monasterio  nostro  predicto,  sub  sigillo  nos- 
tro  ad  hoc  deputato,  die  duodecima  mensis  marcii, 
anno  Domini  mccccxli. 

Anno  Domini  mccccxxxviii  obierunt  : 

xikal.  septembris,  frater  Johannes  Pascharii. 

viikal.  septembris,  frater  Bernardus  Ratier. 

iiiydus  decembris,  frater  Radulphus  du  Bailleul. 

imonas  januarii,  frater  Johannes  de  Leraudiere. 

xikal.  marcii,  frater  Gaucherius  de  Boubeys. 
Anno  Domini  mccccxxxix  obierunt  : 

Nonis  apriUs,  frater  Thomas  Pelé. 

viikal.  junii,  frater  Laurentius  Perraudi. 

viiydiis  junii,  frater  Stephanus  Pasteau. 

viiiydus  augusti,  frater  Stephanus  Baudouin. 

vmydus  octobris,  frater  Guillelmus  Jeronimi. 

iiydus  novembris,  frater  Oliverius  Ancenis. 

imonas  decembris,  frater  Fouquetus  de  Merula. 

iiydus  decembris,  frater  Radulphus  Polo. 

xviikal.  februarii,  frater  Eustachius  Marchade*. 

vmydus  februarii,  frater  Johannes  Saillet. 
Anno  Domini  mccccxl  obierunt  : 

iiikal.  junii,  frater  Perceval  de  Launay. 

viikal.  augusti,  frater  Hugo  de  Gouy. 

xmkal.  augusti,  frater  Stephanus  Blancheti. 

iiydus  octobris,  frater  Johannes  de  Romilleyo. 

iiiydus  decembris,  frater  Johannes  du  Poyle. 

vkal.  decembris,  frater  Arnulphus  Maleti. 


n 


1.  Il  est  possible  qu'il  soit  ici  question  d'Eustache  Mercadé,  l'auteur 
du  mystère  de  la  Passion  et  de  la  vengeance  de  Jésus-Christ,  sur  lequel 
j'ai  donné  quelques  détails  dans  mes  Recherches  sur  F  ancienne  bibliothètjue 
de  Corbicy  p.  34. 


^ 


XV  SIÈCLE.  477 

Jnno  Domini  mccccxli  obier unt  : 

vkal.  iiovembris,  frater  Johannes  Cornu. 

Omnes  isti  obierunt  religiosi  iiostri  expresse  pro- 
fessi. 

Secuntur  nomina  aliorum  fratrum  nostrorum  de- 
furictorum  non  professorum,  videlicet  fralres  Stepha- 
nus  de  Launay,  Petrus  Grésille,  Georgius  Heriz, 
Johannes  Bigot,  et  Robertus  Busson,  quorum  anime 
et  omnium  fidelium  defunctorum  per  Dei  misericor- 
diam  sine  fme  requiescant  in  pace.  Amen. 

De  precepto  dominorum  :  b.  armarius. 


LXXXII 

Extraits  dun  rouleau  de  Saint-Benigne  de  Dijon^, 

Ce  rouleau,  qui  faisait  partie  du  cabinet  du  président  Bouhier, 
est  aujourd'hui  conservé  à  la  bibliothèque  de  Troyes,  Ms.  n.  2256^. 
Il  a  8  m.  10  de  long  et  0  m.  22S  de  large.  Il  se  rapporte  aux 
prières  que  Hugues  de  Moncons,  abbé  de  Saint-Benigne,  sollicitait 
pour  ses  deux  prédécesseurs,  Etienne  de  la  Feuillée,  mort  en 
août  1434,  et  Pierre  Brenot,  mort  le  7  décembre  1438,  et  pour 
différents  membres  ou  associés  du  monastère. 

1 .  Les  détails  que  je  donne  sur  ce  rouleau  sont  empruntés  à  une 
lettre  de  M.  Guignard,  du  5  décembre  1849,  que  m'a  communiquée 
mon  confrère  M.  Bordier,  et  à  deux  notices  de  M.  d'Arbois  de  Jubain- 
ville,  publiées  l'une  dans  la  Bibliothèque  de  l'École  des  chartes,  k^  série, 
III,  153;  l'autre  dans  le  Portefeuille  archéol.  de  la  Champagne,  chap.  m, 
p.  48  et  s. 

2.  Voy.  Catalogue  général  des  Mss.des  bibliothèques  des  départements, 
II,  915. 


ROULEAUX  DES  MORTS. 

Plnsieurs  des  quinze  feuilles  de  parchemin  dont  est  forme 
rouleau  ont   fait  partie  d'un  rouleau  de  l'année  1420,   dont  les 
titres  ont  été  grossièrement  grattés. 

En  tête,  on  a  collé  un  tableau  des  droits  que  devait  percevoi 
le  porte-rouleau  : 

«  Saichent  tuit,  que,  selon  les  saintes,  dévotes  ei 
chanteuses  constitutions  et  ordenances  ja  pieca  faites 
entre  les  prédécesseurs  de  nous,  les  religieux  abbé 
couvent  du  monastère  de  Saint-Bénigne  de  Dijon,  de^ 
l'ordre  de  Saint-Benoît,  du  diocèse  de  Langres,  et  les 
autres  seigneurs  abbés  et  couvens  des  monastères, 
doyens  et  chapitres  des  églises  cathédrales  et  autres 
recteurs  des  autres  églises,  toutes  et  quantes  fois  que 
nous  faisons  pourter  nostre  brief  par  lesdis  monastères 
et  églises  pour  prier  Dieu  pour  nos  trespassés^  le  bre- 
vetier,  pourteur  d'icelluy  brief,  doit  avoir  et  percevoir 
et  luy  sont  deues  es  dis  monastères  et  églises  les  chou- 
ses  qui  s'ensuignent  :  Primo  ou  monastère  de  Clugny, 

V  s.  t.  Item  ou  monastère  de  Sainte-Trinité  de  Fes- 
camp,  X  s.  t.  Item  en  l'église  Saint-Estienne  de  Dijon, 
ui  s.  t.  Item  en  l'église  de  la  Chapelle  es  Riches  [à  Dijon], 
II  s.  t.  Item  en  l'église  de  Saint-Michel  ou  Péril  de  mer, 

V  s.  t.  Item  ou  prieuré  de  Saint-Vigoul  près  de  Baieux, 
XX  s.  t.  Item  es  monastères  et  églises  de  nos  sociétés, 
VI  s.  t.  Ensemble  i  a  prébende  mouran.  Item  chascun 
prieur  souget,  membre  dépendant  de  nostre  monas- 
tère de  Saint-Benigne,  doit  à  nostre  dit  brevetier  v  s.  t. 
C'est  à  savoir  que,  quant  nostre  dit  brevetier  porte 
ung  de  nos  abbés  mort,  il  doit  avoir  et  percevoir  es 
dis  monastères  et  églises  le  double  des  choses  desus 
dites  :  HuGUE  de  Mou  son.  » 

Au  haut  du  rouleau  proprement  dit  se   trouve  une  peinture 


XV«  SIÈCLE.  479 

haute  de  56  centimètres.  La  partie  supérieure  représente  le  mar- 
tyre de  saint  Bénigne.  Au-dessous  on  voit  les  deux  abbés  défunts 
vêtus  de  leurs  robes  noires,  couchés,  les  mains  jointes,  la  tète  sur 
un  oreiller.  Chacun  a  sa  mitre  à  côté  de  lui.  Dans  l'intervalle  qui 
sépare  les  deux  personnages,  l'artiste  a  figuré  une  crosse  dorée  et 
émaillée  * . 

Vient  ensuite  la  circulaire  de  l'abbé  Hugues  de  Moncons.  Elle 
traite  de  l'utilité  de  la  prière,  sans  renfermer  aucune  allusion  aux 
personnages  décédés. 

Suit  la  liste  des  soixante-dix  églises  avec  lesquelles  l'abbaye  de 
Saint-Bénigne  était  associée. 

Ecclesia  sancte  Trinitatis  Fiscanensis. 

Ecclesia  sancti  Audoeni  Rotliomagensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Monasterii  Dervensis. 

Ecclesia  sancti  Stephani  Divionensis. 

Ecclesia  sancti  Michaelis  in  Periculo  maris. 

Ecclesia  sancti  Urbani. 

Ecclesia  sancti  Sequani. 

Ecclesia  sancti  Michaelis  Tornodorensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Flavigniaci. 

Ecclesia  Melundunensis. 

Ecclesia  béate  Marie  de  Tard,  ordinis  CislerciensîsT 

Ecclesia  Clugniacensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Cabilonensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  de  Besua, 

Ecclesia  sancti  Roberti  Molismensis. 

Ecclesia  sancti  Roberti  de  Casa  Dei. 

Ecclesia  sancti  Columbani  Luxoviensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Pultuariensis. 

Ecclesia  sancti  Remigii  Remensis. 

Ecclesia  cenobii  Balmensis. 


1 .  Cette  scène  est  reproduite  dans  le  Portefeuille  archéol. ,  peintures  di- 
verses, pi.  8. 


480  ROULEAUX  DES  MORTS. 

Ecclesia  sancti  Eugendi  Jurensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Monasterii  Arremarensis. 

Ecclesia ,  sancti  Vitoni  Virdunensis. 

Ecclesia  sancti  Arnulphi  Metensis. 

Ecclesia  Fructuariensis. 

Ecclesia  Mauricii  Sicberguensis. 

Ecclesia  sancti  Martini  Eduensis. 

Ecclesia  sancti  Apri  TuUensis. 

Ecclesia  Reomensis. 

Ecclesia  sancti  Micbaelis  Verdunensis. 

Ecclesia  sancti  Dyonisii  in  Francia. 

Ecclesia  sancti  Gorgonii  Gorziensis. 

Ecclesia  sancti  Mauri  in  Francia. 

Ecclesia  sancti  Pétri  ad  Montes  Cathalaunenses. 

Ecclesia  béate  Marie  de  Belna . 

Ecclesia  sancti  Rigaudi. 

Ecclesia  sancti  Launomari  Blesensis. 

Ecclesia  Verziliacensis. 

Ecclesia  Matre  monasterii. 

Ecclesia  sancti  Philiberti  Trenorchiensis. 

Ecclesia  sancti  Mauricii  de  Cbamblois. 

Ecclesia  sancti  Martini  Pontis  Ysere. 

Ecclesia  sancti  Germani  Autisiodorensis. 

Ecclesia  de  Caritate. 

Ecclesia  sancti  Quintini  Belvacensis. 

Ecclesia  Matisconensis  canonicorum. 

Ecclesia  sancti  Nazarii  Eduensis. 

Ecclesia  rnonacborum  Senonensium. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Carnotensis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Lobiensis. 

Ecclesia  sancti  Theofredi. 

Ecclesia  sancte  Marie  [et  sancti)  Pétri  supra  Divam. 


XV«  SIECLE.  481 

Ecclesia  Monasterii  Celle  prope  Trecas. 

Ecclesia  sancti  Germani  Parisiensis. 

Ecclesia  sancti  Martini  de  Troarno ,  Baiocensis  dio- 
cesis. 

Ecclesia  sancte  Marie  [Montis]  Burgi,  Constantiensis 
diocesis,  ordinis  sancti  Benedicti. 

Ecclesia  sancte  Katherine  de  Monte  Rotliomagensi. 

Ecclesia  sancte  Marie  de  Balmis,  Bisuntinenys  dio- 
cesis. 

Ecclesia  béate  Marie  Cisterciensis. 

Ecclesia  monasterii  de  Firmilate ,  Cisterciensis  or- 
dinis. 

Ecclesia  sancti  Nicliolay  prope  àndegavis. 

Ecclesia  sanctorum  Geminorum  prope  Lingones. 

Ecclesia  sancti  Raneberti  Jurensis. 

Ecclesia  capelle  domini  ducis  Burgundie  in  Divione. 

Ecclesia  sancti  INicolay  de  Praeria. 

Ecclesia  beati  Dyonisii  de  Vergeyo ,  Eduensis  dyo- 
cesis. 

Cartusiensis  sancte  Trinitatis  de  Campo  Molli  prope 
Divionem. 

Ecclesia  sancte  Trinitatis  de  Vindocino. 

Ecclesia  catbedralis  Appamiensis  sancti  Antonini. 

Ecclesia  Calmosiacensis ,  ordinis  sancti  Augustini, 
diocesis  TuUensis. 

Celte  liste  est  suivie  de  l'indication  des  décès  à  l'occasion  des- 
quels le  rouleau  était  mis  en  circulation. 

«  Obierunt  in  monasterio  gloriosi  martiris  Christi, 
Burgundorum  apostoli,  beatissimi  Benigni  de  Divione, 
ordinis  sancti  Benedicti,  Lingonensis  diocesis,  reve- 
rendi  in  Cliristo  patres  :  videlicet,  domnus  Steplianus 

31 


482  ROULEAUX  DES  MORTS. 

et  domnus  Petrus,  successive  abbates  dicti  monasterii 
sancti  Benigni  ;  et  tam  in  dicto  monasterio,  quara  in 
prioratibiis  et  membris  ab  ipso  dependentibus  obie- 
runt  etiam  triginta  quinque  monachi  presbiteri  pro- 
fessi,  due  moniales  et  très  conversi,  et  amplius.  Si  pla- 
cet,  orate  pro  ipsis,  et  nos  oramus  et  orabimus  pro 
vestris.  Et  de  post  festivitatem  l^eati  Jobannis  Baptiste 
ultimate  lapsam,  tam  in  capite  quam  in  membris,  vi- 
ginti  quinque  religiosi.  Anno  currente  m"*  cccc"  xxx° 
ix*.  » 

Enfin  viennent  les  titres,  au  nombre  de  cent  quinze.  Je  repro- 
duirai textuellement  les  observations  dont  ils  ont  été  l'objet  dans 
le  travail  de  M.  d'Arbois  de  Jubainville. 

«  Tous  les  titres  contiennent  simplement  la  constatation  de  la 
visite  du  porte-rouleau,  l'indication  des  membres  décédés  de  la 
communauté  et  l'invitation  de  prier  pour  eux. 

«  Toiis  les  titres  sont  datés.  La  date  renferme  non-seulement  la 
mention  de  l'année,  mais  aussi  celle  du  jour  et  souvent  même  de 
l'heure.  Cette  heure  est  en  général  désignée  d'après  les  habitudes 
liturgiques  :  Hora  prime,  hora  terciarum,  hora  vesperorum,  hora 
completorii,  hora  magne  misse.  Mais  quelquefois  on  y  trouve  des 
traces  d'une  autre  manière  de  mesurer  le  temps.  Le  titre  du 
prieuré  de  Saint-Lieu  de  Dijon  est  daté  d'une  heure  après-midi  : 
hora  prima  post  meridiem.  lien  est  de  même  de  celui  de  Saint- 
.Tacquesd'Arnay-le-Duc.  Celui  des  Carmes  du  Puy  est  daté  de  deux 
heures  après-midi  :  hora  secunda  post  meridiem.  Enfin  les  frères 
mineurs  de  Sainte-Vertu  (Sih'iniacum)  constatent  que  le  porte- 
rouleau  est  arrivé  quatre  heures  après  leur  dîner. 

«  On  sait  qu'au  moyen  âge  l'usage  de  commencer  l'année  à 
Pâques  fut  très-répandu,  surtout  en  France,  où  cette  tradition  ne 
se  perdit  que  dans  la  seconde  moitié  du  seizième  siècle.  Souvent 
dans  les  documents  du  quatorzième  et  du  quinzième  siècle  on  voit 
cette  habitude  qualifiée  de  française,  mos  ecclesie  gallicane.  Ce- 
pendant en  France  même  elle  n'était  pas  toujours  suivie.  Par 
exemple,  sur  trente- neuf  de  nos  titres  qui  se  placent  entre  le 
i*""  janvier  et  le  jour  de  PAques  de  l'année  \kki  (n.  st.),  quatorze 


XV  SIECLE.  483 

sont  datés  de  1441   (/?.  st.)  et  vingt-cinq  seulement,  c'est-à-dire 
environ  cinq  huitièmes,  de  1440  (fr-.  .v^.). 

«  Le  porte-rouleau  commença  son  voyage  le  4  juin  1439.  Il  par- 
courut douze  diocèses,  ceux  de  Langres,  d'Autun,  de  Chalon- 
sur-Saône,  de  Mâcon,  de  Besançon,  de  Lausanne,  de  Genève,  de 
Clermont,  de  Saint-Flour,  du  Puy,  de  Lyon  et  de  Grenoble,  où  il 
se  trouvait  le  12  août  1441.  C'est  la  date  la  plus  récente  que 
notre  rouleau  tîontienne.  L'itinéraire  du  porteur  fut  très-peu 
méthodique.  Il  passa  et  repassa  souvent  dans  les  mêmes  lieux. 
Pour  ne  citer  que  deux  exemples,  il  se  rendit  deux  fois  à  la  cha- 
pelle ducale  de  Dijon,  et  l'abbaye  de  Molèse  a  deux  titres  à  cinq 
mois  d'intervalle,  le  8  juin  et  le  8  novembre  1439.  Cet  itinéraire 
n'embrassait  qu'une  petite  partie  du  territoire  où  se  trouvaient  les 
monastères  ou  chapitres  associés  avec  l'abbaye  de  Saint-Bénigne. 
L'abbaye  de  Saint-Bénigne  avait  des  associés  (societates)  dans 
vingt-neuf  diocèses  :  Angers,  Autun,  Auxerre,  Avranches,  Bayeux, 
Beauvais,  Besançon,  Cambray,  Châlons-sur-Marne,  Chalon-sur- 
Saône,  Chartres,  Clermont,  Cologne,  Coutances,  Langres,  Lyon, 
Maçon,  Metz,  Pamiers,  le  Puy,  Reims,  Rouen,  Séez,  Sens,  Toul, 
Tours,  Troyes,  Verdun.  Le  porteur  de  notre  rouleau  ne  par- 
courut en  deux  ans  que  huit  de  ces  diocèses.  L'abbaye  de  Saint- 
Bénigne  avait  donc  sans  doute  quelques  autres  rouleaux  en  circu- 
lation. 

«  Les  noms  des  personnes  recommandées  nous  fournissent  peu 
de  renseignements  bons  à  noter.  Relevons  cependant  les  noms  de 
deux  abbesses  de  Molèse  (diocèse  de  Châlon)  qui  manquent  à  la 
liste  du  Gain  a  Christiana  :  1"  Jaquètè  de  Grouson  qui  se  place 
entre  Guillemette  de  Courbouson  et  Régnaude  de  Courbouson  ; 
2"  Catherine  de  Saigy,  qui  paraît  avoir  succédé  à  cette  dernière, 
et  qui  était  morte  le  8  novembre  1439. 

t  Quelques-uns  de  nos  titres,  quoique  rédigés  en  latin,  parais- 
sent l'œuvre  des  religieuses  des  monastères  où  ils  ont  été  écrits  ; 
et  il  en  est  un,  entre  autres,  celui  de  l'abbaye  des  Chases,  diocèse 
de  Saint-Flour,  qui  est  incontestablement  de  la  main  de  l'abbesse, 
et  ne  peut  certainement  pas  donner  une  mauvaise  idée  des  con- 
naissances grammaticales  de  cette  femme,  » 

Anno   Domino    millesimo  cccc°  quadragesimo   et 
primo  primo  isic)^  et  die  Martis  post  Letare,  presens 


484    ,  ROULEAUX  DES  MORTS. 

rotulus  fuit  presentatus  in  monasterio  sancti  Benedicli 
de  Casis,  ordinis  (sic),  sancli  Flori  diocesis,  quo  cum 
honore  et  reverentia  recepto,  hora  completorii,  feci- 
miis  ut  moris  est  in  dicto  nostro  ordine  fieri.  In  quo- 
rum testimoniuni,  ego  Maria  de  Albeyra  présentera 
scripturam  scripsi,  et  signo  meo  manuali  signavi.  Mi- 
graverun  tautem  ex  dicto  ordine  domina  Agnes  de  Rupe 
et  domina  Ysabel  de  la  Cour.  Quare  supplicamus,  pro 
diclis  dominabus  defunctis  et  pro  aliis  olim  defunclis 
oretis,  et  nos  similiter  pro  veslris  orabimus. 

Maria,  de  Alberra,  abbatissa  de  Casis. 

«  Mais  le  titie  le  plus  curieux  peut-être  est  celui  des  frères 
prêcheurs  de  Dijon,  qui  se  qualifient  de  massorii.  Ce  mot  dérive 
de  riiébrcu  massar,  tradidit^  d'où  massorah,  traditio,  science  tra- 
ditionnelle hébraïque  :  massorius  veut  dire  hébraïsant.  Et  pour 
justifier  sa  prétention  personnelle  et  la  prétention  de  ses  confrères 
à  cette  qualité,  le  rédacteur  du  texte  a  signé  son  nom  en  caractè- 
res hébraïques.  » 

4nno  Domini  millesimo  quadringentesimo  xxxix", 
in  festo  beali  Luce,  evangeliste,  hora  vesperorum,  fuit 
presentatus  rotulus  iste  in  conventu  Fratrum  Predica- 
toruui  ville  Divionensis,  in  quo  citra  annum  ante  pes- 
tera, que  "viguit  ibidem,  defuncti  sunt  fratres  OdoBoi- 
leti  et  Petrus  Burserius,  conventuales.  Tempore  etiara 
predicte  peslis  obierunttresjuvenes  novicii.  Horuraet 
oranium  fidelium  defimctorum  anirae  per  Dei  miseri- 
cordiam  requiescant  in  pace.  Amen  !  Orate,  precamur, 
pro  nostris  :  nos  quoque  pro  vestris  orabimus,  mas- 
sorii. Antounious*. 

1.  Cette  signature  est  en  caractères  hébraïques  et  avec  points  voyelles. 


XV  SIECLE.  485 


LXXXIII. 

Rouleau  d'Elisabeth  Sconinck,  abbesse  de  For  st. 

U58. 

Lord  Ashburnham  possède  dans  sa  riche  bibliothèque  (Appen- 
dix,  n.  CXCVII)  un  rouleau  mortuaire  dont  j'emprunte  la  des- 
cription au  catalogue  *  publié  par  ce  bibliophile  éclairé  : 

«  Rouleau  mortuaire  de  l' abbesse  et  du  couvent  de  l'abbaye  bé- 
nédictine de  Forest,  près  Brusselles,  daté  du  16  août  1458.  Long 
d'environ  42  pieds  et  demi,  et  large  de  7  pouces  et  demi. 

«  En  tète  du  rouleau  est  une  miniature,  représentant  une  ab- 
besse couchée  ;  au-dessus,  la  Vierge  avec  l'Enfant  Jésus  ;  au-des- 
sous, une  grande  initiale  enluminée.  Le  document  commence  : 
«  Universis  sancte  matris  ecclesie  filiis  ad  quos  présentes  littere 
pervenire  contigerint,  Margarita,  Dei  permissione  abbatissa  et 
conventus  monasterii  Forestensis,  ordinis  sancti  Benedicti,  Cama- 
racensis  dyoceseos,  salutem.  »  On  demande  des  prières  à  tous  ceux 
à  qui  le  rouleau  sera  présenté  par  le  porteur  «.  Johannes  Leonis,  » 
pour  les  âmes  de  feu  l' abbesse  Elisabeth  et  de  sept  sœurs  du  cou- 
vent également  décédées.  «  Datum  anno  Domini  MCCCGLVIII, 
die  XVI  mensis  augusti.  » 

a  Suivent  près  de  quatre  cents  certificats  de  supérieurs  et  de  di- 
vers officiers  des  abbayes,  monastères,  églises  et  maisons  reli- 
gieuses où  le  rouleau  fut  présenté.  Le  premier  est  du  6  septembre 
1458  et  le  dernier  du  8  juillet  1459.  » 

1 .  Catalogue  of  the  manuscrîpts  at  Ashburnham  place^  Appendix.  Lon- 
don,  printed  by  Charles  Francis  Hodgson.  In  quarto. 


4»6 


ROULEAUX  DES  IMORTS. 


LXXXIV 

Fragment  (Tua  rouleau  de  Vabhaye  de  Jumiéges. 

U62. 

Le  15  avril  1462,  les  religieux  de  Jumiéges  rédigèrent  une  cir- 
culaire dans  laquelle  ils  demandaient  des  prières  pour  deux  de 
leurs  abbés,  Simon  et  Nicolas,  pour  soixante-quatre  moines  et  pour 
plusieurs  personnes  associées  à  leur  monastère.  Les  archives  de  1 
Seine-Inférieure  possèdent  un  fragment  de  rouleau  sur  lequel 
sont  copiées  la  lettre  du  45  avril  1462,  la  liste  des  églises  qui 
étaient  en  communauté  de  prières  avec  Jumiéges,  et  seize  titres 
dont  l'écriture  est  fort  effacée. 

Universis  catholice  matris  ecclesie  filiis,  quos  ad 
aspectum  hujuscedule  tetigerit  Deus  corda  utcorapa- 
ciantur  desolatis,  frater  Johannes,  permissione  divina 
humilis  abbas  monasterii  sancte  Marie  sanctiqiie  Pétri 
Gemeticensis,  ordinis  sancti  Benedicti,  Rotbomagensis 
dyocesis,  totusque  ejusdem  loci  conventus,  salutem  in 
eoqui  est  vita  credenciiim  et  resurrectio  mortuorum. 
Scitis,  karissimi,  quod  nos  omnes  fratres  sumus,quos 
unica  mater  ecclesia  Jbesu  Christo ,  sponso  suo,  per 
sacramentum  baptismatis  lavacrum  parturivit ,  nos 
precipue  quos  iterum  sacre  religionis  professio  nectit, 
et  specialiter  nos  quicumque  sumus  invicem  singulari 
speciaUque  fraternitate  aut  societate  conjuncti,  qui- 
bus  fervencior  salutis  fratrum  nostroruni  ymo  et 
suorumzelusincumbif.  Ideo  nos,  qui  vobis,  cumopor- 
tuerit,  vicem  consolationis  similiter  offerimus,  deso- 
lationis  iiostre  suspiria  numciantes  fraterne  pietatis 


XV  SIECLE.  487 

compassionem  humiliter  imploramus.  Omnes  quideni, 
ut  ait  apostolus,  unius  capitis  menbra  sumus ,  singuli 
alter  alterius  menbra  ;  menbra  autem  sibi  mutuo  com- 
patiuntur  ;  unde  qui  a  fraterna  compassione  sue  men- 
tis avertit  intuitum   eo  capite  cui  menbra  per  fidei 
vinculum  uniuntur  indignissimum  se  probavit.  Hec 
enim  vera  Dei  caritas  fraternitatem  in\icem  diligere, 
gaudere  cum  gaudentibus  et  flere  cura  flentibus,  in- 
firmis  compati  et  indigentibus  subvenire.  Hac  igitur 
apostolica  institucione    commoniti ,   spem   habentes 
quod  dignabitur  caritas  vestia  corda  in  eternum  con- 
solari,  quesumus  humiliter  et   dévote  quatinus  pro 
salute  fratrum  nostrorum,  Symonis  abbatis  ,  Nicolay 
abbatis,  Michaelis,  Gauffridi,  Symonis,  Roberti,  Ste- 
phani,  Johannis,  Pétri,  Johannis,  Johannis,  Johannis, 
Symonis,  Johannis,  Johannis,  Nicholay,  Symonis,  Ro- 
berti, Johannis,  Johannis,  Pétri,   Ricardi,  Radulphi, 
ïheoderici,  Johannis,  Martini,  Roberti,  Nicholay,  Pé- 
tri, Roberti,  Ricardi,  Pétri,  Pétri,  Pétri,  Johannis,  Ro- 
berti, Belengerii,  Roberti,  Johannis,  Thome,  Eustacii, 
Johannis,  Guillermi,  Pétri,   Pétri,  Nicholay,  Jacobi, 
Guillermi ,  Johannis ,  Phyllipi ,  Bertini ,  Pétri ,  Ste- 
phani,  Guillermi,  Roberti,  Guillermi ,  Jordani,  Pétri, 
Johannis,  Pétri,  Martini,  Pétri,  Johannis,  Johannis,  Jo- 
hannis, Roberti,  quondam  monasterii  nostri  predicti 
monachorum,  necnon  Johannis ,  Clementis,  Richardi, 
Johannis  et  aliorum  familiarium  nostrorum ,  nuper  a 
carnis  vinculis  egressorum  ergastulo ,  vos  precipue , 
qui  ex  inita  fraternitate  aut  societate  spéciales  estis 
debitores,  debitum  spéciale  oracionum  et  elemosina- 
rum  fidehter  persolvendo,  orare  nobiscum  dignemini, 
sic  nostre  parvitatis  insufficientiam  vestris  devotis  ora- 


488 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


tionibus  et  caritatis  operibus  misericorditer  adju- 
vantes,  ut  ipse  cui  humilium  et  inansuetorum  semper 
placuit  deprecacio,  cui  eciam  proprium  est  misereri, 
predictosdefTunctos  jubeat  post  hujus  mondi  caduc 
eterna  beatitudine  frui,  ex[c]ipi  angelorum  choris,  et 
Abrahe  sinibus  confoveri.  Preterea  Micàellem  Lignart, 
latorem  presencium ,  vestre  caritali  commendamus , 
deprecantes  ut,  cutn  ad  vos  accesserit ,  vestre  boni- 
tatis  senciat  largitatem,a  Cliristo  premium,et  a  iiobis 
vicem  in  casu  simili  recepturi.  Bene  et  diu  valeatis  in 
Domino  Jesu  Christo.  Amen.  Datum  apud  Gemeticum, 
anno  Domini  m°  cccc*'  lxii",  aprilis  décima  quinta  die 
post  Pascba. 

Hee  sunt  fraternitates  societatesque  ecclesie  béate 
Marie  beatique  Pétri  Gemeticensis. 

Ecclesia  sancti  Pbiliberti  de  Trinorcio. 

Ecclesia  sancti  Ebrulpbi. 

Ecclesia  sancti  Audoeni  Rotliomagensis. 

Ecclesia  sancte  Trinitatisde  Fiscampno. 

Ecclesia  sancti  Vuandregisili. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Corbiensis. 

Ecclesia  sancte  Marie  Becci  Helluini. 

Ecclesia  de  Pralellis. 

Ecclesia  sancti  Pétri  super  Dyvam. 

Ecclesia  sancti  Michaelis  in  Monte. 

Ecclesia  sancti  Stephani  de  Cadomo. 

Ecclesia  de  Troàrno. 

Ordo  totus  Cisterciensîs. 

Ecclesia  sancti  Vigoris  de  Ceraseyo. 

Ecclesia  sancti  Victoris  Parisiensis. 

Ecclesia  sancti  Vedasti  Attrebatensis. 

Ecclesia  béate  Marie  de  Bernaio. 


XV  SIECLE.  489 

Ecclesia  sancti  Dionisii  in  Francia. 

Ecclesia  sancti  Germani  de  Pratis. 

Ecclesia  sancte  Katherine  juxta  Rothomagum. 

Ecclesia  béate  Marie  Montisburgis. 

Ecclesia  sancti  Severii. 

Ecclesia  sancti  Salvatoris  in  Constantino. 

Ecclesia  sancti  Stepliani  de  Fonteneio. 

Ecclesia  sancti  Cariulumplii. 

Ecclesia  sancti  Quintini  Belvacencis. 

Ecclesia  sancti  Crispini  et  sancti  Crispiniani  ma- 
joris  Suessionensis. 

Ecclesia  sancti  Leodegarii. 

Ecclesia  sancti  Pétri  Melledunensis,  Senonensis  dio- 
cesis. 

Secuntur  nomina  deffunctorum  fratrum  :  xviij"  ka- 
lendas  octobris,  obiit  dominus  Symonabbas.  xv"  ka- 
lendas  julii,  obiit  dominus  Nicolaus  abbas.  Obierunt 
Michael,  etc.  *;  et  Joliannes,  Clemens,  Ricliardus,  Jo- 
hann es,  et  alii  familiarii  nostri,  et  Eustacius  prior. 

Fratribus  electis,  humilis  grex  Gimegiensis 
Cenobii,  semper  mansure  gaudia  vite. 
Quod  petitis  functis  pro  vestris  solvere  prompte, 
Poscimus  haud  pigeât  pariter  hoc  reddere  nostris. 

1 .  Suivent  les  noms  de  moines  insérés  plus  haut  dans  l'encyclique. 


490 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


LXXXV 

Mention  d'un  rouleau  de  la  cathédrale  dUzès  et  d'un  rouleau 
de  rabbaye  de  Chaise-Dieu. 

U92-U98. 

Les  registres  capitulaires  de  la  cathédrale  de  Rouen  mention- 
nent la  réception  d'un  rouleau  de  la  cathédrale  d'Uzès,  à  la  date 
du  12  septembre  4  49:2,  et  d'un  rouleau  de  l'abbaye  de  Chaise- ,i 
Dieu,  le  7  mars  4498*. 


I 


LXXXVI 

Formule  des  brefs  mortuaires  de  Saint-Fictor  de  Paris ^  et  liste, 
églises  auxquelles  ce.)  brefs  devaient  être  présentés. 


Quinzième  siècle. 


Le  manuscrit  842  de  Saint- Victor^  contient  la  formule  des  brels 
que  l'abbé  de  Saint-'Victor  écrivait  au  quinzième  siècle  pour  an- 
noncer la  mort  des  religieux  de  sa  maison.  La  formule  est  suivie 
d'une  liste  des  églises  auxquelles  le  bref  devait  être  présenté. 

Copia  brevis  scribeiidi  pro  fra tribus  nostris  de- 
functis. 

Universis  présentes  litteras  inspecturis,  frater  N.  hu- 
milis  abbas  monasterii  sancti  Victoris  juxta  Parisius, 
ordinis  sancti  Augustini,  salutem  et  sinceram  in  Domino 

1 .  Je  dois  ces  indications  à  l'amitié  de  M.  Charles  de  Beaurepaire. 

2.  F.  48  et  214  v». 


XV  SIECLE. 


491 


charitatem.  Universitatem  vestrani  caritative  requiri- 
mus  et  rogamus  ut  brevia  que  pro  defuncto  fratre  N . , 
1111°  idus  maii,  canonico  nostro  N.  et  professe ,  viam 
universe  carnis  ingresso,  per  N.  servitorem  nostrum, 
latorem  presentium ,  ad  vos  transmittimus,  bénigne 
recipere  velitis,  predicto  fratri  nostro  orationum  ves- 
trarum  suffragia  presentiumque  latori  vestre  caritatis 
benivolentiam  impendentes,  sicut  nos  pro  vobis  et 
vestris,  ad  que  nos  plenarie  offerimus,  velletis  esse 
facturos.  In  cujus  rei  testimonium,  sigillum  nostrum 
presentibus  duximus  apponendum.  Datum  anno  Do- 
mini  m"  cccc  n,,  die  N.  mensis  N. 

Ce  sont  les  lieux  où  doivent  estre  portez  les  brevetz 
des  frères  de  Sainct  Victor. 


A  saincte  Geneviefve. 

Aux    cordeliers     de    sainct 

Marcel. 
A  Nostre Dame  des  Champs. 
A  Chartreuse. 
A  sainct  Jacques. 
Aux  Maturins. 
Aux  Cordeliers. 
A  sainct  Germain  des  Piex. 
Aux  Augustins. 
Aux  Carmes. 
A  sainct  Bernard. 
A  saincte  Croix  en  la  Breton- 

nerie. 
Aux  frères  des  Billettes. 
Aux  Blancs  Manteaulx. 
A  saincte  Katherine  du  Val 

des  Escoliers. 


Aux  béguines. 

A  sainct  Anthoine. 

A  sainct  Magloire. 

A  sainct  Martin  des  Champs. 

Aux  Filles  Dieu. 

A  Montmarte. 

A  sainct  Denis. 

A  Argenteuil. 

A  Duel. 

A  Villersle  Bel. 

Aux  Bois  sainct  Père. 

A  Maubuisson. 

A  Pontaise. 

Aux  Cordeliers. 

A  sainct  Martin. 

A  Beaumont. 

A  Herivaulx. 

A  Senlis. 


492 


ROULEAUX  DES  MORTS. 


A  sainct  Remy. 

Aux  Cordeliers. 

Aux  Rouges  Chaperons. 

A  sainct  Vincent. 

A  la  Victoire. 

A  Bray. 

A  Montepilloir. 

A  Chaaliz, 

A  Chambre  fontaine. 

A  Meaulx. 

A  Nostre  Dame. 

A  sainct  Pharori. 

Aux  Augustins. 

A  Gournay. 

A  Chielle. 

A  Vaniout. 

A  Livry. 

A  sainct  Mor. 

A  Yverniau. 

A  Jarsy. 

A  Hierre. 

A  la  Saussoye.  ^ 

A  Athis. 

A  Corbeil. 

Au  Jars. 

A  sainct  Père  de  Melun. 


Au  Lis. 

A  Faron ville. 

A  Fleury. 

A  Fontaine  bliaut. 

A  Barbeau. 

A  sainct  Donnin. 

AMontbeon. 

A  saincte  Colombe  près  Sens 

A  Sens. 

A  sainct  Anthoiue. 

A  sainct  Père  le  Vif. 

A  sainct  Jehan. 

A  Nostre  Dame  du  Cherne 

A  sainct  Remy. 

A  sainct  Pol. 

A  Ferrières. 

A  sainct  Severin. 

A  Neronville. 

A  Serquenciau. 

A  Nemours. 

A  Amponville. 

A  Puiseaulx. 

A  Flotain. 

A  la  Court  Dieu. 

A  sainct  Yverte. 


XVl"  SIÈCLE.  493 


LXXXVII 

Mention  de  trois  rouleaux  de  Saint-Bertin,  de  Saint-Savon 
et  de  Saint-Gilles. 

4  507-1510. 

Des  notes  ajoutées  à  l'obituaire  de  l'abbaye  du  Tréport  nous 
apprennent  que  les  religieux  de  celte  maison  reçurent  un  rouleau 
de  Saint-Bertin  le  49  juillet  1307  ;  un  de  Saint-Bavon  de  Gand,  le 
8  septembre  de  la  même  année,  et  un  de  Saint-Gilles  en  Provence, 
le  18  avril  1510». 

1 .  Cartul.  du  Tréport  (ms.  926  de  la  Bibliothèque  Sainte-Geneviève), 
p.  290.  Cette  indication  m'a  été  donnée  par  mon  confrère  M.  Duplès-Agier. 


FIN, 


TABLE. 


Â.  Sîlvinotensis  [magister).  Vers  de 
lui,  367. 

Abbatisherlensis  yhhhotûmry . 

Ahbatisvilla^  Abbeville. 

Abhendonia,  Abingdon. 

Abbeville  (Prieuré  de  Saint-Pierre 
d'),  dioc.  d'Amiens,  413.  Beatus 
Petrus  in  Abbatis  villa. 

Abbon,  abbé  de  Fleuri,  16.  Ency- 
clique sur  sa  mort,  35. 

Abbotsbury  (Abbaye  d'),  comté  de 
Dorset,  279.  Sa'nctus  Petrus  Ab- 
batisberiensis, 

Abingdou  (Abbaye  d'),  comté  de 
Berk,  316.  Sancta  Maria  Abben- 
dortise. 

Abrincensis,  Avranches. 

Absie  (Abbaye  de  1'),  dioc.  de  Poi- 
tiers, 392.  Sancta  Maria  Absiœ. 

Ablissiodurensis,  Auxerre. 

Aceyum,  voy.  Saint-Gilles. 

Achra,  Castïeacre. 

Acy,  voy.  Saint-Nicolas  d'Acy. 

Adalbéron,  évéque  de  Laon,  305. 

Adalbéron,  évéque  de  Metz,  137. 

Adam,  abbé  d'une  église  incon- 
nue :  son  rouleau,  \kÇ). 

Adam,  moine  de  Corbie  :  son  rou- 
leau, 443. 

Adélaïde,  femme  de  Louis  le 
Gros,  364. 

Adèle,  femme  d'Ebles,  comte  de 
Poitou,  232.  Ala. 

Adèle,  fille  de  Guillaume  le  Con- 
quérant, 181,  28b.Adilides, 


Adelelme,  moine  de  Saint-Germer  | 


Adel 


deFlay,  167. 


de  Beau- 


,  femme 

mont,  289. 
Adelize,   femme  de  Guillaume  fils 

d'Osberne,  215. 
Àdeon    {liions) ,    Saint-André    lès 

Avignon. 
Adilidcs,  voy.  Adèle. 
Adulfus,  voy.  Ethelwulf. 
jEdelstanus,  voy.  Atbelstan. 
Mdgarus,  voy.  Edgar. 
Aedis,  voy.  Haïde. 
iEdnoth,    évéque    de   Dorcliester. 

201.  F.adnodus. 
MdwarduSy  voy.  Edouard. 
vE/a,  Eye. 

JElfridus^  "voy.  Elfrid. 
Mthelmarusy  voy.  Ailmer. 
/Eihericus^  ^oy.  Etberio. 
Agaune,  voy.  Saint-Maurice. 
Agelwardus^  'v^oy.  Egelvvard. 
Agnès,  comtesse  d'Anjou,  387,  415. 
Aicelin,  moine  de  Saint-Maur  des 

Fossés,  362. 
Aidis,  voy.  Haïde. 
Ailmer,  comte  de  Cornouaille,  316 . 

Mthelmarus , 
Ailwine,   comte   de   l'Est-Anglie, 

201. 
Aimeri,cbanoine  de  Chartres.  Vers 

de  lui,  362. 
Ainay  (Abbaye  d'),  à  Lyon.   156, 

354  note,  396.   Sanctus  Martbms 

Athanacensis, 


TABLE. 


km 


Aires,  voy.  Saint-Martin. 

Ais-dam-Gilon  (les),  voy.  Saint- 
Ythier. 

Aix,  voy.  Saint-Aubert. 

Aix-la-Chapelle  (Église  d') ,  102. 
Àqiise,  sancta  Maria  Aquensîs. 

Aix  en  Provence  (Église  d'),  378. 
Aquensis  ecclesia.  Henri,  arche- 
vêque. 

A  la,  voy.  Adèle. 

Alain,  comte,  199. 

Alain,  comte  de  Bretagne,  221. 

Alaud,  abbé,  165.  Alaldus. 

Alba  Corona,  Blanche-Couronne. 

Albano  (Henri  et  Mathieu,  évê- 
ques  d'). 

Albensis,  Bar-sur-Aube. 

Alberada,  Albereda,   voy.  Aubrée. 

Albéric  de  Vère,  comte  d'Oxford, 
400. 

Alberipa,  Auberive. 

Albrac,  Aubrac. 

Alchiensis,  Auchy. 

Aldeburgensis,  voy.  Saint-Pierre. 

Alepeardus,  voy.  Aylfward. 

Aleth(Abbayed'),  \Z2.  Sancta  Ma- 
ria Electis. 

Alfwardus,  voy.  Aylfward. 

Allavilla,  Lanville. 

Allemagne,  voy.  Germanie. 

Almaniscœ,  Almenèches. 

Aime  {Sancta  Maria  de),  311. 

Almenèches  (Abbaye  d'),  dioc.  de 
Séez,  268,  325.  Sancta  Maria 
Almenescarum ,  Almaniscarum. 

Alnetum,  Auiiay. 

Alrcnensis  {Beat a  Maria),  159. 

Alta  Brueria^  Haute  Bruyère. 

Altaria^  dépendance  de  Chezal- 
Benoit,  169. 

Alta  Silva,  Hauteseille. 

Altifagensis,  Aufay. 

Altissiodorensis ,  Auxerre. 

Altum  Villare^  Hautviller. 

Altvillare,  Hautviller. 

Ambertensis,  A.ml)ierle. 

Ambesbiensis,  Amesbury. 

Ambiani,  Amiens. 

Ambierle  (Saint-Martin  d'),  dioc. 
de  Lyon,  106.  Sanctus  Martinus 
Ambertensis. 

Ambresberïensis,  Amesbury. 


Ameline,  abbesse,  285. 

Amesbury  (Abbaye  d') ,  comté  de 
Wilt,  188,  328.  Sancta  Maria 
et  sanctus  Melorius  Ambesbiensis, 
Am  bresberiensis . 

Amiens.  Cathédrale,  413.  Sancta 
Maria  de  Ambianis.  —  Cordeliers, 
413.  —  Godefroi,  évêque  d'A- 
miens. —  Voy.  Saint- Jean. 

Amponville  [Seine-et-Marne ,  ar. 
Fontainebleau,  c°°  la  Chapelle- 
la-Reine],  492. 

Anaclet,  antipape,  348. 

Anchin  (Abbaye  d'),  dioc.  d'Arras, 
159.  Lettre  des  moines  d' Anchin 
sur  la  mort  d'Eudes,  évêque  de 
Cambrai,  171.  Sanctus  Salvator 
Aquiciensis ,  Aquicinensis ,  Aqui- 
cinctum. 

Andecavensis,  Andegavensis,  Angers. 

Andelle  (L'),  Andella.  Voy.  Noyon- 
sur-Andelle. 

André,  abbé  de  Chezal-Benoit  :  en- 
cyclique sur  sa  mort,  168. 

André,  prieur  de  Fleury,  404.  En- 
cyclique sur  la  mort  d'André, 
doyen  ou  prieur  de  Fleury, 
147. 

Ane  (Hugues  I'). 

Angers.  Cathédrale,  161,  225,  332. 
Sanctus  Mauricius  Andecavensis , 
Andegavcnsis.  —  École,  162,  note. 

—  Leçons  de  Marbode  à  Angers, 
345.  — Carmes,  426.  —  Voy.No- 
tre-Dame-la-Découverte,  le  Ron- 
ceray,  Saint- Aubin,  Saint- Jean, 
Saint-Lô  ,  Saint-Martin ,  Saint- 
Nicolas  ,  Saint-Serge ,  Sainte- 
Trinité. 

Angles  (Abbayt;  des),  dioc.  de  Poi- 
tiers, 391.  Sancta  Maria  de  An- 
guUs. 

Angleterre.  Voyage  d'André,  abbé 
de  Chezal-Benoit  en  Angleterre, 
170.  Anglica  terra. 

Angoulème  (Cathédrale  d'),  245  , 
388.  Sanctus  Petrus  Engolismcn- 
sis.  —  Gérard  ,  Pierre,    évêques. 

—  Voy.  Saint-Ausony  ,  Saint- 
Cybar, 

Anguli,  Angles. 

Aniane  (Abbaye  d') ,  dioc.  de  Ma- 


496 


TABLE. 


guelone,  122,  366,  381.  Sanctus 
Salvator  Anianensis. 
Aniciensis,  le  Puy 
Anjou    (Comtes    et   comtesses  d'). 

Agnès,  Foulques,  Geoffroi. 
Ansel,   fondateur    de   l'abbaye  de 

Morigny,  321. 
Anselme  (Saint),  127,  208. 
Anstaise,  archevêque  de  Sens,  11. 
Antibes  (Église  d'J,  377.  AntipoU- 

tana  ecclesia. 
Antiqua  Corbeya,  Corbie. 
Appam'iens'ts,  Pamiers. 
Apt  (Pierre,  évêque  d').  Aptensîs. 
Aqua.  Eau. 
Aquee,  Aquensis,  Aix. 
Aquicinctum,  A quïcinensis ,  Anchin, 
Aqulense  palatium,  voy.  Saint-Jean 

de  Sorgues. 
Arbode ,   abbé  de    Saint-Remi    de 
Reims.  Encyclique  sur  sa  mort, 
36. 
Arbrissel  (Robert  d'),  de  Arhrexel. 
Ardenne    (Abbaye     d'),    dioc.     de 
Bayeux ,    446.   Beata    Maria   de 
Ardena. 
Arduinus,  voy.  Hardouin. 
Arelatensis,  Arles. 
Aremarense  Monasterlum  ^  Montier- 

amey. 
Argenteuil  (Abbaye  ,    puis  prieuré 
d'),  dioc.  de  Paris,  262,   299, 
462,  492.   Sancta  Mann  Argen- 
toilensis,  de  Argcntolïo. 
Arles  (Cathédrale  d'),  129.  Ecclesia 
Arelatensis.  — Voy.  Bertrand  de 
Baux,  Concorde. 
Arles  (Abbaye  d'),  dioc.  d'Elne,  54. 

Sancta  Maria  Arulensls. 
Arnacum^  voy.  Saint-Pardoux. 
Arnay-le-Duc     (Saint-Jacques    d'), 

dioc.  d'Autiin,  482. 
Arnet,  voy.  Saint-Pardoux. 
Arnoul,  lils  de  Roger  de  Montgom- 

mery,  325.  Ernulfus. 
Arnoul,  évêque  de  Soissons,  143. 

Arnulfiis. 
Arnulfus,  Arnoul. 

Arouaise  (Abbaye  d'),  dioc.  d'Ar- 
ras,  447 .  Sanctus  Nicholaus  Aroua- 
sias. 
Arques  (Goscelin  d'). 


Arras.  Cathédrale,  160,  447.  Sana 
Maria  Atrebatensis,  A ttrebatensu 
—  Carmes,  447. — Dominicaini 
447.  —  Mathurins,  447.  —  Vo 
Saint- Vast. 

Arremarense  Monasterium,  Montii 
amey. 

Arta  Cella,  Celle. 

Arulensls,  Arles. 

Arundel  (Prieuré  d'),  comté  de 
Sussex,  343.  Sanctus  Nicholaus 
A  rundellensis. 

Arvernensis  regio,  Auvergne. 

Asnières  (Abbaye  d'),  dioc.  d'An- 
gers ,  392.  Sancta  Maria  de  Js- 
nertls. 

Atlianacensis,  Ainay. 

Athelstan,  roi  d'Angleterre,  190, 
329.  jEdelstanus,  Athelstanus. 

Athis-sur-Orge  (Prieuré  d'),  dioc. 
de  Paris,  440,  492.  Beatus  Dyo- 
nislus  de  Atlùls  super  Urgiain^ 
Athis. 

Athulfus,  voy.  Ethelwulf. 

Atrebatensis ,  Attrcbatensls,  Arras. 

Aubats,  voy.  Saint-Laurent. 

Auberive  (Abbaye  d')  ,  dioc.  de 
Langres,  394.  Santa  Maria  de 
Alberipa. 

Aubrac  (Hôpital  d'),  dioc.  de  Ro- 
dez ,  397.  Sancta  Maria  ospitalis 
d'Albrac. 

Aubrée,  femme  d'Onfroi  de  Vieillei 
289.  Alberada. 

Aubrée,  femme  de  Raoul  Taisson 
186.  Albereda, 

Auchy,  (Abbaye  d')  ,  dioc.  de  Té' 
rouanne,  442.  Sanctus  Silvinu 
Alchicnsis. 

Audebert ,  abbé  de  Bourgdieu  et 
archevêque  de  Bourges.  Son  rou- 
leau, 145. 

Aqulslrensls,  Cuistres. 

Aufay  (Prieuré  d'),  dioc.  de  Rouen, 
296.  Sancta  Maria  Altifagensls. 
—  Goubert  d" Aufay. 

Augustodunum,  Autun. 

Aumône  (Abbaye  de  l'),  dioc.  de 
Chartres,  391,  406,  470.  Sancta 
Maria  de  Elemosina. 

Aunay  (Abbaye  d'),dioc.  deBayeux, 
451.  Beata  Maria  deAlneto. 


us 

m 

1 


TABLE. 


497 


Aurell  (Église  d'),  dioc.  de  Limo- 
ges, 278,  383.  Sanctus  Joliannes 
evangelisla  Jureliensis,  Aiirl'ù. 

Aurillac  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Cler- 
mont,  31.  Aurelïaca  coliors. 

Autiisiodoreiisis,  Auxerre. 

Autrica,  Auxerre. 

Autun  (Cathédrale  d'),  480.  Sanc- 
tus Nazarius  Eduensis.  —  Voy. 
Saint-Martin  d' Autun. 

Auvergne,  Arvernensis  regio.  — Voy. 
Issoire. 

Auxelioduniim^  Tssoudun. 

Auxerre  (Cathédrale  d'),  13  ,  158, 
277,  393.  Sanctus  Stephanus  Al- 
tissïodorensis ,  Aut'is'wdorensis.  — 
La     \ille    d' Auxerre ,      appelée 

Autrica  urhs^  13. Voy.  Saint- 

Amatre ,  Saint- Eusèlje  ,  Saint- 
Germain  ,  Saint-Julien ,  Saint- 
Marien. 

Availon  (Église  d'),  dioc.  d' Autun, 
419.  Beata  Maria  et  Beatus  Laza- 
rus  de  Avalone. 

Avenay  (Abbaye  d'),dioc.  de  Reims, 
257,  311,  451.  Sanctus  Petrus  de 
Avenayo ,  Avennacensis ,  Puellse 
Avennates. 

Avenica  sedes,  Clermont. 

Avicie,  femme  de  Gautier  de  Heu- 
gleviUe,  296. 

Avignon  (Cathédrale  d'),  380.  Avi- 
nioncnsis  ecclesia.  —  Voy.  Saint- 
André. 

Avranches  (Cathédrale  d'),  219. 
Sanctus  Andréas  Abrincensis; 

Avranches  (Hugues  d'). 

Ajdis,  voy.  Haïde. 

Aylfward,  évêque  de  Londres,  193, 
201.  Alepeardus,  Alfwardus. 

A  r  rie  us ,  Henri. 


B 


Baciacensïs,  Bassac. 

Bagnols  en  Catalogne  (Abbaye  de), 

61.    Sanctus  Stephanus    Balneo- 

lensis. 
Bainville   (prieuré    de),    dioc.    de 

Toul   [Bainville    aux     Miroirs, 


Meurthe,  ar.  Nancy,  cant.  Ha- 
roué],  liik. 

Baiocensis,  Bayeux. 

Balcherii  villa,  Saint-Georges  de 
Bocherville. 

Baldricus^  "voy,  Baudri. 

Balduinus,  voy.  Baudouin. 

Balgenciacum,  Baugency. 

Balmae,  Baume. 

Balneolensis ,  Bagnols. 

Bar-sur-Aube,  dioc.  de  Langres. 
Prieuré  de  Saint-Pierre,  dépen- 
dant de  l'abbaye  de  Saint- 
Claude,  310,  "i^k.  Sanctus  Petrus 
Albensis,  Sanctus  Petrus  Barri 
super  Albam.  —  Hôtel-Dieu  de 
Saint-Nicolas,  394.  Sanctus  Ni- 
cholaus  Domus  Dei  Barri  super 
Albam. 

Barbeau  (Abbaye  de),  dioc.  de  Sens, 
411,  492.  Beata  Maria  Sancti 
Portas, 

Barbery  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bayeux.  446.  Beata  Maria  de 
Barbereio . 

Barcelone,  Barceloni,  Barcinonen- 
ses,  voy.  Canigou. 

Bardney  (Abbaye  de),  comté  de 
Lincoln,  331.  Sanctus  Oswaldus 
in  Bardanai. 

Barking  (Abbaye  de),  comté  d'Es- 
sex,  278,  315.  Sancta  Maria 
Bercïgnensis  ;  sancta  Maria  et 
sancta  Mthelburga  Berkingensls. 

Barres  (Guillaume  des). 

Barrum,  Bar-sur-Aube. 

Barthelemi  [moine  de  Saint-Maur 
des  Fossés],  Vers  de  lui,  362- 

Barzolonenses,  voy.  Canigou. 

Bassac  (Abbaye  de),  dioc.  de  Sain- 
tes, 140,  279,  389.  Sanctus  Ste- 
phanus Baciacensis  ,   Bassacensis. 

Bataille  (Abbaye  de  la),  comté  de 
Sussex,  204,  327.  Sanctus  Mar- 
tinus  de  Bello. 

Bath  (Cathédrale  de),  comté  de 
Somerset,  192  ,  329.  Sanctus 
Petrus  Bathœ,  Batlioniensis .  — 
Écoliers  de  Bath,  192. 

Battle,  voy.  Bataille. 

Baudouin,  comte,  299. 

Baudri,  évêque  de  Dol,  144,  183. 

32 


498 


TABLE. 


Baudri,  évéque  de  Liège,  113. 

Baugency  (Abbaye  de),  dioc.  d'Or- 
léans, 415,  470.  Beata  Maria  de 
Balgenciaco. 

Baume  (Abbayes  de),  dioc.  de  Be- 
sançon, 479,  481.  Cœnobium 
Balmense,  Sancla  Maria  de  Balmis. 

Bauquier villa,  Saint-Georges  de  Bo- 
cberville. 

Baux  (Bertrand  de). 

Bayeux.  Cathédrale,  161,185,  286. 
Sancla  Maria  Baiocensis. — Ecole. 
161.  —  Synode,  287.  —  Saint- 
Georges  de  Bayeux,  161.  — 
Eudes  ,  évéque.  —  Voy.  Saint- 
Vigor. 

Béatrix,  comtesse  d'Eu,  137. 

Béatrix,  femme  de  Goubert  d'Au- 
fay,  296. 

Beaugency,  voy,  Baugency. 

Beaulieu  (Abbaye  de),  dioc.  d'Ar- 
ras,  399.  Sanctus  Johannes  et 
sanctus  Paulus  apud  Bellum  Lo- 
ciim. 

Beaulieu  (Abbaye  de),  dioc.  de  Li- 
moges, 31,  381.  Sanctus  Petrus 
BelUlocensis. 

Beaulieu  (Abbaye  de),  dioc.  du 
Mans?  kQ'i.Sancta  Maria  de  Bel- 
lo  Loco. 

Beaulieu  [en  Poitou?],  391.  Sanc- 
tus Johannes  Belli  Loci. 

Beaulieu  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Tours,  128,  '226,  319.  Sancta 
Trinitas  Belli  Loci. 

Beaulieu  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Verdun,  311.  Sanctus  Salvator 
Belli  Loci. 

Beaumont  en  Auge  (Prieuré  de), 
dioc.  de  Lisieux,  186,  291,  473. 
Sancta  Maria  de  Bello  Monte  in 
Algia. 

Beaumont  (sur  Oise),  491. 

Beaumont  le  Roger  (Prieuré  de), 
dioc.  d'Evroux,  336.  —  Sancta 
Trinitas  Beliomontissis .  —  Roger 
de  Beaumont-le-Roger. 

Beaumont  en  Touraine  (Abbaye 
de),  126,  229.  Sancta  Maria  Bel- 
limontis. 

Beaune  (Église  de),  dioc.  d'Autun. 
480.  Beata  Maria  de  Belna. 


Beaupré    (abbaye    de) ,    dioc.    di 
Beauvais?  406.  Sancta  Maria 
Prato. 

Beauvais,  Belvacum,  Belvagi.  Corde 
liers,  413,  460.  —  Dominicain»,! 
460.   Beata  Maria  conventus  fra 
trum    Prsedicatorum    Belvaci 
Voy.  Notre-Dame  de  Beauvais,^ 
Saint -Lucien,     Saint  -  Michel 
Saint-Paul,  Saint-Quentin,  Saim 
Symphorien. 

Bec  (Abbaye  du),  dioc.  de  Rouen, 
208,  424,  488.  Sancta  Maria 
Becci  Helluini. 

Beesca,  dépendance  de  Chezal  Be- 
noît, 169. 

Bella  Stella,  Belle-Étoile. 

Bella  Vallis,  Bel  val. 

Bella  villa ^  Belleville. 

Belle-Étoile  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bayeux,  451.  Beata  Maria  de 
Bella  Stella. 

Bellême  (Mabille  de). 

Belleville  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Lyon,  396.  Sancta  Maria  de 
Bella  villa. 

BelUlocensis,  Beaulieu. 

Beliomontissis^  Beaumont. 

Bellosane  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Rouen,  460.  Beata  Maria  de  Bel- 
les anna. 

Bellum,  Bataille. 

Bellus  Locus,  Beaulieu. 

BellusMons,  Beaumont. 

Belna,  Beaune. 

Belvacum,  Belvagi,  Beauvais. 

Belval  (Prieuré  de),  dioc.  de 
[Vosges,  ar.  Mirecourt,  canton 
Charmes,  commune  Portieux], 
434.  Bella  vallis. 

Belverium,  Belvoir. 

Belvoir  (Prieuré  de) ,  comté  de 
Lincoln,  330.  Sancta  Maria  de 
Belverio. 

Benedictus,  Benoît. 

Bénévent  (Abbaye de),  dioc.  de  Li- 
moges, 218.  Sanctus  Bartholo- 
meus  JVovi  Beneventi, 

Benoît  (saint),  20. 

Benoît,  moine  de  Notre-Dame 
d'York.  Ses  vers,  196. 

Bercignensis,  Barking. 


I 


TABLE. 


499 


Bergues  (Abbaye  de),  dioc.  de  Té- 
rouanne,  l'eu,  444.  Sanctus  Win- 
nocus  Jiergensis. 
Berkingens'is^  Barklng. 
Bermondsey  (Prieuré  de), comté  de 
Surrey,  203.  Sanctus  Salvator  de 
Bermimdesia. 
Bernacum,  Bernay. 
Bernard,  comte   de  Bésalu.  Ency- 
clique sur  sa  mort,  44. 
Bernard,  abbé  de  Marmoutier,  En- 
cyclique sur  sa  mort,  153. 
Bernard  de  Tiron,  283. 
Bernay  (Abbaye  de),  dioc.  de  Li- 
sieux,  159,  215,  291,  489.  San- 
cta  Maria   Bernaci,    Bemaii,    de 
Bernayo. 
Bertaucourt    (Abbaye    de),    dioc. 
d'Amiens,  445.  Sancta  Maria  de 
Bertaucur'ia. 
Berte ,     comtesse     de    Bretagne , 

221. 
Bertonierisis,  Burton. 
Bertran  (Guillaume,  Robert). 
Bertrand  de  Baux.   Son  rouleau, 
376.  Bertrand  est  appelé  seigneur 
d'Arles,  384. 
Bertrand,  chevalier,  232. 
Bésalu  (Abbaye  de),  66.  Cœnobtum 
sancti   Pétri   Bissullunensis ,     ubi 
rcquiescunt    sancti  Primiis,    Con- 
cordius,   yïrelatensîs  archiepisco- 
pus^  et  Marinas .  — Bernard,  comte 
de  Bésalu. 
Besua,  Bèze. 
Béthune  (Cordeliers  de),  447.  Be- 

thunienses. 
Bétourné  (Saint-Benoît  le). 
Beverley    (  Abbaye    de  )  ,    comté 
d'York,   161.    Sanctus  Johannes 
Bcverlacensis. 
Bèze  (Al)baye  de),   dioc.  de  Lan- 
gres,  121,  134,  157,  479.  Bcsuœ 
Fons,  Sanctus  Pet  rus  Besuensis. 
Béziers  (Cathédrale  de),  131.   Bi- 

terriensis  ecclesia. 
Bigot?  voy.  Pigot. 
Billettes  (les),  voy.  Paris. 
Bissullunensis,  Bésalu. 
liiterriens'ts,  Béziersf 
Biturix  urbs,  Boui'ges. 
Blanche-Couronne    (Abbaye   de), 


dioc.  de  Nantes,  391 .  Sancta  Ma- 
ria de  Alba  Corona. 
Blancs  Manteaux  (les),  voy.   Paris. 
Blandin  ,     voy.    Saint-Pierre    de 

Gand. 
Blanzac  (Abbaye  de),  dioc.  d'An- 
goulême,  388.  Sanctus  Arthemius 
de  Blanziaco. 
Blesis,  Blois. 
Blida,  Blythe 

Blois,  Blesis.    Cordeliers,   415.  — 
Voy.  Bourgmoyen,  Saint-Calais, 
Saint-Laumer. —  Etienne,  comte 
de  Blois. 
Blythe  (prieuré  de),  comté  de  Not- 
tingham,  194,  314.   Sancta  Ma- 
ria Blidœ. 
Boazone  (^Sancta  Maria  de),  397. 
Bocherville,  voy.  Saint-Georges. 
Bois,  voy.    Saint-Fuscien,  Saint- 
Gildas,    Saint-Julien,  Saint-Ni- 
colas, Sainte-Marie  au  Bois. 
Bois  Grolland  (Abbaye  de),    dioc. 
de  Poitiers,  puis  de  Luçon,  391. 
Sancta  Maria  Brolii  Gollandi,     * 
Bois  Sainct  Père  (les),  491. 
Boisse,  voy.  Saint-Amant. 
Bolonia,  Boulogne. 
Bona  Vallis,  Bonnesvaux,  Bonne- 
val,  Bonnevaux. 
Bondeville  (Abbaye  de),   dioc.  de 
Rouen,    458.     Beat  a    Maria    de 
Bondevilla . 
Bonfay  (Abbaye  de),  dioc.  de  Toul, 

434.  Beata  Maria  Boni  Fageti. 
Bonne-Nouvelle  (Prieuré  de),  près 
Rouen,  293,  459.  B<'ata   Maria 
de  Prato  juxta  Rotliomagum. 
Bonnesvaux  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Poitiers,  ZWi. Sancta  Maria  Bonœ 
Fallis. 
Bonneval  (Abbaye  de),    dioc.    de 
Chartres,  247,  365,   387,   415, 
470.   Sancti  MarccUinus,   Petrus, 
Florentinus  et  Hilarius  Bonx  Vallis . 
Bonneval   (Abbaye  de),   dioc.    de 
Rodez,  397.  Sancta  Maria  Borne 
Vallis. 
Bonneval  lès  Thouars  (Abbaye de), 
dioc.  de  Poitiers,  383.    Sanctus 
Johannes  Baptista  et  Sanctus  An- 
dréas de  Toarcio. 


iOO 


TABLE. 


Bonnevaux  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Vienne,  396.  Sancta  Maria  de 
Bona  Valle. 

Bonny  sur  Loire  [Loiret,  ar.Gien, 
canton  Briare],  403,  416.  Sanc- 
tus  Petius  et  Sanctus  Paulus  de 
Boniaco. 

Bonpas,  392.  Sancta  Maria  de  Bono 
Pas  II. 

Bonport  (Abbaye  de),  dioc.  d'É- 
vreux,  414,  449.  Beata  Maria  de 
Bono  Porta . 

Bouiini  Fagetum,  Bonfay. 

bonus  Pasus,  Bonpas. 

Bonus  Portas,  Bonport. 

Boian  (Garnier  de). 

Bordeaux  (Galon,  clerc  de). 

Bornetitm^  Bournet. 

Boschaud  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Périgneux,  389.  Sancta  Maria  de 
Boscha\/\o. 

Boscus,  voy.  Saint-Julien,  Saiut- 
Nicolas. 

Botavilla,  Bouteville. 

Boulogne  (Notre-Dame  de),  412. 
Sancta  Maria  in  Bcionia. 

Bourgdieu  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bourges,  128,  161,  184,  332, 
425,  445.  Sancta  Maria  Dolensis. 
—  Audcbert,  abbé.  —  Hervé, 
moine  de  Bourgdieu.  —  Mi- 
racles de  la  Sainte  Vierge  à 
Bourgdieu,  358.  —  Voy.  Saint- 
Gildas. 

Bourges,  146.  Biturix  urbs. — Aude- 
bert,  archevêque.  — Voy.  Saint- 
Su  Ipice. 

Bourg-Moyen,  à  Blois  (Abbaye  de), 
156,  159?,  387,  415.  Sancta 
Maria  Blesensis. 

Bourgogne  ,  Burgundia,  425.  — 
Henri  I,  duc  de  Bourgogne. 

Bourgueil  (Abbaye  de)  j  dioc. d'An- 
gers, 126,  227,  323,  383.  Sanc- 
tus Petrus  Burguliensis. 
Bournet  (Abbaye  de),  dioc.  d'An- 
goulème,  388.  Sancta  Maria  de 
Bornelo. 
Bouteville  en  Angoumois  (Prieuré 
de),  dépendance  de  l'abbaye  de 
Savigny,  138,  246.  Sanctus  Pe- 
trus et  sanctus  Paulus  Botavilloe. 


—  Vers  du  docteur   de  Bout( 

ville,  246. 

Bouxières   (Abbaye    de),  dioc 

Toul,  puis  de  Nancy,  432.  Be, 

ta  Maria  de  Boxeriis  ad  moniaL 

Boxeriœ  ad  moniales,  Bouxières 

Brantôme   (Abbaye   de),    dioc. 

Périgneux,  389.   Sanctus  Petri 

et  sanctus  Siccarius  Brantosmensh 

Bray,  492.  Voy.  Saint  Sauveur. 

Bredon  (Eglise  de),  comté  de  Lel 

cester,  314.  Uredonia. 
Bretagne,    Britannia.     Gomtes    et 
comtesses  :  Alain,  Gonan,  Geof- 
froi,  Berte,  Gonstance. 
Breteuil  (Guillaume  de).  BritoUum 
BretUntonensis,  Bridlington. 
Bretonnerie,  voy.  Sainte-Grolx 
Brelons  (b:irbarie  des),  345. 
Breuil  Benoit  (Abbaye  du),   dio^ 
d'Évreux,  471.  Sancta  Maria 
Brolio. 
Breuil-Herbaud (Abbaye  du), dioc. 
de  Poitiers,  puis  de  Luçon,  391. 
Sancta  Maria  BroUii  Jrbaudi. 
Bria  (Géraud  de). 
Bridlington    (Prieuré   de),    comté 
d'York,  330.  Sancfa  Maria  Bret- 
Untonensis. 
JBriensis  Cella^  Celle  en  Brie 
Brignium,  Sie  en  Brignon. 
Brioude,  voy,  Saint-Julien. 
Brisète    (Prieuré   de),     comté    d 
Suffolk,  331.  Sanctus  Leonard\ 
de  Briesetta. 
Britannia,  Bretagne. 
BritoUum,  Breteuil. 
Brive    (Église    de),    381.    Sanctus 

Martinus  Urivensis. 
Brogne     (Abbaye    de),    dioc.   de 
Liège,    puis    de   Namur,    107. 
Broniense  cœnobium. 
Brolium,  Breuil-Benoît. 
Brolium  Gollandi,  Bois  Grolland. 
Brollium  Arbaudi,  Breuil-Herbaud. 
Broniensis,  Brogne. 
Broqueroy,  voy.  Saint-Denis. 
Bruges  (Eglise   de),    1 59.   Sanclus 

Donatianus  Brugensis, 
Bruno  (Rouleau  de  saint),  155. 
Bully  (Roger  de). 
Burch,  Peterborougli. 


1 


1 


TABLE. 


501 


Burchard ,  comte,  moine  à  Saint- 
Maur  des  Fossés,  251,  362. 

Burgensis  (sanctus  Petrus),  Peter- 
borough. 

Burgulium,  Bour£);ueil. 

Burgundia,  Bourgogne. 

Burton  (Abbaye  de)  ,  comté  de 
Stafford,  191  ,  Z\k.  Saiicta  Ma- 
ria Bcrtoniensis. 

Buxia,  Saint-Amant  de  Boisse. 

Buzay  (Abbaye de) ,  dioc.  deNantes, 
391.  Sancta  Maria  de  Buzeio. 


Cabïllo^  Chalon, 

Caen.  Appelé  Quadomus  ^  236;  et 
Queen,  42^.  —  Couvent  des  Car- 
mes ,  473.  —  Couvent  des  Cor- 
deliers,  473.  —  Couvent  des 
Croisiers  [fratres  Sanctse  Crucis), 
473.  —  Couvent  des  Dominicains 
(^fratres  prœdicatores  Sancd  Ja- 
cobi),  473.  —Hôtel-Dieu,  446.— 
Raoul,  fils  de  Fulcroid  de  Caen. 
—  Voy.  Saint-Etienne,  Saint- 
Sépulcre,  Sainte-Trinité. 

Cagia^  Chaage. 

Calemis^  Chelle. 

Callovium,  Chalivoy. 

Calmensis^  Chaume. 

Calmiliacensis,  Saint-Chaffre. 

Calmosiacensis^  Chaumousey. 

Caloc/ieiurn,  Chaloché. 

Calon  ,  clerc  de  l'église  de  Bor- 
deaux, 370. 

Calon,  évèque  de  Poitiers  :  son  rou- 
leau, 370. 

Calvimoits,  Chaumont. 

Canibonum ,  dépendance  de  Chezal- 
Benoît,  169. 

Cambrai  (Eudes,  évèque  de). 

Cambron  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Cambrai,  399.  Chambero. 

Caméra  Fons,  Chambre-Fontaine. 

Canipredon  (Abbaye  de),  au  comté 
de  Besalu,  53.  Sanctus  Peints 
Campi  Rotundi. 

Campus  Benediclus.  Champbenoît. 


Campus  Mollis  prope  Dîvionem,  voy. 

Sainte-Trinité  de  Dijon, 
Campus  Rotundus^  Campredon. 
Cai.cellata,  Chancelade. 
Canigou  (Abbaye  de),  dioc.  d'Elne. 
Rouleau  de  Guifrt-d,   comte    de 
Cerdagne,  mis  en  circulation  par 
les    religieux    de    Canigou,  50. 
Sanctus     Martinus     Kanigonensis, 
S.  M.  juxta  radiées  iVicei  montis, 
S.   M.  Montis  clangentis  agonem^ 
in  Monte  Ganigonensi.  — Les  moi- 
nes de  Canigou,  appelés  Barzo- 
lonenses,  Barceloni  et  Barcinonen- 
ses,  74,  81,  82. 
Cans,  voy.  Saint-Aubin. 
Cantorbéry    (Cathédrale  de),   204, 
317.    Ecclesia  Cliristi    Cantuarise, 
—  Lanfranc ,    Robert,    archevê- 
ques.—  Voy.  Saint-Augustin. 
Cantuaria^  Cantorbéry. 
Canut ,     roi     d'Angleterre  ,     186. 

Clinutus. 
Caranto,  voy.  Tonnay-Charente. 
Carcassonne  (Guifred,  évèque  de). 

Karchassonensis . 
Carennac    (Prieuré   de),    dioc.    de 
Cahors,  381-  Sanctus  Petrus  de 
Carennaco. 
Caritas,  Charité- sur-Loire. 
Carmus,  Charme-aux-Nonnains. 
Carnotensis,  Chartres. 
Carolus,  Charles. 
Cartusia,  Chartreuse. 
Carus  Campus,  Cercamp. 
Carus  Locui,  Cherlieu. 
Casa  Dei,  Cliaise-Dieu. 
Casse,  Chases. 

Casale  Benedicti,  Chezal-Benoît. 
Casiacensis,  Chesy. 
Cassan  (Prieuré  de),  dioc.  de  Bé- 
ziers,  381.  Sancta  Maria  de  Ca- 
tiano, 
Cassel  (Église  de  Saint-Pierre  de), 
160.    Sanctus  Petrus  Cassellensis. 
Castellaria,  Châtelliers, 
Cnstellio,  Conches. 
CasteUio  super  Scquanam^  Châtillon- 

sur-Seiiie. 
Cas  tell um,  Saint-André  de  Gâteau. 
Castillio,  Chàtillon-sur-Selne. 
Castleacre  (Prieuré   de),  comté  de 


502 


TABLE. 


Norfolk,    279.  Sancta   Maria  de 
Achra. 
Castra  Petrafforicensia,  Chastres. 
Castrens'is,  Chester. 
Castridununif  Châteaudun. 
Castrum  Nantoiiis ,  voy.  Saint-Se- 

verin. 
Castrum  Radulfi,  Châteauroux, 
Catalaunensis,  Chalons. 
Cateau,  ^'oy.  Saint-André. 
Catlialauncnsis^  Chalons. 
Catianum,  Cassaii. 
Caiix,     voy.     Saint  -  Victor  -  en - 

Caux. 
Cavaillon  (Église  de),  380.  Cauel- 

licenclum  conventus. 
Caziacum,  Chesy. 

Cécile ,  fille  de  Guillaume  le  Con- 
quérant et  abbesse  de  la  Trinité 
de  Caen,  177,  180,  224. 
Cécile,  recommandée  par  les  reli- 
gieuses de  Préaux,  289. 
Cella,  voy.  Saint-Guillain. 
Cella  Briensis,  Celle-en-Brie. 
Cella  Pruiiii^  Celle-Frouin. 
Cella  Treccnsis,  Moustier-Ia-Celle. 
Celle  (Abbaye  de  la},  dioc.  d'Aix, 

378.  Arta  Cella. 
Celle-en-Brie  (Prieuré  de  la),  dioc. 
de   Meaux,    420,    438.    Sanctus 
Petrus    et    Sanctus  Paulus  Cellœ 
Briensis. 
Celle-Frouin  (Abbaye    de),    dioc. 
d'Angoulême ,  388.  Sanctus  Pe- 
trus  Cellœ  Frui/u. 
Celse  (Saint),  19,  20. 
Celsiniacensis,  Soucilanges. 
Cenomanensis,  le  Mans. 
Cerasiacus,  Ccraseyum,  Cerasiensis, 

Cerisy. 
Cercamp  (Abbaye  de),  dioc.  d'A- 
miens,  412,    443.  Beata   Maria 
Cari  Campi.  ■ 
Cercanceau  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Sens,  416,  492.  Sancta  Maria  de 
Sacra  Cella.,  Serquenciau. 
Cerdagne    (Guifred ,    comte    de). 

—  Voy.  Saint-Laurent. 
Cerfroi    (Couvent    des   Mathurins 
de),    dioc.    de    Meaux,     410. 
Sancta  Trinitas  et  captivi. 
Cerisy     (Abl)aye    de),    dioc,    de 


Bayeux,  161,  216,  488.  Sancti 
Vigor  Cerasiaci,   Cerasiensis , 
Cerasejo. 

Cernell  (Abbaye   de) ,    comté 
Dorset,  279,  325.  Sanctus   Pe 
trus  Cerneliensis. 

Cerritaniensîs ,  voy.  Saint-Laurel 
de  Cerdagne. 

Cliaage    (Abbaye    du) ,    dioc.    de' 
Meaux,   409,  438,    464.    Beata 
Maria  de  Chagia.^   de    Cagia,  de 
Chagia  prope  Meldas. 

Chaalis  (Abbaye  de),  dioc.  de  Sen- 
lis,  380,  492.  Santa  Maria  Karoli 
Loci. 

Chagia,  Chaage, 

Chailma,  Chaume. 

Ciiaise-Dieu  (Abbaye  de  la),  dioc. 
de  Clermont ,  479.  Rouleau  de 
cette  abbaye,  490.  Sanctus  Ro- 
bertus  de  Casa  Dei. 

Chalivoy  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bourges,  393,  402.  Sancta  Ma- 
ria Caltovii. 

Chalochc  (Abbaye  de),  dioc.  d'An- 
gers, 392.  Sancta  Maria  de  Ca- 
lociieio . 

Chalon  (Cathédrale  de),  \b1.  Sanc- 
tus FincentiuS  Cabillonensis.  — 
Evêque  de  Chalon  :  Gerbaud. 
—  Voy,  Saint-Pierre. 

Chalons.  —  Cathédrale  {Sanctus 
Sliplianus  Catalaunensis,  Catha- 
launensis),  158,  270,  307,  435, 
468.  —  Fragment  de  rouleau 
trouvé  dans  un  ms.  du  chapitre 
de  Chalons ,  147.  —  Cordeliers, 
468.  —  Dominicains,  468.  — 
Mathurins,  435.  —  Évéques  : 
Guillaume,  Philippe,  Roger.  — 
Voy.  Notre  -Dame  -  aux -Vaux, 
Saint-Menge ,  Saint-Pierre-aux- 
Monts,  Toussaints. 

Chamhero,  Cambron. 

Chamblois,  voy.  Saint-Maurice, 

Chambre-Fontaine  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Meaux,  409,  440,  492. 
Beata  Maria  Cameiœ  Fontis. 

Champbenoît    (Abbaye  de),   dioc. 

de  Sens,    437.    Beata  Maria  de 

Campo  Benedicto  juxta  Previnno. 

Champagne  (Thibaut  I,  comte  de). 


TABLE. 


803 


Champs.  Voy.  Notre- Dame-des- 
Champs,  Saint-Martin. 

Chaucelade  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Périgueux,  389.  Sancta  Maria  de 
Cancellata. 

Chapelle -aux -Riches  de  Dijon 
(Chapitre  de  la),  ^78.  La  Cha- 
pelle es  Riches. 

Charente,  voy,  Tonnay. 

Charité-sur-Loire  (Prieuré  de  la), 
dioc.  d'Auxerre,  278,  ^2,  (tl6, 
480.  Beata  Maria  de  Caritate, 
Karitate. 

Charles  le  Chauve,  106,  261,  300, 
364.  Carolus,  Karoliis  Calvus. 

Charme  aux  Nonnains  (Prieuré du), 
dioc.  de  Soissons ,  418,  465. 
Sancta  Mafia  Charmi,  de  Carmo. 

Charroux  (Abbaye  de),  dior.  de 
Poitiers,  64,  279,  388.  Sanctus 
Salvator  Karrofensis ,  Karroffensis , 

Chartres.  Cathédrale  (Sancta  Maria 
Carnotensis),  157,  415,  471.  — 
Vers  de  l'école  de  Chartres,  157. 
Aimeri ,  chanoine .  —  Cordeliers , 
415,  471.  —  Dominicains,  415, 
471.  —  Voy.  Josaphat,  Saint- 
André ,  Sain  t-Chéron ,  Saint-Jean , 
Saint-Martin  en  Vallée  ,  Saint- 
Père. 

Chartreuse  (la),  près  de  Grenoble, 
156.  Eremus  Cartusiœ  prope  Gra- 
tianopolim. 

Chases  (Abbaye  des),  dioc.  de 
Saint-Flour,  483.  Casx. 

Chastelllo,  Châtillon. 

Chastres  (Abbaye  de),  dioc.  de  Pé- 
rigueux, 381.  Sancta  Maria  de 
Cas  tris  Petragoricensibus . 

Chastres  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Saintes,  389.  Sancta  Blaria  de 
Chas  tris. 

Châteaudun ,  dioc.  de  Chartres. 
Caslridunum.  Cordeliers,  470. — 
Voy.  Saint -Avit,  Sainte-Made- 
leine. 

Château-Landon ,  voy.  Saint-Se- 
verin. 

Châteauroux,  dioc.  de  Bourges. 
Castruin  Radulfi.  —  Cordeliers, 
446.  —  Voy,  Saint-Gildas. 

Châtelliers  (Abbaye  des),  dioc.  de 


Poitiers,  384.    Sancta  Maria  Ca- 
stellariorum. 

Châtillon  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Verdun,  435.  Beata  Maria  Cha- 
stellionis, 

Chàtillon-sur-Seine  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Langres,  157,394,  419, 
426.  Sancta  Maria  Castellionen- 
sis^  de  Castillione,  de  Castellione 
super  Sequanam,  —  Couvent  des 
Cordeliers,  419. 

Chaume  (Abbaye  de  la),  dioc. 
de  Nantes,  391.  Sancta  Maria  de 
Chailma. 

Chaume  (Abbaye  de  la),  dioc,  de 
Sens,  412,  423.  Sanctus  Petrus 
Calmensis. 

Chaumont  (Prieuré  de),  dioc.  de 
Sens,  411.  Beata  Maria  Calvi- 
montis. 

Chaumousey  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Toul,  434,  481.  Beata  Maria 
Calmosiacensis . 

Chelle  (Abbaye  de),  dioc.  de  Pa- 
ris, 262,  4i0,  464,  492.  Sancta 
Baltildis  et  sancta  Maria  Calen- 
sis,  sancta  Bathildis  Kalensis ,  san- 
cta Batildis,   Chielle. 

Chenoy  (Prieuré  du) ,  dioc.  de  Sens, 
469,  492.  Sancta  Maria  de  Cha- 
neio  prope  Senones,  Notre-Dame 
du  Cher  ne. 

Cherlieu  (Abbaye  de),  dioc.  del 
Besançon,  381.  Sancta  Maria 
Cari  Loci. 

Chester  (Église  de  Saint-Pierre  à), 
161,  Sanctus  Petrus  Castrensis. — 
Hugues  et  Richard,  comtes  de 
Chester. 

Chesv  (Abbaye  de),  dioc.  de  Sois- 
sons,  157,  253,'  302,  418,  465. 
Sanctus  Petrus  et  Sanctus  Paulus 
Casiacensis,  Caziaci,  Caziensis. 

Chezai-Benoît  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Bourges,  161,  371. — André, 
abbé  de  Chezai-Benoît.  —  San- 
ctus Petrus  Casalis  Bcnedicti. 

Chichester  (Cathédrale  de),  comté 
de  Sussex,  278.   Sancta  Trinitas 
Cicestrias. 
Chielle,  Chelle. 

Childebert,  roi.  79,  251,  300,364. 


50^ 


TABLE. 


Chnutus,  Canut. 

Choisy  en  Brie  (prieuré  de),  dioc. 
de  Meaux,  ^18.  Sanctus  Petrus 
de  Clioisiaco. 

Christ-church,  voy.  Cantorbery, 
Londres. 

Cicestria,  Chichester. 

Cinigisil,  roi  de  Westsex,  336. 

Cistercium,  Citeaux. 

Citeaux  (Abbaye  de),  dioc.  deCba- 
lon,  481.  S  a  net  a  Maria  Cister- 
c'icnsis.  —  Ordre  et  chapitre 
général  de  Citeaux,  395,  488. 

Clairfay  (Abbaye  de),  dioc.  d'A- 
miens, 443.  Sancta  Maria  de 
Claro  Fageto. 

Clairmarais  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Térouanne,  448.  Sancta  Maria 
de  Claro  Marisco. 

Clairvaux  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Langres,  394.  Sancta  Maria  Cla- 
rœuallis, 

Clairvaux  (Abbaye  de),  à  Metz, 
431.  Beata  Maria  Clarœvallis  Me- 
tensis. 

Clangens  agonem,  Canigou. 

Clara  Vallis,  Clairvaux. 

Clarum  Fagetum,  Clairfay. 

Clarum  Marlscum,  Clairmarais. 

Clermont  (Cathédrale  de),  128. 
Sancta  Maria  Avenicœ  sedis  et  san- 
ctus Systus.  —  Durand,  Etienne, 
évêques  de  Clermont. 

Cligniacensis,  Cluny. 

Cluny  (Abbaye  de),  dioc.  de  Ma- 
çon, 85,  157,  165,  372,  396, 
425,  478,  479.  SancUis  Petrus  et 
sanctus  Paulus  Cluniensis,  Clunia- 
censis,  Cligniacensis,  Clugniacen- 
sis.  —  Intrigues  des  moines  de 
Cluny  pour  l'élection  d'un  évé- 
que  de  Saintes,  241.  —  Ils  sou- 
tiennent la  cause  d'Innocent  II, 
348. —  Odon,  abbé,  361. 

Cluse,  voy.  Saint-Michel. 

Cognac  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Saintes?  244,  390.  Sanctus  Lco- 
degarius  Comniacensis. 

Coincy  (Prieuré  de),  dioc.  de  Sois- 
sons,  250,  297,  465,  466.  San- 
ctus Petrus  et  sanctus  Paulus  Con- 
siaceiisis,  de  Coinciaco. 


Colchester  (Église  de) ,  comté  d'Es-î 

sex,   341.  Sancta  Trinitas   Cole- 

cestrix. 
Colombœ,  Coulombs. 
Colombe  (Abbaye  de  la),  dioc.  d« 

Limoges,  383.  Sancta  Maria  d 

Columpna. 
Columbensis,  Coulombs. 
Columnaciœ  [Sancta  Maria),  412. 
Columpna,  la  Colombe. 
Comniacum,  Cognac. 
Compendium,  Compiègne. 
Compiègne,     dioc.     de    Soissons. 

Compendium. —  Cordeliers,  412. 

—  Dominicains,  441.   —  Voy. 

Saint-Corneille. 
Conciles,  Conques. 
Cona,  voy.  Saint-Laurent  des  Au- 

bats. 
Conan,  comte  de  Bretagne,  221. 
Couches  (Abbaye  de) ,  dioc.  d'É- 

vreux,    214,  335,    472.    Sanctus 

Petrus  et  sanctus  Paulus   Castel- 

lionis. 
Concorde  (saint), archevêque  d'Ar- 
les, voy.  Bésalu. 
Conflans,  voy.  Sainte-Honorine. 
Confluens,  Cuxa. 
Conques    (Abbaye   de),    dioc.    de 

Bodez,    424.    Sancta    Fides    de 

Couches. 
Consiacensis,  Coincy. 
Constance,   fille  de  Guillaume   l<î 

Conquérant,    comtesse   de  Bre-I 

tagne,  182,  221,  285. 
Constanciensis,  Coutances. 
Constantinum,  le  Cotentin. 
Conteviile  (Herluin  de). 
Contrœ,  dépendance  de  Chezal-Be- 

noît,  169. 
Conty  (Eglise  de),  dioc.  d'Amiens, 

1 57.  Sanctus  Anionius  Conteien- 

sis. 
Convatretisis,  Coventry. 
Corbeia,  Corbie. 
Corbeil,   diocèse    de    Paris,    492. 

Sancta  Maria  de  Corboleo,  439. 

Sancla  Maria   de  Campis  Corbo- 

liensis,  411.  —  Voy.  Saint- Gue- 

naud,   Saint-Jean    de   l'Hôpital, 

Saint-Spire, 
Corbeja,  Corbie,  Corvey. 


TABLE. 


b05 


(]orbie  (^Abbnye  de),  dioc.  d'A- 
miens, 159,  kkk,  488.  Sanctus 
Petrus  Corbe'ise^  Antiqua  Corbcya, 
Corliensis.  Fragments  de  rou- 
leaux de  Corbie,  kkl,  450.  — 
Voy.  Adam,  Foulques,  Garnier 
de  Bnran, Gérard,  Henri  de  Yil- 
1ers,  Hugues,  Robert. — Etienne, 
hôte  de  Corbie,  141. 

Corbigny  (Abbaye  de), dioc.  d'Au- 
tun,  277,  312,  k'Ib.  Sanctus  Pe- 
trus ,  sanctus  Paulus ,  sanctus 
Feterinus  et  sanctus  Leonardus 
Corbin'iensis,  Courbiniacensis. 

Corbinïemis,  Corbigny. 

Corboleum,  Corbodum,  Corbell. 

Corensis,  Saint-Martin  de  Cure.  . 

Coiiacensis  [Sanctus  Petrus), k2b- 

Cormaricensis,  Cormery. 

Cormeilles  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Lisieux,  206,  288,  473.  Sancta 
Maria  Cormeliensis. 

Corme/iw,  Cormeilles. 

Cormery  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Tours,  126,  162,  224,  321. 
Sanctus  Paulus  Cormaricensis, 
Cormariensis. 

Cornelio,  voy.  Saint-Robert. 

Corneliacensis  (Sancta  Maria),  319. 

Corncliacum,   dépendance  de  Che- 
zal-Benoît,  169. 
»    Cornillon,  voy.  Saint-Robeit. 

Corona,  Couronne. 

Corvey  (Abbaye  de),  en  Saxe, 444. 
Sanctus  Fitus  Novse  Corbejœ  in 
Sajssonia. 

Cotentin  (Eudes  et  Néel,  vicomtes 
du).  —  Voy.  Saint-Sauveur-le- 
Vicomte. 

Coulombs  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Chartres,  251,  322,  365,  414, 
424,  471.  Sancta  Maria  Colum- 
bensis,  de  Colombis. 

Cour,  voy.  Saint-Pierre. 

Courbiniacensis ,  Corbigny. 

Cour-Dieu  (Abbaye  de  la),  dioc. 
d'Orléans,  492.   La  Court- Dieu. 

Couronne  (Abbaye  de  la),  dioc. 
d'Angoulème,  388.  Sancta  Maria 
de  Corona. 

Court  Dieu  (la),  Cour-Dieu. 

Courtenay   (Église  de),    dioc.   de 


Sens,  416.  Sanctus  Petrus  Curti- 
niaci. 
Coutances  (Cathédrale   de),    161, 
218.  Sancta  Maria  Constanciensis . 

—  École  de  Coutances,  161. 
Couture  (Abbaye  de  la),  au  Mans. 

334.  Sanctus  Petrus  Culturse,  — 
Jobel,  abbé. 
Coventi  y  (Cathédrale  et  monastère 
de),  comté  de  Warwick,  160, 
194,  31-3.  Sancta  Maria  Conva- 
trensis  ;  sancta  Trini tas  et  sancta 
Maria  Cocetrensis  ;  Covantrensis. 

—  Robert,  évéque. 
Coxanus,  Cuxa. 
Crassa,  Grasse. 

Crécy,  voy.  Saint -Martin  près 
Crécy. 

Crespin  (Gilbert). 

Crespy,  Crispeium,  voy.  Saint- 
Arnoul  de  Crespy,  Saint-Tho- 
mas. 

Crispeium,  Crespy. 

Croix-Saint-Leutroi  (Abbaye  de  la), 
dioc.  d'Evreux,  209,  335,  424, 
449.  Sancta  Crux  et  sanctus  Leu- 
fredus ,  sanctus  Leutfredus  de 
Cruce,  sanctus  Leuffredus. 

Crolandia,  Croyland. 

Croyland  (Abbaye  de),  comté  de 
Lincoln,  200,  340.  Sanctus  Bar- 
tholomeus  et  sanctus  Guthlacus 
Crolandiœ,  Crulandise, 

Crulandia,  Croyland. 

Crux,  La  Croix-Saint-Leufroi. 

Cubjat  (Église  de),  dioc.  de  Péri- 


gueux 
Cub. 


?    382.   Sancta   Maria   de 


Cultura,  Couture. 

Cunaud  (Prieuré  de)  dioc.  d'An- 
gers, dépendance  de  l'abbave  de 
Tournus,  126,  227,  383.  Coeno- 
bium  Cunaldense ,  sancta  Maria 
Cunaldi. 

Cure  (Saint  Martin  de). 

Curia,  voy.  Saint-Pierre  delà  Cour. 

Curtiniaciim,  Courtenay. 

Cuxa  (Abbiiye  de  Saint-Michel  de), 
44,  133  Sanctus  Michael  Con- 
fluentis, Sanctus  Michael  Coxanus. 
—  Encyclique  écrite  au  nom  des 
moines  de  Cuxa,  44. 


806 


TABLE. 


D 


■  Dagobert,  roi,  77,  106,  261,  300, 
364. 
Dalon  (Abbaye   de) ,  dioc.  de  Li- 
moges,  382.  Sancta  Maria  Da- 
loms. 

Dames  ,  voy.  Saint  -  Pierre  aux 
Dames. 

Dammartin  (Église  de  Saint-Jean 
de),  dioc.  de  Meaux,  410.  Bea- 
tus  Johannes  Baptista  de  Donna 
Martïno. 

Dampierre,  dans  la  forêt  de  Craon, 
lieu  de  retraite  du  b.  Vital,  283. 
Domni  pelra. 

Découverte  (Notre-Dame  la),  voy. 
Notre-Dame  la  Découverte. 

Dei  custodia,  Dieulouard. 

Déols,  voy.  Bourgdieu. 

Dervense  monasterium,  Montier  en 
Der, 

Désert,  voy.  Saint-Guillem. 

Dcsertum,  Lesme. 

Deuil  (Prieuré  de),  dioc.  de  Paris, 
365,  492.  Sanctus  Eugenius  de 
Diogilo,  Duel. 

Dieulouard  (Collégiale  de  Saint- 
Laurent  de),  dioc.  de  Verdun, 
432.  Sanctus  Laurentius  de  Dei 
custodia, 

Dijon.  Sainte  chapelle  (Capella  du- 
cis  Burgundlœ  in  Divione),  481, 
483.  —  Couvent  des  domini- 
cains, 484. — Voy.  Chapelle  aux 
Riches,  Saint-Benigne ,  Saint- 
Etienne,  Saint-Lieu,  Sainte-Tri- 
nité. 

Diogilum,  Deuil. 

Dive,  voy.  Saint-Pierre  sur  Dive. 

Divio,  Dijon. 

Dodo,  meurtrier  de  saint  Lambert, 
107. 

Dol  (Baudri,  évêque  de). 

Dolensis  [^Sancta  iJf aria), Bourgdieu. 

Domni  pelra,  Dampierre. 

Donnas  Martinus,  Dammartin. 

Dorchester  (Ethéric,  évêque  de), 

DouUens  (Abbaye  de),  dioc.  d'A- 


miens, 412.  Sanctus  Michaeldë 

Dullendio. 
Dreu  [du  Neuf  marché],  296. 
Dreux  (Collégiale  de  Saint-Etienne 

de),    dioc.    de    Chartres,    471. 

Sanctus    Stephanus  de  Drocis.  — 

Voy.  Sainte-Gemme. 
Drocse,  Dreux. 
Drogo,  Dreu. 
Duel,  Deuil. 

Dulcis  Fallis,  Vau  la  Douce. 
Dulgcrius,    nulli  philosophorum  se- 

cundus,  225. 
Dullendium,  Doullens. 
Durand,  évêque  de  Clermont  :  son 

rouleau,  145. 
Durcurtensis,  Honnecourt. 


Eadmundus,  Edmond. 

Eadnodus,  iEdnoth. 

Eadwardus,  Edouard. 

Eau  (Abbaye  de  1')  près  Chartres, 
471.  Beata  Maria  de  Aquapropc 
Carnotum. 

Eble,  évêque  de  Limoges,  14. 

ELle  de  Turenne,  abbé  de  Tulle  : 
son  rouleau,  361. 

Eboracum,  York. 

Ebroicm,  Evreux. 

Ebulus^  Eble, 

Ecouis  (Collégiale  d'),  dioc  de 
Rouen,  460.  Beata  Maria  d'Es- 
coujes . 

Edgar,  roi  d'Angleterre,  315,  338. 

Edgida,  Edith. 

Edith,  femme  d'Edouard  le  Confes- 
seur, 203.  Edgida. 

Edmond  [comtej,  194. 

Edouard  le  Confesseur,  roi  d'An- 
gleterre, 203,  3)5,  336.  Eadwar- 
dus, ^dwardus^  Eduardus. 

Eduensis,  Aulun. 

Egelward,  comte,  190.  Agelwardus. 

Egnesham  (Abbaye  d')  comté  d'Ox- 
ford, 316.  Sancta  Trinitas  et 
sancta  Maria  Egneshamniœ , 

Electis,  Aleth, 

Elemosina,  Aumône, 


TABLE. 


507 


Elfric,  comte,  \9k.  -/Elfridus. 

ElinandjévêquedeLaon,  256,  305. 

Elisabeth  Sconinck,  abbesse  de 
Vorst,  près  Bruxelles,  Son  rou- 
leau, kS5. 

Elnonens'ts,  Saint- Amand  en  Puèle. 

Ely  (Abbaye  d') ,  comté  de  Cam- 
bridge, 279,  339.  Sanctus  Petrus 
et  sancta  Adeldrjda  [Mlheldre- 
tha)  ,Eliens'is,  Eljensis. — Siméon, 
abbé  d'Ely. 

Emma,  femme  de  Canut,  roi  d'An- 
gleterre, 185,  336.  Imma,  Ymma. 

Emma,  comtesse,  bienfaitrice  de 
Saint-Désir  de  Lisieux  ,  205 , 
288. 

Emma,  bienfaitrice  de  l'abbaye  de 
Cormeilles,  288. 

Emma,  femme  de  Roger  de  Ma- 
gneville,  217. 

Emmeline,  fondatrice  de  la  Tri- 
nité de  Rouen,  293. 

Emmurées  (Couvent  des),  près 
Rouen,  459.  Sanctus  Dominicus 
juxta  Rothomagum. 

Engolismens'is,  Angouléme. 

Eoveshammium ,  Evesham. 

Épernay  (Abbaye  de  Saint-Martin 
d'),  dioc.  de  Reims,  451.  Beatus 
Martinits  de  Spernaco. 

Épernon  (Prieuré  d'),  dioc.  de 
Chartres,  252.  Sanctus  Thomas 
Sparnonensis. 

Épinal  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Toul. 
puis  de  Saint-Dié,  433.  Sanctus 
Goer'icus  Spinalensis.  — Chanoines 
de  Saint-Goëric,  434. 

Eremus,  voy.  Saint-Michel. 

Erm,  voy.  Saint-Michel. 

Ernulfiberia,  voy.  Saint-Neot. 

Enndfus,  Arnoul. 

Esceran,  voy.  Saint-Leu, 

Escharlis  (Abbaye  des),  dioc.  de 
Sens,  416.  Sancta  Maria  de  Es~ 
chai  lis. 

EscoujeSj  Ecouis. 

Espagne  (Abbaye  d'),dioc.  d'A- 
miens, 413.  Sancta  Maria 
Hjspanorum. 
Essomes  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Sois- 
sons,  254,  302,  418,  465.  Sanc- 
tus Ferreolus  Sosmensis,   Solma- 


censis.  —  Sanctus  Bar  a  Sosmensis  ^ 
465. 

Esterp  (Abbaye  de  i'),  dioc.  de  Li- 
moges, 279.  Sanctus  Petrus  et 
Sanctus  Walterius  Stirpensis. 

Estrée  (Abbaye  de  1'),  dioc.  d'É- 
vreux,  471.  Sancta  Maria  de 
S  t  rata. 

Estrun  (Abbaye  d'),  dioc.  d'Arras, 
447.  Beata  Maria  de  Strumis, 

Etampes,  dioc.  de  Sens,  Stampx. 

—  Couvent  des  Cordeliers,  411 . 

—  Voy.  Morigny. 
Ethelstan,   roi  d'Angleterre,    186. 
Ethelwulf,   roi  d'Angleterre,  186, 

336.  Adwlfus,  Jthulfus. 

Etheric,  évêque  de  Dorchester, 
201.  — Mlher'cus. 

Etienne  (vers  d'un  certain),  371. 

Etienne,  comte  de  Blois,  253. 

Etienne,  évêque  deClermont,  128- 

Etienne,  hôte  de  Corbie,  141. 

Etienne  de   Fougères,    évêque  de 
Rennes,    compose    la    Vie    du 
,  b.  Vital,  281. 

Etienne,  évêque  de  Mâcon,  396. 

Étoile  (Abbaye  de  1'),  dioc,  de 
Chartres,  puis  de  Blois,  391. 
Sanctus  Salvalor  de  Stella. 

Eu  (Béatrix  et  Leceline,  comtes- 
ses d'). 

Eudes,  conf.  Odon. 

Eudes,  évêque  de  Bayeux,  185. 

Eudes  (maître)  [moine  de  Bonne- 
val],  Vers  de  lui,  365. 

Eudes,  évêque  de  Cambrai.  Ency- 
clique sur  sa  mort,  171. 

Eudes,  vicomte  du  Cotentin,  204. 

Eudes  le  Sénéchal,  217,  292. 

Eustache  Mercadé,  476. 

Eva,  comtesse,  78. 

Evesham  (Abbaye  d'),  comté  de 
Worcester,  193,  312.  Sancia 
Maria  et  sanctus  Ecgwinus  Eovt- 
sliammii,  sancia  Maria  Eovesliam- 
nensis. 

Évreux  ,  Ebroicse.  Cathédrale 
{Sancta  Maria),  214,  323,  414, 
449,  471.  —  Eglise  Saint-Jean, 
472.  —  Cordeliers,  414,  449. 
—  Dominicains  {Sanctus  Ludo- 
vieus)^  449,  472.  —  Guillaume, 


508 


TA^.E. 


comte  d'Évreux  ;  Helvise,  com- 
tesse. —  Voy.  Saint-Sauveur, 
Saint-Taurin,  Sainte-Trinitç. 

Exaquium,  Lessay. 

Exeter  (Abbaye  et  cathédrale  d'), 
comté  de  Devon,  ]91.  Sancta 
Maria  et  sanctus  Petriis  Exonien- 
sis,  —  Prieuré  de  Saint-Nicolas 
d'Exeter,  191. 

Exoldunum,  Issouduu. 

Exonïensls ,  Exeter. 

Ej'e  (prieuré  de),  comté  de  Suf- 
folk,  ^k\.  Sanctus  PetrusMiie. 

Eynesbury,  voy.  Saint-Néot. 


F.,  évêque  de  Fréjus,  377. 

Faidit  (Hélie). 

Falaise,  dioc.  de  Séez.  Fales'a, 
Falleslensis.  Eglise  Saint-Gervais, 
160. —  Eglise  Sainte-Trinité, 
160.  —  Couvent  des  Cordeliers, 
4^6,  472.  —  Voy.  Saint-Jean. 

Falcoberga^  Fauquembergue. 

Falesia,  Fal/esia,  Falaise. 
gallium,  voy.  Saint-Michel. 
5fFaronville,  dioc.  d'Orléans,  492. 

Faremoutier  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Meaux  ,  420,  438  ,  464.  Sancta 
Maria  Farcmonasterii  in  Bria. 

Fauquembergue  (Eglise  de),  dioc. 
de  Boulogne,  412.  Sancta  Ma- 
ria de  Fatcolierga. 

Fay,  voy.  Saint-Michel. 

Fécamp  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Rouen,  211,  295,424,457,478, 
479,  488.  Sancta  Trinltas  Fis- 
canni,  Fiscancnsis^  de  Fiscampno. 

—  l'Vagments  d'un  rouleau  pa- 
raissant venir  de  Fécamp,  425. 

—  Matbilde,  récluse  de  Pécamp, 
295.  —  Guillaume,  abbé. 

Ferltas^  Ferlé. 

Ferrières  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Sens,  416,  423,  448,  492.  Sanc- 
tus Petrus  Ferrariensis ,  Ferre- 
riensis. 

Ferté  (Abbaye    de    la),    dioc.   de 


Chalon,  396,  481.  Sancta  Mari, 
de  Firtate,  de  Firmitate. 
Ferté-Alais  (Église  de  la),  dioc.  de 
Sens,  411.  Sancta  Maria  de  Fe- 
ritale  J^ales. 
Figeac  (Abbaye  de),   dioc.  de  Ca- 

hors,  372.  " 
Filles-Dieu    de   Paris,  410,    439, 
492.    Sancta    Maria    Magdalena 
Filiarum  Dei  Parisius. 
Filles-Dieu  de  Rouen,  459. 
Firmitas,  Ferté. 
Firtas,  Ferté. 

Fiscannum,  Fiscampnum,  Fécamp. 
Fisciclense     canobium ,    dioc.      de 

Lucques,  156. 
Flandre,  Flandria,  opposé  à  Fran- 

cia,  142. 
Fiaviacum,  Saint-Germer. 
Flavigny  (Abbaye  de),  dioc.  d'Au- 
tun,  395,419,  425,  479.  Sanctus 
Petrus,  sanctus  Pau  lus  et  sanctus 
Prœjectus   Flaviniacensis ,    Flaci- 
gniacensis. 
Flay,  voy.  Saint-Getmer. 
Fleury  (Abbaye  de),    dioc.  d'Or- 
léans, 15,   16,  19,  20,  21,  48, 
105,  326,  403,  404,  410,  424, 
492.   Sanctus  Benedictus  Floria- 
ccnsis. — Autrefois  appelé  Aurea 
vallis  ,20.  —  André,  prieur  ou 
doyen  de  Fleury. 
Flona  (Abbaye  de),  dioc.  de  Liège, 
372.  Sanctus  Matheus  Flonensis. 
Flo renne    (Abbaye    de),    dioc.   de 
Liège,  87.  Sanctus  Johannes  Flo- 
rin is. 
Florent  de  Worcester,  313. 
Floriacensis,  Fleuiy, 
Floricus,  abbé  de  ...,  167. 
Florinis,  Florenne. 
Flotain  (Prieuré   de),    près  de  la 

forêt  d'Orléans,  492. 
Foissy     (Prieuré     de),     dioc.    de 
Troyes,  419.  Sancta  Maria  Fos- 
seiaci. 
Fons  Besuœ,  Bèze. 
Fons  Comiti,  Fontaine-le-Comte. 
Fons  Dulcis,  Font-Douce. 
Fons  Ebraudi,  Fontevraud. 
Fons  Evarldi,  Fontevraud. 
Fons  Johannis,  P'ontaine-Jean . 


I 

I 
I 


TABLE, 


309 


Pons  Guerardi,  Fontaine-Guérard. 
Fons  Maurini ,  Fontmorigny. 
Fons  Sancti  Martini ,  Fontaine-Saint- 

Murtin. 
Fontaine ,    voy.     Saint-Eloi-Fon- 

taine. 
Fontainebleau ,     ^92.      Fontaïne- 

bliaut. 
Fontaine-Guérard     (Abbaye     de), 

dioc.    de    Rouen,    460.    Sancta 

Maria  de  Fonlibus  Guerardi. 
Fontaine- Jean  (Abbaye  de),  dioc. 

de  Sens,  416.  Fons  Johannis^ 
Fontaine-le-Comte    (Abbaye    de) , 

dioc.   de    Poitiers,  38'i.    Sancta 

Maria  de  Fonte  Comiti. 
Fontaines  (Hugues  de). 
Fontaines  (Église  de),  en  Périgord  ? 

389.  Sancta  Maria  de  Fontanis. 
Fontaine-Ies-Blanches  (Abbaye  de), 

dioc.  de  Tours,  38ô.  Sancta  Ma- 
ria de  Fontanis. 
Fontaines- les -Nonnains ,    diocèse 

de  Meaux,  Fontanx.  Encyclique 

composée  dans  cette  maison  sur 

la  mon  de  Guillaume  des  Bari-es, 

(i07. 
Fontaine  Saint-Martin  (Prieuré  de 

la),   dioc.   du  Mans,  387,  kOt. 

Sancta    Maria    de    Fonte    Sancti 

Martini. 
Fontanx^  Fontaines,  Fontaines-les- 

Blancbes  ,   Fontaines  -  les  -  Non- 
nains,  .Saint -Genis. 
Fontanel/a,  voy.  Saint- Wandrille. 
Fontanetum,  Fontenay. 
Fontaynes,  voy.  Saint-Genis. 
Fontdouce  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Saintes,  390.  Sancta  Maria  Fon- 

tis  Dutcis. 
Fontenay  (Abbaye  de),  dioc.  d'Au- 

tun .  395,  415.  Sancta  Maria  de 

Fonteneto. 
Fontenay  (Abbaye    de),   dioc.   de 

Bayeux,    185,  424,   446,    489. 

Sanctus  Steplianus  Fontanelensis, 

de  Fontaneto   Abbatiee^   de  Fon- 

teneio. 
Fontenelle,  voy.  Saint-Wandrille. 
Fontenetum,  Fontenay. 
Fonte vraud  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Poitiers,  283,   323,    372.   Fons 


Ebraiidi ,  Sancta  Maria  Fonti 
Evaridi. 

Fontinella,  voy.  Saint-Wandrille. 

Fontmorigny  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Bourges  ,  393.  Sancta  Maria 
Fontis  Maurini. 

Footel,  ^oy.  Malenoue. 

Formosellensis ,  Wormezel. 

Forojutiensis,  Fréjus. 

Fossatensis,  voy.  Saint-Maur. 

Fosse  (Abbaye  de),  dioc.  de  Liège, 
87.  Sanctus  FoUanus  Fossensis. 

Fosseiacum,  Foissy. 

Fossensis,  Fosse. 

Forest  (Abbaye  de) ,  près  de 
Bruxelles.  Voy,  Vorst. 

Foucard,  abbé  de  Saint-Amand. 
Son  rouleau,  136. 

Fougères  (Etienne  de). 

Foulques,  comte  d'Anjou,  415. 

Foulques ,  abbé  de  Corbie.  Son 
rouleau,  138. 

Foulques,  évêque  de  Marseille  , 
378. 

Fraineda ,  Frenade. 

France.  Francia,  opposé  à  Flan- 
dria,  142.  Pays  désigné  au  trei- 
sième  siècle  par  le  mot  Francia, 
423.  Conf.  Gaule. 

Franquevaux  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Nîmes,  380.  Sancta  Maria  Li- 
bérée FaiUs. 

Frangswalo^  Fransgalon. 

Fransgalon ,  bienfaiteur  de  la  ca- 
thédrale de  Winchester,  336. 

Fréjus,  Forojuliensis.  F.,  évêque, 
377. 

Frénade  (Abbaye  de  la),  dioc.  de 
Saintes,  390.  Sancta  Maria  de 
Fraineda. 

Fresniont,  Froidmont. 

Frigidus  Mons,  Froidmont. 

Frimerivilc  [Sanctus  Petrus  de),  405. 

Froidmont  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Beauvais,  413,  461.  Sancta  Ma- 
ria de  Fresmont  ^  Frigidi  Montis. 

Fruttuaria  (Abbaye  de),  480,  Fruc- 
tuariensis . 

Fulcardus,  Foucard. 

Fulco,  Foulques. 

Fulcroid  de  Caen,  père  de  Raoul, 
342. 


510 


TABLE. 


6 


Gaiensis,  Gaye. 

Gaillac  (Abbaye  de),  dioc,  d'Alby, 

61.  Sanctus  Michael  GaUiacensïs 

et    sancti   martires   ^rconcius    et 

Sacerdos,  super  Jluvlum  Tarnis. 
Gallia,  Gaule. 
Galliacensis ^  Gaillac. 
Gand ,   voy.  Saint-Bavon  ,   Saint- 
Pierre. 
Ganigonensis,  Caiiigou. 
Gard  (Abbaye  du),  dioc.  d'Amiens, 

413.  Sancta  Maria  de  Gardo. 
Gardrade,    fondateur   de  l'abbaye 

de  Bassac,  140,  389. 
Gardum,  Gard. 
Garnaud  (Pierre). 
Garnier  de  Boran,  abbé  de  Corbie. 

Rouleau  attribué  à  cet  abbé,  kk^. 
Garnier,  abbé  de  Saint-Etienne  de 

Dijon.  Son  rouleau,  134. 
Garsadonuts ,    fils  d'Ansel,   fonda- 
teur de   l'abbaye   de  Morigny, 

321. 
Gascons  (Les)  massacrent  Abbou, 

36. 
Gason,  voy.  Wason. 
Gassicourt,  voy.  Saint-Sulpice. 
Gastines    (Abbaye   de),   dioc.     de 

Tours,    386.    Sancta   Maria  de 

Guastincta. 
Gaucelin,  évéque  de  Lodève,  391. 
Gaudiacum,  Gouy. 
Gaudin,  moine  de  Psalmody.  Vers 

de  lui,  380. 
Gaudo,  comte,  bienfaiteur  deNotre- 

Dame  de  Saintes,  243. 
Gaufredus,  Gaufridus,  Geoffroi. 
Gaule,  conf.  France.  Liège  située 

sur  la  frontière  de  la  Gaule,  107. 
Gautier,  abbé  de....   Son  rouleau, 

399. 
Gautier  Gifard,  211,  296. 
Gauzbert,    abbé    de   Marmoutier. 

Son  rouleau,  42. 
Gauzbert,  moine  de  Saint-Martial 

de  Limoges.  Son  rouleau,  8. 
Gaye  (Prieuré  de),  dioc.  de  Troyes, 

310.  Sancta  Maria  Gaiensis. 


G^llo,  Saint-Guillem  du  Désert. 
Gemeticum,  Gemmeticensis,   Jumi 

Geoffroi ,    comte   d'Anjou ,    387 
415. 

Geoffroi,  comte  de  Bretagne,  221 

Geoffroi,  duc  de  Guienne,  231. 

Geoffroi,  prieur  de  Saint-Benig» 
de  Dijon,  185. 

Geraldus,  Géraiid. 

Gérard,  coiif.  Géraud,  Girard, 
Giraud. 

Gérard,  évéque  d'Angouléme,  348, 

Gérard,  moine  de  Corbie.  Son  rou- 
leau, 443. 

Gérard,  moine  de  Saint -Aubin 
d'Angers,  mort  le  4  nov.  1123, 
346. 

Gérard,  moine  de  Saint-Remi  dè| 
Reims,  41. 

Gérard,  abbé  de  Saint-Vincent  de 
Metz,  430. 

Géraud,  conf.  Gérard,  Girard, 
Giraud. 

Géraud  de  Dria,  324. 

Géraud,  abbé  de  Montierneuf  à 
Poitiers.  Son  rouleau,  145. 

Géraud  de  Tticio,  324. 

Germanie.  Liège  située  sur  la  fron- 
tière de  la  Germanie,  107.  — 
Maestricht  situé  à  l'extrémité  de 
c  Teutonica  terra ,  j  95 . 

Germond,  moine  de  Sens.  Vers  de 
lui,  272. 

Geroldi  mons,  Grandmont. 

Gervais ,  archevêque  de  Reims, 
264., 

Glen  (Église  de),  dioc.  d'Auxerre, 
403.  Beatus  Stephanus  de  Giemo.  ' 

Gifard  ,  Giffard  (  Gautier ,  Guil- 
laume, Osberne). 

Gilbert  Crespin,  abbé  de  Westmin- 
ster, 315. 

Gilbert  de  Laigle,  213. 

Gilbert  fils  de  Roger  de  Magne- 
ville,  217.      . 

Gilbert  de  la  Porrée,évêquede  Poi- 
tiers. Encyclique  sur  sa  mort, 
362. 

Gillenghien  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Cambrai,  399.  Gillengien. 

Gimegensis ,  Gimeciensis,  Jumièges. 


TABLE. 


SU 


Girard ,    conf ,    Gérard  ,   Géraud, 

Giraud. 
Girard,  abbé  de....  Son  rouleau, 

352. 
Girard,     moine    de    Saint-Aubin 

d'Angers.  Son  rouleau,  125. 
Giraud,    Conf.    Gérard ,   Géraud, 

Girard. 
Giraud  de  Salles.   Encyclique  sur 

sa  mort,  279. 
Girbauc],  évèque  de  Chalon,  164. 
Glslebertus ,  Gilbert. 
GlamnafoUensls  ,   voy.   Saint -Maur 

sur  Loire. 
Glandève  (Cathédrale  de),  377 .  San- 

cta  Maria  Glandetens'ts .  Raimond, 

évêque. 
Glanniensls,  Saint-Florent  le  Vieil. 
Glastonbury  (Abbaye  de),    comté 

de  Somerset,  192,   339.   Sancta 

Maria  Glaston'tœ. 
Glastonia,  Glastonbury. 
Glocestra,  Gloccestra,    Gloucester. 
Glonensis,  Saint-Florent  le  Vieil. 
Gloucester  (Abbaye  de),  279,  312. 

Sanctus    Petrus    de    Gloccestra , 

Glocestra. 
Godefroi,  évèque  d'Amiens,  303. 
Godesberhc,  voy.  Saint-Aubert. 
Godiva,  femme  de  Leofric,  comte 

de  Mercie,  313. 
Goffridus,  Geoffroi. 
Gombert,    chanoine    de    Meaux. 

Vers  de  lui,  263. 
Gonbertus^  Gombert. 
Gondulfe,   évèque    de   Rochester, 

203, 
Gontran,  roi,  251.  Gothranus. 
Gornaium,  Gournay. 
Gorze  (Abbaye  de),  dioc.  de  Metz, 

432 ,    480.    Sanctus    Gorgonîus 

Gorziensis. 
Goscelin  d'Arqués,  293. 
Gothrannus,  Gontran. 
Goubert  d'Aufay,  296.    Gulbertus. 
Goufernum,  Saint- André  de  Gouf- 

ftr. 
Gouffer,  Saint-André. 
Gournai,  voy.  Saint-Hildevert,  Gor- 

nayum. 
Gournay  sur  Marne  (Prieuré  de), 
dioc.  de  Paris,  410,  439,  492. 


Beata  Maria  de  Gornaio,  de  Gour' 

nayo  super  Maternant. 
Gouy  (Prieuré  de),  dioc.  d'Amiens, 

413.  Sanctus  Petrus  de  Gaudiaco. 
Goz  (Richard). 
Grâce-Dieu  (Abbaye  de  la),   dioc. 

de  Saintes,   puis    de   Maillezais, 

390.    Sancta    Maria    de    Gracia 

Dei. 
Grais   (Val   aux),   voy.    Val   aux 

Grais. 
Grandchamp  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Chartres,  41 4.  Beata  Maria  Gran- 
dis Campi. 
Grandmont  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Malines,  399.  Mons  Geroldi. 
Grasse  (Chapitre  de),  377.  Capitu- 

lum  Grassense. 
Grasse  (Abbaye  de  la),    dioc.   de 

Carcassonne,  54, 131.  Sancta  Ma- 
ria Crassa. 
Gratia  Dei^  Grâce  Dieu. 
GratianopoUs ,  Grenoble. 
Graville    (Prieuré  de),    dioc.    de 

Rouen,  458.  Sancta  Honorina  de 

Guerardi  villa  juxta  mare, 
Grenoble    (Cathédrale   de),    156. 

RcclesiaGratianopoUtana, — Voy. 

Chartreuse. 
Grès  (Saint-Etienne  des). 
Gressium,  Grez. 
Grestain  (Abbaye  de),  dioc.  de  Li- 

sieux,   207,   289.   Sancta  Maria 

Gresteni. 
Grez  (Eglise  de  Notre-Dame  de), 

dioc.  de  Sens,  416.  Beata  Maria 

de  Gressio. 
Grosbois  (Abbaye  de),  dioc.  d'An- 

goulême,   388.  Sancta  Maria  de 

Grosso  Bosco. 
Guacicuria,  voy.  Saint-Sulpice. 
Guadelensis,  Saint -Méen. 
Guaruntiœ  (Sancta  Maria),  413. 
Guastincta,  Gastines. 
Guerardi  villa,  Graville. 
Gui,  conf.  Gaudo. 
Guichard,    archevêque    de  Lyon, 

394. 
Guienne  (Geoffroi,  duc  de).  Aqui- 

tani, 
Guifred,   évèque  de  Carcassonne, 
53. 


512 


TABLE. 


Guifred,  comte  de  Cerdagne.  Son 
rouleau,  49. 

Guifi-ed,  abbé  de  Saint-Victor  de 
Marseille,  69. 

Guigues,  évèqtie,  89. 

Guillaume,  abbé  de 126. 

Guillaume,  abbé  de Son  rou- 
leau, IkQ. 

Guillaume  des  Barres.  Son  rou- 
leau, 407. 

Guillaume,  fils  de  Robert  Bertran, 
291. 

Guillaume  de  Breteuil.  215. 

Guillaume,  évéque  de  Chàlons, 
309. 

Guillaume  le  Conquérant, roi  d'An- 
gleteiTe,  180,  183,  284.  Rou- 
leau de  Mathilde  ,  sa  fille,  177. 

Guillaume,  comte  d'Évreux,  297. 

Guillaume,  abbé  de  Fécamp  :  son 
rouleau,  167. 

Guillaume  Giffard,  évéque  de 
Winchester  :  son  rouleau,  347. 

Guillaume  «de  Munmirail  »,  384. 

Guillaume,  clerc  de  l'église  de 
Nantes,  370. 

Guillaume,  comte  de  Nevers,  278. 

Guillaume,  fils  d'Osberne,  comte, 
206,  215,  288. 

Guillaume,  évéque  de  Poitiers  :  sa 
lettie  sur  la  mort  de  Giraud  de 
Salles,  280. 

Guillaume,  chevalier,  bienfaiteur 
de  l'abbaye  de  Préaux,  207. 

Guillaume,  prêtre  de  Rosny,  210- 

Guillaume,  archevêque  de  Rouen, 
183, 284. 

Guillaume  le  Roux,  roi  d'Angle- 
terre, 183, 285. 

Guillaume,  abbé  de  Saint-Aubin 
d'Angers  :  son  rouleau,  398. 

Guillaume,  comte,  moine  à  Saint- 
Maur  des  Fossés,  251,  362. 

Guillaume,  chevalier,  bienfaiteur 
de  l'église  Sainte-Trinité  de  Poi- 
tiers, 232. 

Guistres  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Bordeaux,  139.  Sancta  Maria 
Aquistrens'is. 

Guitonia,  Winchester. 

Gulbertus,  Goubert. 

Gundulfus,  Gondulfe. 


H 


Habita  (Sancta  Maria  o'e),  387. 
Hadvise,    femme    d'Osberne    GiJ 

f.rd,  186. 
Haidis,  voy.  Haïde. 
Haïdc,  abbesse  de  Saint-Amand  dd 

Rouen  :  sou  rouleau,  401. 
Ham  (Abbaye  de  Notre-Dame  de), 

dioc.    de    Noyon,    406.    Sancta 

Maria  Hamensis. 
Ham  (abbaye  de  Saint-Sauveur  de), 

dioc.    de    Térouanne,    puis   de 

Saint-  Omer,   167.  Sanctus  Sal- 

vator  Hamensis, 
Hambie(Abbajede),  dioc.deCou- 

tances,    405.     Beata    Maria    de 

Hambeia. 
Hameliusy  chevalier,  220. 
Hatncricus,  voy.  Aimeri. 
Harbonnière,  dioc.  d'Amiens,  406. 

Sancta  Maria  de  Harbonières. 
Hardouin,  chanoine  de  Saint-Mar- 
tin de  Tours  :  vers  de  lui,  228. 
Harveus,  voy.  Hervé. 
Haiidis,  voy    Haïde. 
Haute-Bruyère  (Prieuré  de),  dioc, 

de   Chartres,   305,   414.  Sancta 

Maria  Àltx  Brueriœ. 
Hautescille  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Toul,  puis  de  Nancy,  433.  y^ltc 

Siha. 
Hautniont  (Wallon,  moine  de  i. 
Hautpas,  voy.  Saint -.lacques. 
Hautviller  (Abbaye   de),  dioc.   dcl 

Reims,    166,   257,  307.   Cœno- 

bium  Altvillarense^  sanctus  Petriis 

Alti  Fi/taris. 
Havidis,  Hawidis,  voy.  Haïde. 
Hajdis,  yoy.  Haïde. 
Hébraïque    (langue),    étudiée    par 

les  dominicains  de  Dijon,  484. 
Hedeia,  Hierre. 
Hedingham    (Prieuré   de),    comté 

d'Essex,  400. 
Hélie,    évéque    de ,    mort    en 

1233,  415. 
Hélie  Faidit,  382. 
HelividiSj  voy.  Haïde. 
Héloïse  (Vers  atlribués  à),  299. 


TABLE. 


513 


Uelvidis^  voy.  Haïde. 
Helvlse,  comte  d'Évreux,  297. 

Henri,  abbé  de Son  rouleau, 

375. 
Henri,  archevêque  d'Aix,  378. 
Henri,  évêque  d'Albano,  388. 
Henri  I,  duc  de  Bourgogne,  13. 

Ajrlcus. 
Henri  I,  roi  de  France,  300. 
Henri,  moine  de  Saint-Lucien  de 

Beauvais,  207. 
Henri  de  Villers,  abbé  de  Corbie. 

Son  rouleau,  4^7. 
Henri,  comte  de  Warvick,  288. 
Herbert,  abbé  de  Saint-Etienne  de 

Dijon.  Son  rouleau,  372. 
Heremus,  voy.  Saint-Michel. 
Heremus  Penpout,  Painpont. 
Hérivaux  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Pa- 
ris, 416,  491.  Sancta  Maria  He~ 
rivallis,  Herivaulx , 
Herluin  de  Conteville,  207,  208  , 

289. 
Hermières  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Paris,  439 .  Sancta  Maria  et  Sanc- 
tus  Nicholaus  de  Hermeriis. 
Hersende,  honorée  à  Fontevraud  et 

à  Haute-Bruyère,  305,  324. 
Hervé ,  moine  de  Bourgdieu.  En- 
cyclique sur  sa  mort,  355. 
Hervé,  abbé  de  Redon.  Son  rou- 
leau, 347. 
Hervé,   chanoine  de  Saint-Martin 
de  Tours.  Harveus.  Vers  de  lui, 
386. 
Hesdin ,   dioc.  de  Boulogne.  Hes- 
dinium,  Hisdinensis.  Eglise  Saint- 
Georges,  412.  Église  Saint-Mar- 
tin, 412.  Cordeliers,  442. 
Hierre  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Pa- 
ris, 417,  492.  Hedera. 
Hinchelaiensis  [Sancta  Maria),  326. 
Hincmar,  abbé  de  Saint-Remi,  24. 
Hingand,  évêque  de  ...,  222. 
Hisaac ,  Isaac. 
Hispanï,  Espagne. 
Hivernaux,  diocèse  de  Paris,  492. 

Yverniau. 
Hoel ,  évêque  du  Mans.  Son  rou- 
leau, 144. 
Holmensis,  Hulme. 
Homblières  (Abbaye  d'),  dioc.  de 


Noyon,  352.  Sancta  Maria  Hu- 
molariensis. 
Hommet  (Robert  du),  de  Humoets. 
Honnecourt  (Abbaye  de),  dioc,  de 
Cambrai,    159.    Sanctus    Petrus 
Durcurtensis   (lisez  Hunnocurten- 
sîs) . 
Hospitale ,     Ospitale    de     Corbolio, 
Saint-Jean-de-1'Hôpital   de  Cor- 
beil. 
Hospitalitas ,     voy .     Sainte-Made- 
leine, à  Orléans. 
Hruodulfus ,  Rodolphe. 
Hubert.  Vers  de   Ubertus  dictator, 

139. 
Hugues  l'Ane,  215. 
Hugues  d'Avranches,  Vers  de  lui, 

333. 
Hugues  ,  comte  [de  Chester],  336. 
Hugues,    moine   de    Corbie.    Son 

rouleau,  134. 
Hugues  de  Fontaines.  Fontanensis. 

Vers  de  lui,  369. 
Hugues ,  évêque  de  Lisieux ,  205, 

288. 
Hugues,  évêque  de  Rodez,  398. 
Hugues,  abbé  de  Saint-Amand.  Son 

rouleau  ,162. 
Hugues ,     abbé     de    Saint-Aubin 

d'Angers.  Son  rouleau,  370. 
Hugues,    abbé    de    Solignac.    Son 

rouleau,  421. 
Hugues,  moine  d'Userche,  370, 
Hulme    (Abbaye   de    Saint-Benoît 
de),  comté  de  Norfolk,  201,  315. 
Sanctus  Benedictus  Holmensis . 
Humoets^  Hommet. 
Humolariensis ,  Homblières. 
Hunfridus,  Onfroi. 
Hunnocurtensis,  Honnecourt. 
Huntingdon    (Prieuré    de) ,    202. 

Sancta  Maria  Huntendonix. 
Hyde,  voy.  Newminster. 
Hjrspanorum    {Sancta   Maria),    Es- 
pagne. 


I 


Ile ,      voy.     Notre-Dame -de-l'Ile, 

Saint-Quentin. 
Ile-Barbe  (Abbaye  de  1'),  dioc.  de 


33 


ol4 


TABLE. 


Lyon,  396.  Sancta  Maria  de  In 

sida  Barbara. 
Jle-Ciiauvet  (Abbaye  de  1'),  dioc. 

de  Poitiers,  puis  de  Luçon,  391. 

Sancta  Maria  Insulœ  Calveti. 
Ile-Dieu   (Abbaye  de  1'),  dioc.  de 

Rouen,  460.  Beata  Maria  de  In- 

sida  Dei. 
Imma^  voy.  Emma. 
Innocent  II,  pape,  348. 
Jnsula,  voy.  Saint-Quentin. 
Iiisula  Barbara,  Ile-Barbe. 
Insula  Calveti,  Ile-Chauvet. 
Insula     Cathalaunensis ,    Toussaint 

de  Chalons. 
Insula  Dei,  Ile-Dieu. 
Insula      Germanica^     Monstier-la- 

Celle. 
Insula  sub  Fienna,  voy.  Notre-Dame- 

de-lTle. 
Iprensis.  Ypres. 
Isaac,  cnanoine  de  Saint-Martin  de 

Tours.  Vers  de  lui,  386. 
Isarn,    abbé    de   Saint-Victor    de 

Marseille,  69. 
Isembard,  moine  de  Saint-Remi  de 

Reims,  40. 
Islensis,  voy.  Saint-Pierre  de  Lille. 
Issoire  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Cler- 

mont,    115.  Yciodorum,  locus  in 

Arvernensi    regione,    sacrât  us    in 

honore  sancti  Salvatoris  et  sancti 

Austremonii. 
Issoudun    (Abbaye  d'),    dioc.    de 

Bourges,  279,'  322,   371,    445. 

Sancta  Maria  Auxelioduni^  Exol- 

dunensis  ;   Sanctus   Cjrricus  Exol- 

dunensis, 
Ives  II ,  abbé  de  Saint-Denis.  En- 
cyclique sur  sa  mort,  372. 
Ivry  (Abbaye  d'),  dioc.  d'Evreux, 

414,  471.  Sancta  Maria  de  Ybreio, 

Ybrejo. 


Jaguelin  ,  abbé  de  Saint-Aubin 
d'Angers.  Son  rouleau,  398. 

Jaiac,  400. 

Jarcy  (Abbaye  de),  dioc.  de  Paris. 
492 .  Jarsy, 


Jard  (Abbaye  du),  dioc.  de  Sei 

416,   492.  Sanctus   Joliannes 

Jardo. 
Jarsy,  Jarcy. 
Jean  de  Marigny,  abbé  de  Saint< 

Etienne  deDijon.  Encyclique  s 

sa  mort,  454. 
Jean,  évêque  d'Orléans.  Son  roi 

leau,  145. 
Jean ,  abbé  de  Saint-Nicolas  d' 

gers.  Encyclique   sur  sa   mort; 

453. 
Jean,  abbé  de  Saint- Vast  d'Arras, 

Encyclique  sur  sa  mort,  420 
Jeanne  Saquet,  prieure  de  Saint 

Paul  de  Rouen,  457. 
Johel,  abbé  de  la  Couture.   Son 

rouleau,  144. 
Joiacum,  Jouy, 
Joie-lez-Nemours  (Abbaye  de  la), 

p.  e.  Sancta  Maria  de  Nemosio, 

416. 
Joncels  (Abbaye  de),  dioc.  de  Bé- 

ziers,   368.  Sanctus  Petrus  Jun- 

cellis . 
Josapbat   (Abbaye    de),    dioc.    de 

Chartres,  322,   365,  414,  471 

Sancta   Maria   de  Josaphat   Car 

notensis,  prope  Carnotum. 
Jotrensis ,  Jouarre. 
Jouarre    (Abbaye    de),    dioc.    de, 

Meaux,   268,   412,  465.  Sancti 

Maria  Jotrensis. 
Joug-Dieu  (Abbaye  du),  dioc.  de 

Lyon,  396.  Sancta  Maria  dcJugo 

Dei.  . 

Joux,  voy.  Saint-Rambert.  ' 

Jouy  (Abbaye  de) ,  dioc.  de  Sens, 

418,  438.   Sancta  Maria  Joiaci, 

Jojaci. 
Joyacum^  Jouy. 
Jugum  Dei,  Joug-Dieu. 
Juilly    (Abbaye     de) ,     dioc.     de 

Meaux,  410,  440.  Sancta  Maria 

de  Juliaco,  JulUaco. 
Jullyj  (Prieuré  de),  dioc.  de  Lan- 

gres,  395.  Sancta  Maria  Juliaci, 
Jumeaux  (Saint-Martin  aux). 
Jumièges    (Abbaye   de),   dioc.   de 

Rouen),    209,    294,    424,    458, 

486.    Sanctus   Petrus    Gemme ti-' 

censLS,  Gemeticensis ,  Sanctus  Fili- 


i 


TABLE. 


51  a 


bertus   Glmegensis,  Sancta  Maria 
et   Sanctus  Petrus    de   Gemet'ico, 
Gimeciensis.  —   Rouleau  de  Ju- 
mièges,  ^86. 
JunceUi,  Joncels. 
Jurens'is,  voy.  Saint-Rambert- 
Justement  (Abbaye  de) ,   dioo.  de 
Metz,   430.    Benta    Maria    Justi 
Montis. 

K 


Kalensis,  Chelle. 
Kanigonensis,  Canigou. 
Karchassonensls,  Carcassonne. 
Karileff  voy.  Saint-Calais. 
Karitas,  le  Ronceray. 
Karilas,  Charité-sur-Loire. 
Karolus,  Charles. 
Karoli  locus,  Chaalis. 
Karrofens'is,  Karroffensis,ChATroux. 
Kilebert,  fils  de  Richard,  336. 
Krltas^  le  Ronceray. 
KynegUsus ,  Cinigisil. 


Lagny  (abbaye  de),  dioc.  de  Pa- 
ris, -94,  160,  166,  263,  410, 
423,  k39 .  Sanctus Pelrus  Latinia- 
censis,  Laligniacensis,  de  Li- 
gniaco.  —  Couvent  des  hermites 
de  Saint-Augustin,  464. 

Laigle  (Gilbert  de),  Aquila. 

Lambert  (martyre  de  saint),  107. 

Lambert,  abbé  de  Saint-Nicolas, 
160. 

Lanfranc,  archevêque  de  Cantor- 
béry,  183,  284.  Son  rouleau, 
137. 

Langres,  (Robert,  évêque  de) .  Lin- 
gonensis.  —  Voy.  Saint-Jôme. 

Lanville  (prieuré  de),  dioc.  d'An- 
goulême,  389.  Sancta  Maria  de 
Allavilla. 

Laon.  Cathédrale  (Sancta  Maria 
Laudunensis^  Laudonensis)  ^  158, 
256,    304,   372,   418,   466.  — 


Évêques  :  Adalberon,  Elinand, 
Roricon.  —  Cordeliers,  466.  — 
Voy.  Saint-Jean,  Saint-Martin, 
Saint-Vincent. 

Larivour  (abbaye  de),  dioc.  de 
Troyes,  394,  452,  468.  Sancta 
Maria  de  Ripatorio,  Rippatorio. 

Latiniacum,  Latigniacum,  Lagny. 

Laudunensis^  Laudonensis^  Laon. 

Lajrejum^  l'Cy» 

Leceline,  comtesse  d'Eu,  205,  216, 
287,  288. 

Léger,  archevêque,  324.  Leodega- 
rius. 

Lehunensis^  Lihons. 

Leicester  (Robert,  comte  de). 

Leodegarius,  Léger. 

Leodicum^  Liège. 

Léofric,  comte  de  Mercie,  313. 
Leo^ricus. 

Léofwine,  évêque  de Litchfîeld,313. 

Léo  fies,  voy.  Saint-Laurent. 

Léré  (collégiale  de),  dioc.  de 
Bourges,  403.  Beatus  Martinus 
de  Lereio, 

Lérins  (abbaye  de),  dioc.  de 
Grasse,  377.  Sanctus  Honoraus 
Lirinensis . 

Lerj',  près  de  Dijon,  426.  Sanctus 
Germanus  de  Layrejro  prope  Di~ 
vionem . 

T  iCsme  (Prieuré  du) ,  dioc .  d'É  vreux , 
328.  Sancta  Maria  de  Deserto, 

Lessay  (Abbaye  de),  dioc.  de  Cou- 
tances,  217,  284.  Sancta  Trinitas 
Exaquii, 

Lewes  (Prieuré  de),  comté  de  Sus- 
sex',  189,  317.  Sanctus  Pancra- 
ciits. 

Lexovium^  Lisieux. 

Libéra  vallis,  Franquevaux. 

Li^ge,  Legia,  Leodicum.  Située  sur 
la  frontière  de  la  Gaule  et  de  la 
Germanie,  107.  —  Cathédrale 
dédiée  à  saint  Lambert,  107.  — 
Évêques  de  Liège  :  Baudri,  Wa- 
son.  —  Reimbaud,  chanoine.  — 
Voy.  Saint-Barthélémy,  Saint- 
Jacques,  Saint-Jean,  Saint-Lau- 
rent, Saint-Pierre,  Sainte-Croix. 
Licrti(Sancta  Maria  de),  406. 

Lieu  Croissant  (Abbaye  de),  dioc. 


316 


TABLE. 


de  Besançon,  392.  Conventus  Locî 
Crescentis. 

Lieu-Dieu  (Abbaye  de),  dioc. 
d'Amiens,  406.  Sancta  Maria  de 
Loco. 

Lieu-Restauré  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Soissons,  417.  Beata  Maria 
Loci  Restaurati. 

Liglebonensis,  Lillebonne. 

Ligniacum^  Lagny. 

Ligueux    (Abbaye   de),    dioc.    de 
Périgueux,  389.  Sancta  Maria  de 
Ligurio. 
' Ligurium,  Ligueux. 

Libons  (Prieuré  de),  dioc.  de 
Noyon,  159.  Sanctus  Petrus  Le- 
hunensis. 

Lille,  voy.  Saint-Pierre. 

Lillebonne  (le  clergé  de),  dioc.  de 
Rouen,  295.  Liglebonenses  clerici. 

Limoges  (Cathédrale  de),  383. 
Sanctus  Stephanus  Lemovicensis . 
—  Eglise  Notre-Dame  de  Limo- 
ges, 278.  —  Évêque  :  Eble.  — 
Voy.  Règle,  Saint-Augustin, 
Saint  -Léonard ,  Saint-  M  artial , 
Saint-Martin. 

Lincoln  (Cathédrale  de),  160,  200, 
331:  Sancta  Maria  Lincoliensis , 
Lincolniensis . 

Lingonensis  y  Langres. 

Lions,  voy.  Saint-Laurent. 

LJxe  (Abbaye  de),  dioc.  d'Évreux, 
215,  327,  472.  Sancta  Maria 
Lira. 

Lirinensis^  Lérins. 

Lis  (Abbaye  du),  dioc.  de  Sens, 
492. 

Lisieux.  Cathédrale  (Sanctus  Pe- 
trus Lexoviensis,  Sanctus  Petrus 
et  Sanctus  Paulus  £.),  205,  287, 
449.  —  Dominicains,  449.  — 
Hôtel-Dieu,  449.  —  Hugues, 
évêque.  —  Voy.  Saint-Désir. 

Litchfield  (Léofwine,  évêque  de). 

Livo^  chanoine  de  Saint-Martin  de 
Tours  :  vers  de  lui,  385. 

Livry,  dioc.  de  Paris,  492. 

Lo  (Abbaye  de),  dioc.  de  Té- 
rouanne,  puis  d'Ypres,  349, 
442,  444.  Sanctus  Petrus  l^en- 
sis,  de  Lo. 


Lobbes  (Abbaye  de),  dioc.  de  Cam- 
brai, 480.  Sanctus  Petrus  Lobien- 
sis. 

Locus,  Lieu-Dieu. 

Locus  Crescens^  Lieu -Croissant. 

Locus  Restauratus^  Lieu-Restauré. 

Lodève  (Cathédrale  de),  368. 
Sanctus  Genesius  sedis  Lodovensis. 

—  Gaucelin,   évêque.  —  Voy. 
Saint-Sauveur. 

Loensis^  Lo. 

Lompont^  Longpont.  • 

Londres.  Prieuréde  Chnst-Qiurch 

(Ecclesia  Christi  Londonix)^  341. 

—  Aylfward,  évêque.   —  Voy 
Saint-Paul. 

Longa  villa^  Longueville  en  Caux. 

Longevillenses,  Longueville. 

Longpont   (Abbaye   de),  dioc 
Soissons,  405,  418.  Sancta  Mi 
ria  Longi  Pontis,  de  Lompont 

Longpont  (Prieuré  de),  dioc. 
Paris,    322,   411,    424.    Sancta 
Maria  de  Longo  Ponte. 

Longpré  (Monastère  de),  près  de 
Villers-Cotterets,  kXl.BeataMa- 
ria  Longi  Prati,  ^ 

Longueville-en-Caux  (Clergé  de), 
dioc.  de  Rouen,  296.  Longevil- 
lenses clerici.  —  Prieuré  de 
Sainte-Foi,  211,  295.  Sancta 
Fides  Longse  villœ. 

Longum  Pratum^  Longpré. 

Longus  Pons.  Longpont. 

Lonlay  (Abbaye  de),  dioc.  du 
Mans,  161,  336,  451.  Sancta 
Maria  Lonleii^  de  Lonlcyo. 

Lorraine,  Lotoringia.  Voy.  Saint- 
Mao  suy. 

Losdunum^  Loudun. 

Lotaringia,  Lorraine. 

Loudun  (Aumônerie  de),  dioc.  de 
Poitiers,  370.  Elcemosinaria  do- 
mus  Losdunensis. 

Louis  le  Gros,  364,  365. 

Lourcine-lez-Saint-Marcel  (Corde- 
lières de),  dioc.  de  Paris,  439, 
463.  Sorores  minores  inclusse 
sanctss  Clarse  juxta  Parisius,  Ec- 
clesia  sancti  (sic)  Clarx  villœ 
sancti  MarcelU. 

Louvre,  voy.  Saint  Thomas. 


X.     _ 

-M 


TABLE. 


S17 


Lucensis,  Lucques. 

Lucie,  comtesse  d'Oxford  :  son 
rouleau,  400. 

Luçon  (Abbaye  de),  161, 235,  390. 
Sancta  Maria  Lucionensis. 

Lucques  (Eglise  de  Saint-Frigien 
de),  156.  Sanctus  Frigianus  Lu- 
censis. 

Ludovicus,  Louis. 

Lugdunum,  Lyon 

Ltipara,  Lupera,  voy.  Saint- Tho- 
mas. 

Luxeuil  (Abbaye  de),  dioc.  de  Be- 
sançon, kl  9.  Sanctus  Cohimbanus 
Luxoviensis. 

Lyon.  Cathédrale  {Major  ecclesia 
Lugdunensis),  156.  —  Archevê- 
ques: Guichard,Odolric. — Voy. 
Âinay,  Saint-Irénée,  Saint-Just. 

Lyre,  voy.  Lire. 

Lys,  voy.  Lis. 


M 


Mabille  de  Bellêine,  comtesse,  204, 
268,  325,  329. 

Mabille ,  fille  de  Roger  de  Mont- 
gommery,  325 . 

Macerix,  Maizières. 

Mâcon  (Cathédrale  de) ,  396,  480. 
Sanctus  Vincentius  Matisconis , 
Ecclesia  Matisconensîs,  Matiscen- 
sis.  —  Etienne  ,  évêque  de  Mâ- 
con.—  Voy.  Saint-Pierre. 

Madeleine,  voy.  Sainte-Madeleine. 

Maestricht,  voy.  Saint-Servais. 

Magalonensis,  Maguelone. 

MagnevlUe  (Gilbert  et  Roger  de). 

Maguelone  (Cathédrale  de),  130, 
366.  Sanctus  Petrus  Magalonen- 
sis. 

Maillezais  (Abbaye  de),  161 ,  234, 
390.  Sanctus  Petrus  Mallacensis^ 
Malliacensïs . 

Main,  évêque  de  Rennes,  221. 

Mainaco  [Sancta  Maria  Magdalena 
et  Sancta  Katherina  de\  382 . 

Jîaizières  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Chalon,  306.  Sancta  Maria  de 
Maceriis. 


Maj'us  Monasterium,  Marmoutier. 
Malenoue   (Abbaye   de),  dioc.  de 
Paris,  410,  439.  Sancta  Maria  de 
Nemore . 
Malet  (Robert). 

Maliacensis,  Malliacensïs,  Maillezais. 

Mailing   (Abbaye   de),    comté    de 

Kent,    203,    343.    Sancta   Maria 

Mellingis. 

Malmesbury  (/Vbbaye  de),    comté 

de  Wilt,  161,  193,  329.  Sancta 

Maria  et  Sanctus  Adelmus  Mal- 

mesberiensis,  Sanctus  Aldelmus. 

Malvern    (Prieuré   de),    comté   de 

Worcester,    194.    Sancta   Maria 

et  Sanctus  Michael  Malvernensis . 

Manassés,  archevêque   de  Reims, 

264. 
Mancelli,   Moncêts,   (Lisez  :  Mon- 

celli.) 
Mans  (Cathédrale  du),  161.  Sanctus 
Julianus    Cenomanensis.  —  Hoel, 
évêque    du    Mans.   —   Hervé, 
moine  de  Bourgdieu ,  originaire 
du  Mans,  356.  —  Voy.  Couture, 
Saint-Pierre  de  la  Cour,  Saint- 
Vincent. 
Marbode ,  évêque  de  Rennes.  En- 
cyclique sur  sa  mort,  344. 
Marceniœ,  Marchiennes. 
Marchiennes   (Abbaye    de),    dioc. 
d'Arras,    159,  444.  Sancta  Ric- 
trudis  Marchianensis,  Marcenien- 
sis. 
Mardiob  (Sanctus  Laurentius  de) ,  389 . 
Mareuil  (Abbaye   de),  dioc.  d'Ar- 
ras,   447.   Sanctus    Amandus    et 
Sancta  Bertilia  de  Mareolo . 
Marie  de  Noyers,  abbesse  de  Mon- 

tivilliers.  Son  rouleau,  454. 
Marigny  (Jean  de). 
Marin  (Saint),  voy.  Bésalu. 
Marmoutier  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Tours,  79,  319,  386,  424.  Ma- 
jus  Monasterium ,  Sanctus  Marti- 
nus  Majoris  MonasteriiTuronensis. 
—  Rôle  des  morts  de  Marmou- 
tier,   475. — Bernard  et   Gauz- 
bert,   abbés  de  Marmoutier.— 
Conf.  Matre  menas terii  ecclesia. 
Marne,  Materna,  voy.  Gournay. 
Marnes,  voy.  Saint-Jouin. 


518 


TABLE. 


'larsal  (Église  de),  dioc.  de  Metz, 
^33.  Sancttis  Leodegarius  de  Mar- 
sallo. 

Marseille  (Cathédrale  de),  378. 
Sancta  Maria  sedis  Massilix  — 
Foulques,  évêque  de  Marseille. 
—  Voy.  Saint-Victor. 

Martin  (S.).  Ses  funérailles,  181, 
276. 

Martin  (Vers  d'un  certain),  371. 

Masciacum^  Massay. 

Massay  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Bourges,  278,  318.  Sanctus 
Martiiius  Masciacensis. 

Massorii,  qualification  donnée  aux 
dominicains  de  Dijon,  kS>k. 

Masum  Rosonis.  Sancta  F  ides  de 
Maso  Bosone^  397. 

Miterna,  Marne. 

Mathieu,  évéqiie  d'Albano,  361. 

Mathieu  Pog.^  chanoine  de  Saint- 
MartindeTours.Versdelui,385. 

Mathilde,  femme  de  Guillaume  le 
Conquérant,  207,  285,  315. 
Fonde  l'abbaye  de  la  Sainte-Tri- 
nité de  Caen,  180,  181.  Elle  y 
est  enterrée,  180. 

Mathilde,  fille  de  Guillaume  le 
Conquérant,  abbesse  de  la  Sainte- 
Trinité  de  Caen,  285.  Son  rou- 
leau, 177.  —  Son  éducation  dans 
l'abbaye  de  Préaux,  207  — Vers 
d'une  nièce  de  Mathilde,  187. 

Mathilde,  comtesse,  bienfaitrice  de 
l'abbaye  de  Wilton,  329. 

Mathilde ,  comtesse  [de  Mortain], 
289. 

Mathilde,  recluse  de  Féoamp,  295. 

Matiscensis ,  Matisconetuis  ,  Mâcou. 

Matra  monasterù  ÇEcclesia)^  480. 
Marmoutier  ? 

Maubec  (Abbaye  de),  .  dioc.  de 
Bourges  ,  246-  Sanctus  Petrus 
Millebecci. 

Maubuisson  (Abbaye  de) ,  près  de 
Pontoise  ,  461,  491.  Sancta  Ma- 
ria Regalis  juxtaPontizaram. 

Maudiacensis ,  Mauzac. 

Maugdunum,  voy.  Saint-Lifard. 

Mauriac  (Prieuré  de),  dioc.  de 
Clermont,  354.  Sanctus  Petrus 
Mauriacens'is. 


Mauri/iiacum,  Morigny. 

Mausolée,  voy.  Saint-Paul. 

Mauzac  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Clermont ,  128.  Sanctus  Austre- 
moniiis  Maud'iacensis. 

Meaux.  Cathédrale  (Sanctus  Ste- 
plianus  Meldcnsis,  Sancta  Maria  et 
Sanctus  Stephanui)^  82,  165,  263, 
409,  438,  464 ,  492.  —  Les  Au- 
gustins,  492.  — Les  Cordeliers, 
409,  438,  464.  —  L'Hôtel-Dieu, 
438.  —  Voy.  Saint -Faron, 
Sainte-Céline. 

Mecinensis ^  Messine. 

Medardensisy  Saint-Médard. 

Medianum  Monasterium  ^  Moyen- 
Moutier. 

MehedunensiSy  voy.  Saint-Lifard. 

Meledunensis^  Melun. 

MeUingx^  Mailing. 

Melteusis^  voy.  Saint-Nicolas. 

Melun,  Meledunensis,  MtUedunen- 
sis  ,  Miliduhensis.  Voy.  Saint- 
Pierre  de  Melun. 

Melundensis ,  Molosme. 

Melundunensis ,  Molosme. 

Menât  (Abbaye  de),  dioc.  de  Cler- 
mont, 128.  Sanctus  Meneleus  Mi- 
na tensis. 

Mercadé  (Eustache). 

Mercie  (Léofric,  comte  de). 

Merckem  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Térouanne,  puis  d'Ypres,  442. 
Sancta  Maria  et  Sanctus  Petrus 
de  Mcrc lient. 

Meretona^  Merton. 

Meitou  (Prieuré  de),  comté  de 
Surrey,  343.  Sancta  Maria  de 
Meretona. 

Messine  (Abbaye  de),  dioc.  de  Té- 
rouanne et  d'Ypres,  159.  Sancta 
Maria  Mecinencis . 

Me  tensis^  Metz. 

Metz.  Cathédrale  [Sanctus  Stepka- 
nus  Mctensis)^  73,  137,  431.  — 
Adalbéron,  évêque.  —  Notre- 
Dame-la-Ronde  [Sancta  Maria 
lîotunda),  431.  —  Notre-Dame- 
des-Champs  (Sancta  Maria  de 
Campis  Métis)  ^  431.  — Carmes, 
'j30.  —  Cordeliers ,  430.  —  Do- 
minicains, 431.  —  Hermites  de 


I 


TABLE. 


519 


Saint -Augustin,  431.  —  Mathu- 
rins,  431.— Bons-Enfans,  kZl. — 
Al)baye  de  Notre-Dame  {Sancta 
Maria  ad  Moniales)^  431.  — 
Sancta  Maria  piicllarum  de  Vinea 
in  burgo  de  ultra  Mosellam,  43 1 . 

—  Sœurs  de  Sainte-Claire,  430 . 

—  Dominicaines,  431.  — Sœurs 
de  la  Madeleine  {Sorores  pœni- 
tentiae  beatœ  Mariée  Magdaleiias)^ 
431. — Voy.  Clairvaux  ,  Saint- 
Arnoul,  Saint-Clément,  Saint- 
Martin  ,  Saint-Pierre ,  Saint- 
Sauveur  ,  Saint- Symphorien  , 
Saint-Thibault,  Saint-Vincent , 
Sainte-Croix,    Sainte-Glossinde. 

Meung,  voy.  Saint-Lifard. 

Molême  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Langres,  157,  395,  419,  425, 
479.  Sancta  Maria  Molismensis^ 
Molumensls,  Sanctus  Rohertus  Mo- 
lismensis. 

Molèse  (Abbaye  de),  dioc.  de  Cha- 
lon,  483. 

Molismensis ^  Molême. 

Molosme  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Langres,  394,  418,  kl9.  Sanctus 
Petrus  Melundensis  et  Sanctus  Va- 
lerius;  Sanctus  Petrus,  Sanctus 
Paulus  et  Sanctus  Valerius  Me- 
lundunensis. 

Meuse  (la),  95.  Mosa. 

Michelney  (Abbaye  de),  comté  de 
Somerset,  192,  329.  Sanctus  Pe- 
trus Mycelaniensis, 

Miciacum^  voy.  Saint-Mesmin. 

Mideltonensis^  Millon. 

Milentonensis  ^  Milton. 

MiUdunensis^  Melun. 

Millebeccus^  Maubec. 

Milton  (Abbaye  de),  comté  de 
Dorset,  190,  338.  Sancta  Maria 
et  Sanctus  Sanso  Milentonensis , 
Mideltonensis . 

Minatensis,  Menât, 

Moissac  (Abbaye  de),  dioc.  de  Ca- 
hors,  31,  32. 

Molumensis,  Molême. 

Monasterium  Jrremarense^  Montier- 
amey. 

Monasterium  Dervense^  Montier-'ii- 
Der.  \\ 


Monasterium  Novum,  Montierneuf . 

Monasterium  Remmer ,  Montier- 
amey. 

Monasterium  Vdlare ,  Montivilliers. 

Moncelli,  Moncêts. 

Moncêts  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Chalons,  451.  Sancta  Maria  de 
Mancellis  (lis.  Moncellis)  et  Sanc- 
tus Mauricius. 

Mons,  voy.  Notre-Dame-du-Mont. 

Mons  Acutus^  Montacute. 

Mons  yideon,  Saint- André-lez-Avi- 
gnon. 

Mons  Amatus^  156- 

Mons  Burgi,  Montebourg. 

Mons  Dei,  Montdieu. 

Mons  Geroldi^  Grand- Mont. 

Mons  Leprosorum,  Mont-aux-Ma- 
lades. 

Mons  Major  y  Montmajour. 

Mons  Martyrum,  Montmartre. 

Mons  Morelli,  Montmorel. 

Mons  Nucis.  Sancta  Maria  Montis 
Nucis,  381. 

Mons  Or,  voy,  Saint-Tbierri. 

Mons  Sanctï  Eiigii,  Mont-Saint- 
Éloi. 

Mons  Sancti  Ludovici ,  Mont-Re- 
naud. 

Mons  Sancti  Michaelis,  Mont-Saint- 
Michel. 

Monsterolum,  Montreuil. 

Monslier  la  Celle  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Troyes,  158,  249,  419, 
424,  450,  469,  481.  Sanctus 
Petrus  de  Cella,  Ce  lia  Trecensis, 
Cella  prope  Trecas,  sanctus  Pe- 
trus in  Insula  Germanica. 

Mont,  voy.  Saint-Pierre-Mont, 

Montacute  (prieuré  de),  comté  de 
Somerset,  191,  339.  Sanctus  Pe- 
trus de  Monte  Acuto. 

Mont  aie,  Montdaie 

Mont  aux  Malades  de  Rouen 
(Prieuré  du),  458.  Sanctus  Tho- 
mas martyr  de  Monte  Leproso- 
rum. 

Montbeon,  492. 

Montdaie  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Lisieux?  405.  Sancta  Maria  de 
Montaie. 

Montdieu  (Chartreuse  du),  dioc.  de 


520 


TABLE. 


Reims,  406.  Sancta  Maria  Mon- 
tls  Dei. 
Montebourg  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Coutances,  217/^81,  k^^.  San- 
cta Maria  Montisburgi. 

Montepilloy,  dioc.  de  Senlis,  't92. 
MontepiUoir. 

Montgommery  (Philippe,  Roger 
de). 

Montieramey  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Troyes,  158,  311,  394,  424, 
452,  468,  480.  Sanclus  Peints 
Monasterii  Arremarensis ,  Arema- 
rensis ,  Arrimarensis ,  Sanctus 
Petrus  et  sanctus  Paulus  de 
Monasterio    Remmer. 

Montier-en-Der  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Chalons,  479.  Sanctus  Petrus 
Monasterii  Dervensis. 

Montierneuf  (Abbaye  de),  à  Poi- 
tiers, 160,  231,  385,  453.3/o«a- 
s'erium  Novum,  Novum  Monaste- 

f"-  rium  sancti  Johannis  cvangelistœ 
Pictavis. — Géraud,  abbé. 

Montivilliers (Abbaye de),  dioc.  de 
Rouen,  210,  295.  Sancta  Maria 
Filarensis,  sancta  Maria  Mona- 
sterii f^illaris.— Marie  de  Noyers, 
abbpsse. 

Monttnajour  (Abbaye  de),  dioc. 
d'Arles,  129.  Sanctus  Petrus 
Montis  Major is. 

Montmartre  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Paris,  361,  364,'  414,  439,  462, 
492.  Sanctus  Dionysius  de  Monte 
Martyr  um . 

Montmorel  (Abbaye  de),  dioc. 
d'Avranches,  450.  Sancta  Maria 

'    de  Monte  Morelli. 

Mont-Notre-Dame  près  de  Provins 
(Monastère  du),  dioc.  de  Sens, 
406,  437.  Sancta  Maria  de  Monte 
prope  Pruvinum. 
•  Mont-Renaud  (Chartreuse  de),  près 
Noyon,  kkl.Mons sancti  Ludovici. 

Montreuil,  voy.  Saint-Sauve, Saint- 
Austreberte. 

Monts,  voy.  S^nt- Pierre  aux 
Monts. 

Mont  Saint-Éloi  (Abbaye  du),  dioc. 
d'Arras,  167,  447.  Sanctus  Vin~ 
dicianus  de  Monte  Sancti  FAigii. 


Mont  Saint-Michel  (Abbaye  du), 
dioc.  d'Avranches,  161,  220, 
424,  450,  478,  479,  488.  Sanctus 
Michael  de  Periculo  maris,  san- 
ctus Michael  in  mari,  in  Monte, 
Saint-Michel  ou  Péril  de  mer. 

Mont  Saint-Quentin  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Noyon,  444,  447.  San- 
ctus Quintinus  de  Monte, 

Mores,  Mores. 

Moralis  Curia,  Moreaucourt. 

Morbac^  Murback. 

Moreaucourt  (Abbaye  de) ,  dioc. 
d'Amiens,  413.  Sancta  Maria 
Moralis  Curiœ, 

Morellum,  Moreaux. 

Moreaux  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Poitiers,  387.  Sancta  Maria  Mo- 
relM. 

Mores  (  Abbaye  de  ) ,  dioc.  de 
Langres,  394.  Sancta  Maria  de 
Moris. 

Moreuil  (Abbaye  de),  dioc.  d'A- 
miens, 445.  Sanctus  Vedastus  de 
MoroUo. 

Morglix  {^Sancta  Maria),  390. 

Morienval  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Soissons,  417.  Beata  Maria  Mor- 
nevallis. 

Morigny  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Sens,  321,  411,  424.  Sancta  Tri- 
nitas  Mauriniaci  de  Stanpis,  Mo- 
rigniacensis . 

Morimont  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Langres,  381 .  Sancta  Maria  Mo- 
rimundi. 

Moritoniitm^  Mortain. 

Morlivensis  {Sancta  Maria),  160. 

MornevaUis,  Morienval. 

MoroUum,  Moreuil. 

Woria.m,Moritonium.  Robert  comte, 
Mathilde  comtesse. 

Mortemer  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Rouen,  460.  Sancta  Maria  de 
Mortuo  Mari. 

Mortuum  mare^  Mortemer. 

Mosa,  la  Meuse. 

Moselle  (la),  Mosella,  voy.  Metz, 

Moustier  la   Celle,  voy.  Monstier. 

Moutier  Saint-Jean  ,    voy.  Reôme. 

Moycn-moutier  (Abbaye de),  dioc. 
de  Toul,  puis  deSamt-Dié,433. 


I 


TABLE. 


521 


Sanctus    Pctrus    Mediani    Mona- 

sterii. 
Munmirail  (Guillaume  de). 
Murbach  (Abbaye  de),   dioc.    de 

Bàle,  1.  Morbac. 
Mycelaniensis ,  Michelney. 


N 


Nabor  (saint),  19. 
Namur  (Église  de),  87.  Namiicensis. 
Nantes  (Cathédrale  de),  224.  San- 
ctus   Petrus   Nannetis.  —  Guil- 
laume ,     clerc    de    l'église     de 
Nantes,  370. 
Nanteuil    (Église    de) ,     dioc.    de 
Meaux,    kiQ-    Sancta   Maria  de 
Nantliolio. 
Nanteuil  en  Yallée  (Abbaye  de), 
dioc,  de  Poitiers,  63,  248,  388. 
Sancta    Maria    et    sanctus    Bene- 
dictus  Nantolii. 
Narbonne  (Nimfridius,  archevêque 
de), —  Voy.  Saint- Jean  de  Nar- 
bonne. 
Natalis,  Noël. 

Navensis,  voy,  Saint-Sulpice, 
Nazaire  (saint),  19. 
Nealpha  Vêtus,  Néaufle  le  Vieux. 
Néaufle  le   Vieux    (Abbaye    de), 
dioc.  de  Chartres,  262.  Sanctus 
Petrus  Nielfeeceteris;  Sancta  Maria 
et  sanctus  Petrus  Nielfœ,  de  Ne- 
alpha  veteri. 
Néel,  vicomte   du  Cotentin,  204. 

Nigellus. 
Nemours,   dioc.    de  Sens.    Sancta 
Maria  de  ]Vemosio,^\Q.  Conf.  la 
Joie   lès    Nemours.   —    Sanctus 
Johannes  de  Nemosio,  416. 
Nemus,  voy.  Malenoue,  Saint-Fus- 
cien,Saint-Gildas  du  Bois, Sainte- 
Marie  au  Bois. 
Neocastrensis  (Sanctus  Petrus) ,  160. 
Néronville  (Prieuré  de),  dioc,    de 
Sens,  416,    492.  Sanctus  Petrus 
et  sanctus  Paulus  Neronis  villx. 
Neufmarché  (Dreu  du). 
Nevers  (Cathédrale  de),  402.  San- 
ctus Cyricus  et  sancta  Julitta  Ni~ 


vernensis.  —  Guillaume  ,  comte 
de  Nevers.  —  Voy.  Notre-Dame 
de  Nevers,  Saint-Etienne,  Saint- 
Martin,  Saint-Sauveur. 
Newminster  (Abbaye  de),  depuis 
abbaye  de  Hyde,  186,  337.  San- 
ctus Petrus  et  sanctus  Grimbaldus 
JVintoniensis . — Conf.  Novum  Mo- 
nasterium. 
Nice  (Chapitre  de),  377.   Niciense 

capitulum . 
Nielfa  vêtus ^  Néaufle  le  Vieux. 
Nieul  (Abbaye  de),   dioc.   de  Poi- 
tiers, puis    de  Maillezais,   161, 
234,  390.  Sanctus  Vincentius  No- 
liensis,  Nioliensis. 
Nigellus,  Néel. 

Nimfridius,    archevêque   de   Nar- 
bonne, 55. 
Ninive,  Ninove. 
Ninove  (Abbaye  de),  dioc,  de  Ma- 

lines,  399.  Ninive. 
Niolensis,  Nieul. 
Nivernensis,  Nevers. 
Niveus  Mons,  voy.  Canigou. 
Noa,  Noë. 
Noa  Fortis,  Noëfort. 
Noaillé    (Abbaye    de) ,    dioc,    de 
Poitiers,  61,  232.  Sanctus  Junia- 
nus  Nobiliacensis, 
Nobilensis   ValUs,    voy.  Saint-An- 

tonin. 
Nobiliacensis,  Noaillé. 
Nobiliacensis,  Saint-Léonard. 
Nobiliacum,  Saint-Vast  d'Arras. 
Noë  (Abbaye  de  la),  dioc.  d'Evreux, 

472.  Beat  a  Maria  de  Noa. 
Noëfort,     dioc.   de    Meaux,   440. 
Sanctus  Nicolaus   de  Noa  Forti. 
Noël,  abbé  de  Saint-Nicolas  d'An- 
gers :    son   rouleau,    144,  145. 
Natalif. 
Nogent    (Abbaye    de),     dioc.     de 
Laon,    158,    249,    303.    Sancta 
Maria  Noviandi. 
Nogent    l'Artaud    (Couvent    de), 
dioc.  de  Soissons,  465.    Nogen- 
tum  Artaudî. 
Nogent-le-Rotrou,  Nongentum  cas- 
trum  Pertici,  voy.  Saint-Denis  de 
Nogent-le-Rotrou. 
Nogio,  Noyon-sur-Andelle, 


522 


TABLE. 


Noio^  Noyon-ât 

Noliensis,  Niexiil. 

Normandie  (la),  286,  424.  Nor- 
mannia.  —  Les  Normands,  285. 
Normanna  gens,  —  Richard  I  et 
Richard  II,  ducs  de  Normandie. 

Norwich (Cathédrale  de),  195,315. 
Sancta  Trinitas  Norwicensis. 

Nostell  (Prieuré  de),  comté  d'York, 
330.  Sanctus  Oswaldiis  jiixta 
Pontem  fractum. 

Notlgeham.  Nottingham. 

Notre-Dame,  voy.  Ahingdon,  Ab- 
sie,  Aix-la-Chapelle,  Aleth, 
Âlme,  Almenèches,  Alrenensis, 
Amesburj',  Amiens,  Angles, 
Ardenne,  Arles,  Arras,  Asniè- 
res,  Aubcrive,  Aubrac,  Aufay, 
Aumône,  Aunay,  Avallon,  Bar- 
beau, Barbery,  Barking,  Bau- 
gency ,  Baume,  Bayeux,  Beaulieil , 
Beaumont ,  Beaune,  Beaupré, 
Beauvais  (Cordeliers  et  Saint- 
Paul),  Bec,  Belle-Étoile,  Belle- 
ville,  Bellosane,Belvoir,  Bernay, 
Bertaucourt,  Blanche-Couronne, 
Blythe,  Uoazo,  Bois-Grolland, 
Bondeville ,  Bonfay ,  Bonne- 
Nouvelle,  Bonnesvaux,  Bonne- 
val,  Bonnevaux,  Bonpas,  Bon- 
port  ,  Boschaud ,  Boulogne , 
Bourgdieu,  Bourgmoyen,  Bour- 
net,  Bouxières,  Breuil- Benoît, 
Breuil-Herbaud,  Bridlington, 
Burton,  Buzay,  Cassan,  Cas- 
tleacre,  Cercamp,  Cercanceau, 
Chaage,  Chaalis,  Chalivoy,  Cha- 
locé,  Chambre-Fontaine,Champ- 
benoît,  Chancelade,  Charité- 
sur- Loire,  Charme-aux  -  Non- 
nains  ,  Chartres ,  Chastres , 
Châtelliers,  Châtillon,  Châtillon- 
sur-Seine,  Chaume,  Chaumont, 
Chaumousey,  Chelle,  Chenoy, 
Cherlieu  ,  Cîteaux  ,  Clairfay  , 
Clairmarais,  Clairvaux,  Cler- 
mont,  Colowihc ,Columnacia,CoT- 
beil,  Cormeilles,  Corneliacensis, 
Coulombs,  Couronne,  Coutances, 
Coventry,  Cubjat  (?),  Cunaud, 
Dalon,  Eau,  Écouis,  Egnesham, 
Escharlis  ,     Espagne  ,     Estrée  , 


Estrun,  Evesham,  Évreux,  axe 
ter,  Faremoutler,  Fauquember- 
gue,  Ferté,  Ferté-Alais,  Foissy, 
Fontaine-Guérard,  Fontaine-le 
Comte ,  Fontaines ,  Fontaines- 
les-Blai!ches,  Fontaine  -Saint- 
Martin  ,  Fontdouce,  Fontenay, 
Fontevraud,  Fontmorigny,  Fran- 
quevaux,  Frénacle,  Froidmont, 
Gard,  Gastines,  Gaye,  Glaston- 
bury  ,  Gournay  ,  Grâce-Dieu , 
Grandchamp,  la  Grasse,  Gres- 
tain,  Grez,  Grosbois,  Guaruntia, 
Cuistres,  Hahitus,  Ham,  Ham- 
bie,  Harbonnière,  Haute - 
Bruyère,  Hérivanx,  Hermières, 
Hierre ,  Hiuchelaiensis ,  Hom- 
blières,  Huntingdon,  Ile-Barbe, 
Ile-Chauvet,  Ile-Dieu,  ïssoudun , 
Ivry,  Joie,  Josaphat,  Jouarre, 
Joug  -  Dieu  ,  Joiiy  ,  Juilly , 
Jully,  Jumiéges  ,  Justemont , 
Lanville,Laon,Larivour,  Lesnie, 
Liertî,  Litu-Dieu,  Lieu-Restaurc, 
Ligneux ,  Limoges  ,  Lincoln  , 
Lire,  Longpont,  Longpré,  Lon- 
lay,Luçon,  Maizières,Malenoue, 
Mailing,  Malmesbury,  Malvern, 
Maubuisson,  Meaux,  Merckem, 
Merton,  Messine,  Metz,  Milton, 
Moléme,  Moncêts,  Mons  Nucis, 
Montdaie  ,  Montdieu  ,  Monte- 
bourg,  Montivilliers,  Montmo- 
rel,  Mont-Notre-Dame,  Moreau- 
court,  Moreaux,  Mores,  MorgUa, 
Morienval ,  Morimont ,  Morli- 
vensis,  Mortemer,  Nanteuil, 
Nanteuil-en- Vallée,  Néaufle-le- 
Vieux,  Nemours,  Noë,  Nogent, 
JSovum  Monasterïum^  Noyers,  No- 
yon,  Noyon-sur-Andelle,  Oba- 
sine,  Oigny,  Orbestier,  Ours- 
camp,  Painpont,  Paraclet,  Paris, 
Pentemont ,  Perga  ,  Pershore, 
Peyrouse,  Pignan ,  Pin,  Pom- 
meraye,  Pont-aux-Dames,  Pon- 
tigny,  Pontlevoy,  Prée,  Prémou- 
tré,  PruUy,  Rameru,  Rangeval, 
Reading,  Règle,  Rfgni,  Reims, 
Reôme,  Ressons,  Riupoll,  Roc- 
Amadour,  Roches,  Rodez,  Ron- 
ceray,     Rose,    Rosoy,    Rouen, 


I 


TABLE. 


523 


Royalpré,  Royaumont,  Rumsey , 
Sablonceaux  ,     Saint- André    rie 
Goufter,  Sainl-Calais,  Saint-Cy- 
prien ,   Saint-Desir   de  Lisieux, 
Saiut -Eloi- Fontaine  ,      Saint- 
Etienne  deNevers,  Saint-Evroul , 
Saint-Jnlien    d'Auxerre,   Saint- 
Loup  de  Troyes,  Saint- Martin 
de    Laon ,    Saint-Oyan,    Saint- 
Paul  de  Beauvais,  Saint -Pierre- 
sur-Dive,    Saint-Pons    de    To- 
mières,  Saint-Seine,  Saint-Sever, 
Sainte-Marie-au-Bois,  Salisbury, 
Salivai,  5eaî<(?5,Sémur,Senanque, 
Senlis,  Sens,  Sermaise,  Shaftes- 
bury,  Sherbourne,  Slccus  Fons, 
Sie-en-Brignon,  Silvacane,  Sois- 
sons,  Sorèze,  Southwark ,  Spal- 
ding,  Tart,  Tewkesbury,  Thet- 
ford,  Thorney,  Tiviretum^  Ton- 
nay,Toronet,  Totbury,  Toulon, 
Tournai,  Tournus,  Trizay,  Tro- 
/jciensis,  Val,  Valasse,  Valchio- 
tieu,  Valcroissant ,  Vallemagne, 
Val-Notre-Dame ,    Yal-Richc-r, 
Yalsecret,    Variville,  Vauclair, 
Vau-la-Douce,Vauluisant,Vaux 
de  Sernay,  Vernon  ,   Victoire , 
Villers-Canivet,Villiers,Vouton, 
Waten ,    Wilton ,    Wincheles- 
combe,  Winchester,  Worcester, 
Wormezel ,  Wymondhain,York, 
Notre-Dame.  —  Miracles   de  la 
Sainte    "Vierge    à    l'abbaye    de 
Bourgdieu,  358. 
Notre-Dame  de  Beauvais,   Sancta 
Maria    Belvacensis.    Odilie,    ab- 
besse. 
Notre -Dame -des- Champs ,  voy. 

Corbell,  Metz. 
Notre-Dame-des-Champs  (Prieuré 

de),  à  Paris,  491. 
Notre-Dame-la-Découverte,  à  An- 
gers,    333.    Sancta  Maria   Dis- 
cooperta    Andegavorum    de   suh- 
urbio. 
Notre -Dame-la-Grande,  à  Poitiers, 
159,  453.  Sancta  Maria  Pictatis, 
Sancta  Maria  Major  Pictavciisis. 
Notre-Dame-de-l'Ile-soiis-Y  ienne , 
396.  Sancta  Maria  de  Insula  sab 
Vienna, 


Notre-Dame    de   Nevers   (Abbaye 
de),  402.  Beata  Maria  Nivevnîs. 
Notre-Dame  du  Parc,  près  Rouen, 
maison  de  l'ordre  de  Grammont, 
459.  Sancta  Maria  de  Parcojuxta 
Rothomagum. 
Notre-Dame   de    la    Porte   Saint- 
Léon,  à  Sens  (Prieuré  de),  272 
412,  448.  Sancta  Maria  Senonen- 
sis   civitatis   ante  Portam,  Sancta 
Maria  de  Porta  Sancti  LeonJs. 
Notre-Dame  des  Prés  (Abbaye  de), 
près  de  Troyes,  416,  436,  450, 
452.    Sancta   Maria    de    Pratis  , 
prope  Trecas. 
Notre-Dame  la  Ronde,  voy.  Metz, 
Notre-Dame  deRosas  (Abbaye  de), 
59.  Monasterium  Rôdeuse  Sanctae 
Mariée. 
Notre-Dame   de   Saintes   (Abbaye 
de),    242,   390.     Sancta    Maria 
Sanctonensis,  Xanctonensii . 
Notre-Dame  de  Soissons  (Abbaye 
de),  84,    254,    279,  303,  371, 
405, 418, 466.  SanctaMaria  Sucs- 
sionensis. 
Notre-Dame  de   St....    Is,  diocèse 

de  Beauvais,  460. 
Notre-Dame    de   Troyes  (Abbaye 
de),  270,  311,  il9,  469.  Sancta 
Maria  Trecorum,Trecensis, Sancta  , 
Maria  ad  moniales. 
Notre-Dame  du  Val  à  Provins  (Col 
légialede),  diocèse  de  Sens,  437. 
Sancta  Maria  in  Valle  Pruvinensi. 
Notre-Dame  aux  Vaux  de  Châlons, 
435,  468.  Beata  Maria  in   Falli- 
bus  Chatalaunensis . 
Nottingham   (Église  de  la  Trinité 
de),    191,   327.  Sancta    Trinitas 
Novum  Monasterium    de  Notige- 
ham,   Sancta  Trinitas  de  Notjn- 
gham. 
Nova  Corbeja,  Corvey. 
Noviandum^  Nogent. 
Noviomensis,  Noyon. 
Novum  Beneventum,  Béné\ent. 
Novum  Monasterium,  Montierneuf, 

Newminster,  Nottingham. 
Novum  Monasterium  Sanctœ  Mariée, 

157. 
Noyers  (Abbaye   de),    diocèse  de 


824 


TABLE. 


Tours,  229,  385.  Sancta  Maria 
Nucaricnsis,  de  Nuchariis. 

Noyers  {Marie  de). 

Noyon  (Cathédrale  de),  406.  Sancta 
Maria  Noviomensis.  —  Hôpital  de 
Saint-Jean,  kk\.  ^  Cordeliers, 
417.  — Simon,  évêque  de  Noyon. 
—  Voy.  Saint  -  Barthélémy  , 
Saint-Èloi. 

Noyon  sur  Andelle  (Prieuré  de), 
diocèse  de  Rouen,  296,  460. 
Sancta  Maria  et  sanctus  Marlinus 
de  Nogione,  de  Noione  super  An- 
dellam, 

JVucariw,  Nucharix,  Noyers. 


0 


Obasine  (Abbaye  d'),  dioc.  de  Li- 
moges, 361,  381.  Sancta  Maria 
Obazineruis. 

Odilie,  abbesse  de  Notre-Dame  de 
Beauvais,  207. 

Odolric,  archevêque  de  Lyon,  113. 

Odo,  voy.  Eudes,  Otlion. 

Odon,  comte,  313. 

Odon,  abbé  de  Cluny,  361. 

Odouin,  abbé  de  Saint -Guillain. 
Encyclique  sur  sa  mort,  349. 

Offa,  roi  de  Mercie,  315. 

Oigny  (Abbaye  d'),dioc.  d'Aulun, 
395,  426.  Sancta  Maria  Ungia- 
censis,  Omgiacensis. 

Oliba,  ou  Oliva  ,  évoque  de  Vie 
d'Osona  en  Catalogne,  44,  52, 
93,  133. 

Olivier,  chanoine  de  Sainte-Rade- 
gonde.  Vers  de  lui,  362. 

Omgiacensis,  Oigny. 

Omnes  saricti^  Toussaint.  . 

Onfroi  de  Vieilles,  288.  Hunfridus. 

Orange,  voy.  Tiburge. 

Orbais  (Abbaye  d'),dioc.  de  Sois- 
sons,  34.  Sanctus  Petrus  Orbacis 
Veteris, 

Orbestier  (Abbaye  d'),  dioc.  de 
Poitiers,  puis  de  Luçon,  391. 
Sancta  Maria  Osbisterii. 

Orgellitanensis ,  Urgell. 

Orléans.  Cathédrale  [Sancta  Crux 


Aurelianensis)  ^  74,  159,  404, 
416,  470.  —  Jean,  évêque  d'Or- 
léans. —  Église  Saint -Laurent 
d'Orléans,  166.  —  Carmes,  470. 
— Cordeliers,  415,  470.  — Domi- 
nicains, 470.  —  Voy.  Saint-Ai- 
gnan,  Saint-Avit,  Saint-Euverte, 
Saint  -  Germain  ,  Saint-Samson, 
Saint-Pierre-en-Pont ,  Saint- 
Pierre-le-Puellier,  Sainte-Made- 
leine. 

Osberne,  voy.  Guillaume,  fils 
d'Osberne. 

Osberne  Gifard,  186. 

Osona,  voy.  Vie  d'Osona. 

Ospiciiim,  voy.  Sainte-Madeleine  à 
Orléans. 

Ospitale,  voy.  Hospitale. 

Othon  le  jeune,  moine  de  Norwich  : 
ses  vers,  195. 

Oulx  en  Da  uphiné  (Prévôté  d') ,  1 56 . 
Sanctus  Laurentiiis  Ulciensis,  Plebs 
martyrum . 

Ourscamp  (Abbaye  d'),  dioc.  de 
Noyon,  406,  417,  441.  Sancta 
Maria  Ursicampi. 

Oxford  (Monastère  de  Sainte-Fri- 
deswide  d'),317.  Sancta  Trinilas 
et  Sancta  Fridesvida  Oxineforden- 
sis.  —  Comtes  et  comtesses  d'Ox- 
ford :  Albéric  de  Vère,  Lucie. 


Paganellus,  Painel. 

Painel  (Raoul). 

Pamiers,  Appamïensis,  voy.  Saint- 
Auto  nin. 

Painpont  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Saint-Malo,  222.  Sancta  Maria 
Heremi  Penpont. 

Paraclet  (Abbaye  du),  dioc.  de 
Troyes,  419,  426,  436,  449. 
ParacUtus  juxta  Nogentum,  Para- 
clitensis  ecclesia, 

Paraclet  (Abbaye  du),  dioc  d'A- 
miens, 413.  Sancta  Maria  ad 
Paracljtum. 

Parc,  voy.  Notre-Dame-du-Parc. 

Parc-aux-Dames    (Abbaye     du) , 


TABLE. 


S25 


dioc.  de  Senlis,  417.  Sancta  Ma- 
ria de  Parcho. 
Paris.    Cathédrale.    Sancta    Maria 
Parisiensis ,  Parisiacensis) ,  15, 33, 
82,     135,    160,    252,    301, 
410,  462.  —  Les  Carmes,  463, 
491.   —  Les  Cordeliers,   410, 
462,  491.  —  Les  Cordeliers  de 
Saint-Marcel,  491.  —  Les   Do- 
minicains [Sanctus  Jacobus  Fra- 
trum  Prxdicatorum),  410,  462.  — 
Les  Hermites  de  l'ordre  de  Saint- 
Augustin,  463,  491.  —  LesMa- 
thurins,  463,  491.  —  Les  frères 
des  Billettes,  491. — LesBlancs- 
Manteaux,  491-  —  Les  bons  en- 
fants de  Saint-Honoré,  463.  — 
Les  Béguines, 491. — Voy.  Filles- 
Dieu,    Lourcine,    Notre-Dame- 
des  -  Cha  m  ps  ,     Saint  -  Antoine , 
Saint-Benoît-le-Bétourné,  Saint- 
Bernard  ,      Saint-Èloi ,    Saint- 
Etienne  -  des-Grès,    Saint  -  Ger- 
main-l'AuxerroisjSaint-Germain- 
des-Prés,  Saint-Honoré,   Saint- 
Jacques-du-Hautpas ,   Saint-Ma  - 
gloire,  Saint-Marcel,  Saint-Mar- 
tin-des-  Champs,  Saint  -  Merri, 
Saint  -  Sépulcre,    Saint  -  Victor, 
Sainte-Catherine-du-Val-  des  - 
Ecoliers,       Sainte  -  Chapelle  , 
Sainte-Geneviève,  Sainte-Opor- 
tune,  Vauvert. 
Peiratum,    Sanctus    Nicholaus    de 

Peiraio,  388. 
Penpont,  Painpont. 
Pentecôte  (Fête  de  la),  25. 
Pentemont    (Abbaye    de)  ,    dioc. 
de  Beauvais,    413,   461.    Sancta 
Maria  de  Pentemont^  de  Penlheo- 
monte  juxta  Belvacum. 
Perche,  Perticum.  Voy.  Nogent-Ie- 

Rotrou. 
Perga  {Sancta  Maria  de),  397. 
Periculum   maris.   Mont  Saint-Mi- 
chel. 
Périgueux,  Petragoricensis.  Pierre, 

évéque. 
Péronne,  voy.  Saint-Fursi. 
Pershore  (Abbaye   de),   comté  de 
Worcester,    193,    313.    Sancta 
Maria  de  Persora. 


Persora,  Pershore. 
Perticum,  Perche. 
Peterborough  (Abbaye  de)  ,  comté 
deNorthampton,279,  2>kQ. Sanc- 
tus Petrus  Burgensis,  de   Burch. 
Petra,  voy.  Saint-MartirT  de  Petra. 
Petragoricensis,  Périgueux. 
Petralatensis,     voy.     Saint-Pierre, 

Rodensis. 
Petrosa,  Peyrouse. 
Peyrouse  (Abbaye  delà),  dioc.  de 
Périgueux,    389.   Sancta    Maria 
de  Petrosa. 
Philippe,  évêque  de  Châlons,  163. 
Philippe  I,  roi  de  France,  261. 
Philippe,  fils  de  Louis  le  Gros,364. 
Philippe,  lils  de  Roger  de  Mont- 

gommery,  325. 
Philippe"  Pigot,  189. 
Pictavis,  Poitiers. 
Pierre,  évêque  d'Angoulême,  388. 
Pierre,  évêque  d'Apt,  380. 
Pierre  Garnaud.  Vers  de  lui,  384. 
Pierre,    moine    de    Notre-Dame- 
d'York.  Vers  de  lui,   198. 
Pierre,  évêque  de  Périgueux,  389. 
Pierre,    évêque  de  Poitiers,  324, 

361. 
Pierre,    abbé  de    Saint-Maur-des- 

Fossés.  Son  rouleau,  448. 
Pierre,  évêque  de  Saintes,  241. 
Pierrefont,  voy.  Saint-Sulpice. 
Pignan  (Eglise    de),    [aujourd'hui 
dans   le    cant.    de  Besse,  VarJ, 
378.  Sancta  Maria  Pinnanensis. 
Pigot  (Philippe). 
Pin  (Abbaye  du),  dioc.  de  Poitiers, 

384.  Sancta  Maria  de  Pinu. 
Pinnanensis,  Pignan. 
Pinus^  Pin. 

Plaisance    (Cathédrale    de),    156. 
Ecclesia  Placentina.  Voy.  Saint- 
Sépulcre. 
Plebs  martyrum ,  Oulx. 
Plein-pied  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bourges,  160.  Sanctus  Martinus 
Pleni  pedis, 
Plessis    (Prieuré   du),     dioc.    de 
Bayeux,  451.  Sanctus  Stephanus 
de  Plesseyo  Grimoudi. 
Pog  (Mathieu). 
Poitiers.   Cathédrale  (Sanctus  Pe^ 


TABLE. 


*am),  72,159,  229,  384. 
—  Evêques  :  Gilbert  de  la  Porrée, 
Guillaume ,  Pierre.  —  Hermites 
de  Saint- Augustin  ?  453. — Voy. 
Montienieuf,  Notre-Dame-la- 
Grande,  Saint-Cyprien  ,  Sainl- 
Hilaire,  Sainte-Croix,  Sainte- 
Radegonde,  Sainte-Trinité. 
Polinae  ,    dépendance    de   Chezal- 

Benoît,  169. 
Pommeraye  (Abbaye  de  la),  dioc. 
de  Sens,  412.  Sancta  Maria  de 
Pomeria. 
Pomponc  (Prieuré   de),   dioc.    de 
Paris,    410.    Sanctus  Petrus    de 
Pompon  a. 
Ponce,  archevêque  de  ...,  72. 
Ponce,  maître  [de  l'école  de  Sens], 

276. 
Pons  Audomari^  Pont-Audeoicr. 
Pons  Domlnarum,  Pont-aux-Dames. 
Pons  Fractus,  Pontefract. 
Pons  Monconis^  Pontamoiisson. 
Pons  Yserx,  Pontoise. 
Pont,  voy.  Saint-Pierre-en-Pont 
Pontaraousson       (  Collégiale      de 
Sainte-Croix    de),    432.    Sancta 
Criix  de  'onte  Monconis. 
Pont-Audemer ,    Pons    Audomari, 

Couvent  des  Carmes,  466. 
Pont-aux-Dames      (Abbaye     du), 
dioc.  de  Meaux,  412,  438,  464. 
Sancta  Maria  de  Ponte,  Pons  Do- 
minarum. 
Pontefract    (Prieuré    de)  ,    comté 
d'York  ,     279 ,      330.    Sanctus 
Johannes    evangelista    de    Ponte- 
fracto.  Voy.  Nostell. 
Pontigny     (Ab!)aye     de) ,      dioc. 
d'Auxerre,    394.   Sancta  Maria 
Pontiniacensis . 
Pontileviensis,  Pontlevoy. 
Pontisara^  Pontizara,  Pontoise. 
Pontivum,  voy.  Saint-Riquier. 
Pontlevoy  (Abbaye  de),   dioc.  de 
Chartres,    puis  de  Blois,    161, 
319.  Sancta  Maria    Pontilevien- 
sis. 
Pontoise,    dioc.    de  Rouen.   Pons 
Yserse^    Pontisara  ,  Pontizara.  — 
Couvent   des  Cordeliers ,    414, 
461,  491. — ^oy.  Maubuisson, 


Saint-Martin  de  ngntoi84>,  Saint-i 

Pieri-e. 
Porrée  (Gilbert  de  la). 
Pouthières  (Abbave  de),  dioc.  de 
Langres,    158, '395,   419,  472. 
Puhariœ,  Sanctus  Petrus  Puttua- 
riensis;  Sanctus  Petrus.    Sanctus 
Paalus  et  Sanctus  Eusebius  Pulte- 
riarum. 
Prsemonstrata  ecclesia.  Prémontré. 
Praeria,  yoy.  Saint-Nicolas. 
Prata,  Notre-Dame-des-Prés. 
Pratea,  Prée. 
Pratctla,  Préaux. 

Pratum  ,   voy.    Beaupré,    Bonne- 
Nouvelle,    Saint-Julien ,    Sainl- 
Nicolas. 
Pré,  voy.  Saint-Julien. 
Préaux    (Abbaye   de   Saint-Pierre 
de),  dioc.  de  Lisieux,  206,  288, 
473,    488.    Sanctus  Petrus  Pra- 
telli,  Sanctus  Petrus    et    Sanctus 
Paulus  de    Pratellis.  —  Rouleau 
de  l'abbaye  de  Préaux,  360.  — 
Voy.  Saint-Léger. 
Prée    (Abbaye    de  la),    dioc.     de 
Bourges,  371.  Sancta  Maria  de 
Pratea. 
Prémontré  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Laon,    372. — Sancta   Maria   et 
Sanctus  Johannes    Baptista   Prse- 
monstratœ  ecclesiœ. 
Prés,  voy.  Saint-Germain,  Saint- 
Nicolas. 
Prés  (Notre -Dame  des),  voy.  Notre- 
Dame  des  Prés. 
Prime  (saint),  voy.  Bésalu. 
Provins,    dioc.    de    Sens.     Pruvi- 
nurn.  —  Cordeliers,  418,  436. — 
Dominicains,  436. — Voy.  Mont 
Notre-Dame  ,     Notre-Dame   au 
Val,Saint-Ayoul,  Saint-Jacques, 
Saint-Nicolas ,    Saint-Quiriace  , 
Sainte-Catherine,  Vouton. 
Pruily,  (abbaye  de),  dioc.  de  Sens, 
412,    438.    Sancta   Maria    Prul- 
liaci. 
Pruvinum,  Provins. 
Psalmody  (Abbaye   de),  dioc.    de. 
Nîmes,    103,  366,  380.   Sanctus 
Petrus  Psalmodii. 
Puèle,  voy.  Saint-Amand. 


I 


TABLE. 


Puellier,  voy.  Saint-Pierre. 
Puerlaris  ,voy .  Saint-Pierre-le-Puel- 

lier . 
Puiseaux  en  Orléanais,  492. 
Pultarise,  Pulterise^   Ptiltuarix,  Pou- 

thières. 
Puy  (Cathédrale  du), 87,  129.  Ani- 

ciensis  ecclesia.  —  Couvent  des 

Carmes,  482. 


Q 


Quadomus^  Caen. 

Queen^  Caen. 

Quinçay  (Abbaye  de),dioc.  de  Poi- 
tiers, 65,  232.  Sanctus  Benedictus 
Quinciacensis . 

Quincy  (Abbaye  de),  dioc.  de  Lan- 
gres,  394,  419.  Sancta  Maria 
Quinciaci. 


R 


Radinsïs,  Reading. 

Radolïensis ,  Reuil. 

Radidfus^  Raoul. 

Raginaldus,  Rainaud. 

Raimond,  comte,  94. 

Raimond,  évêque  deGlandève,  377 . 

Rainaldus^  Rainaud. 

Rainaud,  évêque  de....,   moine  à 

Saint-Maur-des-Fossés,251 ,362. 
Rainaud,    archevêque    de   Reims. 

Son  rouleau,  144,  145. 
Rameru    (Prieuré    de),    dioc.    de 

Troyes,  310.   Sancta  Maria  Ra- 

merucensis. 
Ramsey  (Abbaye  de),comté  deHun- 

tingdon,  201,  Z\b.  Sanctus  Bene- 
dictus Ramesiœ. 
Ranger,    disciple  de  saint  Bruno, 

156. 
Rangeval  (Abbaye    de),    dioc.    de 

Toul,  468.  Sancta   Maria  Regiœ 

vallis. 
Raoul,  fils  de  Fulcroid  de  Caen. 

Vers  de  lui,  342. 
Raoul  Painel,  331. 


Raoul,  moine  de    Saint-Germain - 

des-Prés.  Son  rouleau,  422. 
Raoul  Taisson,  186. 
Razt'S  (Pays  de),  pagus  Reddensis, 

voy.  Saint-Poly carpe. 
Reading    (Abbaye  de),    comté    de 
Berk,  347.  Sancta  Maria  Radin- 
sis,  343. 
Rebais  (Abbaye  de),  dioc.deMeaux, 
56,    160,  252,  326,  418,  465. 
Sanctus  Petrus,  sanctus  Paulus  et 
sanctus  Jgilus  Resbacensis ,  Res- 
biacensis. 
Reddensis,  Razès. 

Redon  (Abbaye  de),  dioc.  de  Van- 
nes, 223,   392.  Sanctus  Salvator 
Rotonensis^   Rothonensis.    Hervé, 
abbé  de  Redon. 
Redonensis,  Rennes. 
Regale  Pratum ,  Royalpré. 
Regalis    (Sancta  Maria),   Maubuis- 

spn. 
Regalis  Mons^  Royaumont. 
Regia  Fallis,  Rangeval. 
Règle  (Abbaye  de  la),  à  Limoges, 
383.  Sancta  Maria  de  Régula  Le- 
movicensis. 
Regni  (Abbaye    de),    dioc.    d'Au- 
xerre ,    393.    Sancta    Maria    de 
Regniaco. 
Régula^  la  Règle. 

Reichenaw  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Constance.  Formule  de  bref 
mortuaire  employée  par  les  moi- 
nes de  cette  maison,  2. 
Reimbaud, chanoine  de  Saint-Lam- 
bert de  Liège,  348. 
Reims,  Rémi.  Sa  situation  «  prope 
fines  Francigenarum,  »  85.  — 
Oi'igine  fabuleuse  de  la  ville,  17, 
18.  —  Patrie  de  Mainard,  abbé 
de  Cormery,  162.  —  Cathédrale 
[Sancta  Maria  /femen^w),  85,158, 
266,  306,  392,  467.  —  Arche- 
vêques :  Gervais  ,  Manassès.  — 
Encyclique  sur  la  mort  de  deux 
membres  du  chapitre,  5.  —  Les 
Carmes,  467.  —  Les  Cordeliers, 
467 .  —  Les  Dominicains  ,  467 . 
—  Les  Cordelières,  467. —  Voy. 
Saint -Denis,  Saint- Georges  , 
Saint-Nicaise,  Saint  -Paul,  Saint- 


S28 


TABLE. 


Pierre-aux-Dames,  Saint-Remi, 
Saint-Symphorieu,  Saint-Timo- 
thée,  Sainte-Trinité. 

Renaud  (Vers  d'un  certain),  368. 

Rennes  (Evêque  de) ,  Redonenses  : 
Etienne  de  Fougères ,  Main , 
Marbode,  Roger,  Silvestre.  — 
Voy.  Saint-Melaine. 

Renouf  Tisun,  220.  Rannulfus. 

Réômeou  Moutier  Saint- Jean  (Ab- 
baye de),  dioc.  de  Langres,  158, 
419,  425,  480.  Sancta  Maria  et 
Sanctus  Johannes  Reomensis . 

Resbacensïsy  Resbiaceusis ^  Rebais. 

Ressons  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Rouen,  461.  Sancta  Maria  de 
Ressonio. 

Reuil  (Prieuré  de),  dioc.  deMeaux, 
302,  465.  Sanctus^  Petrus  Rado- 
Uensis, 

Revlers  (Richard  de),  de  Reveris. 

Rhône  (le),  kb.Rodanus. 

Richard,  comte  fde  Chester],  336. 

Richard  [Goz],  vicomte,  336. 

Richard  I  et  Richard  II,  ducs  de 
Normandie,  211,  295. 

Richard,  moine  de  Notre-Dame 
d'York.  Vers  de  lui,  197. 

Richard  de  Reviers,  217. 

Ricolfiis,  évêque  de 141. 

Rieugrand  (le),  Rivograndis.  Voy, 
Saint-Polycarpe. 

Ripatorium,  Rippatorium,  Larivour. 

Riupoll  (Abbaye  de),  44,  52. 
Sancta  Maria  Rivipollentis, 

Rivograndis,  Rieugrand. 

Rivus  Pollens,  RiupoU. 

Rixende,  fondatrice  de  l'abbaye  de 
Bassac,  j40. 

Robert,  évêque  de 278. 

Robert  d'Arbrissel,  283,  305,  324; 
de  j4rbrexel. 

Robert  Bertran,  291. 

Robert,  archevêque  de  Cantorbéry, 
209,  294. 

Robert,  comte,  bienfaiteur  de  l'ab- 
baye de  Wilton,  329. 

Robert,  abbé  de  Corbie.  Son  rou- 
leau, 348. 

Robert,  évêque  de  Coventry,  317. 

Robert,  roi  de  France,  106,  261, 
300,  365. 


Robert  du  Hommet,  336. 
Robert,  évêque  de  Langres,  157. 
Robert,  comte  de  Leicester,  288. 
Robert  Malet,  341. 
Robert,  comte  de  Mortain,   208, 

289. 
Robert,  abbé  de  Saint-Aubin  d'An- 
gers. Son  rouleau,  363. 
Robert  le  Teissier,  abbé  de  Saint- 

Evroul.  Son  rouleau,  474. 
Roc-Amadour  (Eglise  de),  dioc.  de 
Cahors,    381.    Sancta   Maria  de 
Rochamador. 
Rocha  Bovis.  Sanctus  Theodorus  Ro- 
chœ  Bovis,  389. 

Rochamador,  Roc-Amadour. 

Roches  (Abbaye  des),  dioc. 
d'Auxerre,  403.  Sancta  Maria  de 
Rupibus. 

Rochester  (Cathédrale  de),  comté 
de  Kent,  203,317.  Sanctus  An- 
dréas Rovecestrensis,  Rofensis.  •— 
Gondulfe,  évêque  de  Rochester. 

Rodanus,  le  Rhône. 

Rodbertus,  Robert. 

Rodensis,  Notre-Dame  de  Rosas. 
—  Voy.  Saint-Pierre. 

Rodez  (Cathédrale  de),  397.  Sancta 
Maria  Rutliencnsis.  —  Hugues, 
évêque  de  Rodez.  —  Voy.  Saint- 
Amant,  Saint-Saturnin. 

Rodolphe,  abbé  de  Saint-Riquier. 
Son  rouleau,  3.  Hruodulfus, 

Rofensis,  Rochester. 

Roger  [de  Beaumont],  288. 

Roger  [deBully],  195. 

Roger,  évêque  de  Châlons,  309, 
353. 

Roger  de  Magneville,  217. 

Roger  [de  Montgommery] ,  comte. 
204,  206,  268,  325. 

Roger,  évêque  de  Rennes(?),  221. 

Rohaïs,  femme  de  Eudes  le  séné- 
chal, 292. 

Roncennacum,  Ronsenac. 

Ronceray  (  Abbaye  du  ),  à  Angers, 
338,  426.  Sancta  Maria  Kritatis, 
Sancta  Maria  Jndegavis. 

Ronde  (la) .  Voy.  Notre-Dame  la 
Ronde. 

Ronsenac  en  Angoumois,  388. 
Sanctus  Johannes  de  Roncennaco, 


I 


TABLE. 


S29 


Roricon,  évêque  de  Laon,  256. 

Rosas.  Voy.  Notre-Dame  de  Ro- 
sas. 

Rose,  près  Rouen  (Chartreuse  de 
la),  459.  Domus Rosœ  beatw  Ma- 
r'iK  juxta  Rothomagum. 

Rosetum,  Rosoy. 

Rosoy  (Abbaye  de),  dioc.  de  Sens, 
416.  Sancta  Maria  de  Roseto. 

Rosny  (Guillaume, prêtre  de).  Rote- 
n'mm. 

Rotbertus,  Robert. 

Rotenium,  Rosny. 

Rotgerius,  Roger. 

Rothonensis,  Redon. 

Rotonensis,  Redon. 

Rouen,  Rothomagum.  Cathédrale 
{Sancta  Maria),  161,  164,  211, 
291,  414,  459,  490.  —  Arche- 
vêque :  Guillaume.  —  Carmes, 
489.  —  Cordeliers,  414,  459.— 
Dominicains,  459.  —  Hermites 
de  Saint-Augustin,  459.  —  Voy. 
Emmurées,  Filles-Dieu,  Mont- 
aux-Malades  ,  Notre-Dame-du- 
Parc,Rose,  Saint- Amand,  Saint- 
Antoine  ,  Saint-Lo ,  Saint-Ouen , 
Saint-Paul ,  Sainte-Trinité. 

Rovccestrensis,  Rochester. 

Royale  (la),  yoy.  Maubuisson. 

Royal-Pré  (Eglise  de),  dioc,  deLi- 
sieux,  473.  Sancta  Maria  de  Rc- 
gali  Prato. 

Royaumont  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Beauvais,  413,  461.  Sancta  Ma- 
ria Regalis  Montis. 

Rumsey  (Abbaye  de),  comté  de 
Hamp,  279,  337.  Sancta  Maria 
Rumesiensis,  Rumesigensis . 

Rupes,  les  Roches.  « 

Rutkenensis,  Rodez. 


Sablonceaux  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Saintes,  390.  Sancta  Maria  de 
Sabluncellis, 

Sacra  Cella^  Ceroanceau. 

Sagium^  Séez. 


Saint-Achillée .  Voy.  Saint-Félix. 
Saint-Agile,  voy.  Rebais. 
Saint  jigripanus,  129. 
Saint-Aignan  d'Orléans    (Abbaye 

de),  74,320,  404,  470.  Sanctus 

Anianus. 
Saint-Aignan,  Sanctus  Anianus,  dé- 
pendance  de  l'abbaye  de  Che- 

zal-Benoît,  169. 
Saint-Airy  de  Verdun  (Abbaye  de), 

435,  452.  Sanctus  Àgericus  Vir- 

dunensïs. 
Saint-Alban    (Abbaye   de),   comté 

de  Hertfort,  202,  309.   Sanctus 

Albanus. 
Saint-Aldhelm,  voy.  Malmesbury. 
Saint- Amand,  voy.  Mareuil. 
Saint- Amand  en  Puèle  (  Abbaye  de) , 

dioc.    de    Tournai,    159,    354. 

Sanctus     Amandus     Elnonensis. 

— Foucard  et  Hugues,  abbés. 
Saint-Amand  de   Rouen  (Abbaye 

de),  212,  292,  414,  458.  Sanctus 

Amandus   Rothomagensis .  Haïde, 

abbesse. 
Saint-Amant    de   Boisse    (Abbaye 

de),    dioc.     d'Angoulême,     63, 

245,  389.  Sanctus  Petrus  et  sanc- 
tus Amandus;  sanctus  Amandus  ; 

sanctus  Amantius  Buxix. 
Saint- Amant  de  Rodez  (Eglise  de), 

398.  Sanctus  Amancius  de  Rodes. 
Saint-Amatre  d'Auxerre  (Eglise  de), 

393.  Sanctus  Amator. 
Saint-André ,     voy.      Avranches, 

Bonneval,   Rochester,  Vigeois. 
Saint-André  lez  Avignon  (Abbaye 

de),    130.    Sanctus  Andréas    in 

monte  Adeon. 
Saint" André    de  Cateau    (Abbaye 

de),    dioc.    de    Cambrai,    406. 

Sanctus  Andréas  de  Castello. 
Saint-André  de  Chartres,  471. 
Saint-André  de  Gouffer    (Abbaye 

de),    dioc.   de  Séez,  451,  472. 

Sancta  Maria  et  sanctus  Andréas 

de  Gouffer,  de  Gouferno. 
Saint-André  du  Sau  (Abbaye  de), 

dioc.  d'Elne,    58.    Sanctus    An- 
dréas. 
Saint-André  de    Vienne   (Abbaye 

de),  353,  396.  Sanctus  Andréas 

34 


«30 


TABLE. 


Fiennensîs.    —    Un     reclus    de 
Saint- André,  396. 
Saint-Antoine,  voy.  Conty. 
Saint- Antoine  de  Paris  (Abbaye  de) , 
410,  464,  491.  Sanctus  Antonlus 
Parisiensis ,  prope  Parisius. 
Saint-Antoine     de    Rouen,     459. 
Domus  Sancti  Antonii  Viennensis 
in  civitate  Rotliomageiisi, 
Saint- Antoine  de  Sens,  412,  448, 
492.  Sanctus  Antonius  Senonen- 
sis. 
Saint-Antonin  de  Pamiers  (Abbaye 
de),  62,  481.  Sanctus  jlntoninus 
in  valle  Nobilense  ;  Ecclesia  Àp~ 
pamiensis  Sancti  Antonini. 
Saint-Apollinaire,  voy.    Saint-Ti- 

mothée. 
Saint-Arconce,  voy.  Gaillac, 
Saint-Arnoul   de  Cresjjy   (Prieuré 
de),  dioc.  de  Senlis,  417,  440. 
Sanctus   Jrnulphus  de    Crispeio. 
Saint-Arnoul  de  Metz  (Abbaye  de\ 
95,  432,  480.   Sanctus  Jrnulfus 
Metensis, 
Saint-Artbème,  voy.  Blanzae. 
Saint-Aubert  ?  Incolœ    Godesberhc 
siti  in  Aquensis   regiœ  sedis   con- 
ânibus,    102. 
Saint-Aubind'Angers  (Abbaye  de), 
226,  332,  344.  Sanctus  Albinus 
Andecavensis.  Voy.  Gérard,  Gi- 
rard, Guillaume,    Hugues,  Ja- 
guelin,  Robert. 
Saint-Aubin  des  Cans,  406. 
Saint-Augustin      de      Cantorbéry 
(Abbaye    de),    160,   204,    317. 
Sanctus  Petrus  et  sanctus  Augtis- 
tinus, 
Saint-Augustin  de  Limoges    (Ab- 
baye de),  278,  Z^?,. Sanctus  Au- 
gustinus  Lemovicensis. 
Saint-Ausony    d'Angouléme    (Ab- 
baye de),  245,  388.  Sanctus  Au- 
sonius  Engolismensis. 
Saint-Austremoine,  voy.    Issoire, 

Mauzac. 
Saint-Avit  de  Chateaudun  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Chartres,  415. 
Sanctus  Avitus  de  Castroduno. 
Saint-Avit  d'Orléans  (Eglise  de), 
404. 


Saint-Ayoul  de  FrovînS^uoc? 

Sens,  418,  437.    Sanctus  Aj-guU 

phus  de  Pruvino,  sanctus  Agufus. 

Saint-Bacque ,    voy.    Saint-Serge, j 

Saint-5ara,  voy.  Essomes. 

Saint-Barthélemi,  voy.  Bénévent,^ 

Croiland,  Saint-Tiiierri. 
Saint-Barthélémy,    au    dioc.     de) 

Beauvais  (Eglise  de),  460. 
Saint-Barthélemi   de  Liège,    103.1 
Sanctus   Bartholomeus   in    LegiaA 
Saint-Barthélemi   de    Noyon  (Ab-j 
baye  de),  406,  417,  441.  Sanc- 
tus Bartholomeus  Noviomensis . 
Saint-Basle  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Reims,    158,    266,    445,    468. 
Sanctus    Basolus. 
Saint-Bavon  de  Gand  (Abbaye  de), 
142,  160.  Sanctus  Bavo  in  Gan- 
davo.  —  Rouleau  de  Saint-Ba- 
von, 493. 
Saint-Benigne  de    Dijon  (Abbaye 
de),  157,  395,  425.  Sanctus  Be- 
nignus  Divioncnsis, — Rouleau  de 
Saint-Benigne,  477.  —  Geoffroi, 
prieur  de  Saint-Benigne. 
Saint-Benigne?  Sanctus  Benignus, 
dépendance    de  Chezal-Benoît. 
169. 
Saint-Benoît,  voy.  Fleury,  Hulme, 

Nanteuil,  Ramsey. 
Saint-Benoît   le  Bétourné  à   Paris 
(Eglise    de),  463.  Sanctus  Bene- 
dictns  bone  versus  Parisius. 
Saint-Bernard,   à  Paris,  491. 
Saint -Bertin  (Abbaye  de),  h  Saint- 
Omer,   164,    444,   448,    493. 
Sanctus  Bertinus  in  Sancto  Audo- 
maro. 
Saint-Botulfe,  voy.  Thorney. 
Saint-Calais  (Abbaye  de),  dioc  du 
Mans,    489.    Sanctus    Cariulum- 
plius.  —  Sancta  Maria  de  Kari- 
lef,  416. 
Saint-Calais  de  Bloia,  159.  Sanctus 

Karilcffus  Blescnsis. 
Saint-Chaffre  (Abbaye  de),  dioc. 
du  Puy,  88,  480.  Sanctus 
Thcohtfredus  Calrndiacensis,  san~ 
tus  Fortunatus,  et  sanctus  Eudo- 
nus;  sanctus  Theofredus. 
Saint-Cheron  (Abbaye  de),  dioc. 


TABLE. 


531 


de  Chartres,  365.  Sanctus  Karo- 
nus  Carnoti, 
Saint-Christophe,  voy.  Vie. 
Saint-Clément    de   Metz    (Abbaye 
de),   ^32.    Sanctus  Clemens   Me- 
tensis. 
Saint-Colomban,  voy.  Luxeuil. 
Saint-Corneille  de  Compiègne  (Ab- 
baye   de),    dicc.    de    Soissons, 
412  ,     klk.     Sanctus     Cornélius 
Compendiensis . 
Saint-Crespin-le-Grand    (  Abbaye 
de),  à  Soissons,    84,  250,  303, 
372,  405,  418,  424,  466,  489. 
Sanctus  Crlspinus  et  sanctus  Cris- 
pinianus     Suessionenses  •    sanctus 
Crispinus    Suescionensis  ;  sanctus 
Crispïnus  et  sanctus  Crispïnianus 
major. 
Saint-Crespinîen  à  Soissons,  405. 
Sanctus   Crispïnianus  Suescionen- 
sis. Voy.  Saint-Crespin. 
Saint-Cucuphat  (Abbaye  de),  69, 

70.  Sanctus  Cucuphas. 
Saint-Cybar  d'Angoulême  (Abbaye 
de),   247,    388.    Sanctus   Epar- 
chius  Engolismensis. 
Saint-Cyprien  de  Poitiers  (Abbaye 
de),   72,  159,  232,  361,    384, 
453.    Sanctus   Ciprianus  ;   sancta 
Maria  et  sanctus  Cyprianus  Pic- 
tavis. 
Saint-Cyr,    voy.    Issoudun,    Ne- 
vers. 
Saint-Cyr  (Abbaye   de),  dioc.   de 
Chartres,  470.   Sanctus   Ciricus. 
Saint-Cfricius  (Monastère  de),  en 

Catalogne?  58. 
Saint-Dagobert,  au  dioc.  de  Trêves 
(Prieuré    de),    dépendance     de 
l'abbaye  de  Gorze,  435.  Sanctus 
Dagohertus  in  Sathenacho. 
Saint-Denis,  voy.  Athis,  Montmar- 
tre. 
Saint- Denis  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Paris,  34,   106,  157,  261,  300, 
364,  413,  423,  439,  445,  462, 
480,  489,  492.  Sanctus  Dionisius 
Ariopagita^  sanctus  Dionysius  pro- 
pe  Parisios^  in  Francia.  —  Suger, 
abbé. 
Saint-Denis  de  Broqueroy  (Abbaye 


de),    dioc.    de   Cambrai?    122. 
Sanctus  Dionisius. 
Saint-Denis  de   Nogent-le-Rotrou 
(Prieuré  de),  274.  Sanctus  Dyo- 
nisius  Nongenti  castri  Pertici. 
Saint-Denis  de  Reims  (Abbaye de), 
158,264,  306,  kQl .  Sanctus Djo- 
nisius  Remensis, 
Saint-Denis  de  Vergy  (Église  de), 
dioc.  d'Autun,  481.  Sanctus Djro- 
nisius  de  f^ergeio. 
Saint-Désir    de  Lisieux     (Abbaye 
de),  205,  288,  449.  Sancta  Maria 
Lexoviensis . 
Saint-Diadelfe,  voy.   Villemagne. 
Saint-Dié   (Abbaye  de),    dioc.  de 

Toul,  433.  Sanctus  Deodatus. 
Saint-Dominique,  voy.  Emmurées. 
Saint-Donatien,  voy.  Bruges. 
Saint-Donnin,  492. 
Saint-Ecgwin,  voy.  Evesham. 
Saint-Edgar,  voy.  Shaftesbury. 
Saint-Edmond  (Abbaye  de),  comté 
de  Suffolk,    160,    340.   Sanctus 
Edmundus,  Eadmundus . 
Saint-Éloi,  voy.  Mont  Saint- Éloi, 
Saint-Éloi-Fontaine   (Abbaye  de), 
dioc.    de  Noyon,   417.    Sancta 
Maria  de  Sancti  Eligii  Fonte. 
Saint-Eloi  de  Noyon  (Abbaye  de), 
406,  417,  424,  441.  Sanctus  Eli- 
gius  Noviomensis, 
Saint-Eloi    de   Paris,    411,   462. 

Sanctus  Eligius  Parisiensis, 
Saint-Etienne,   voy.   Auxerre,  Ba- 
gnols,  Bassac,  Chalons,  Dreux, 
Fontenay,Gien,Limoges,Meaux, 
Metz,  Plessis,  Sens,  SiccusFons, 
Vie, 
Saint-Etienne  de  Caen  (Abbayede), 
dioc.  de  Bayeux,  161,  182,  284, 
424,  473,  488.  Sanctus  Stepha- 
nus  Cadomensis. 
Saint-Etienne    de  Dijon    (Abbaye 
de),  dioc.  de  Langres,  157,  395, 
478,     479.    Sanctus    Stephanus 
Divionensis.    —    Garnier ,  Her- 
bert et  Jean  de  Marigny,  abbés. 
Saint-Étienne-des-Grés (Église  de), 
à  Paris,  463.   Sanctus  Stephanus 
de  Gressihus  Parisius. 
Saint-Étienne  de  Nevers  (Prieuré 


^832 


TABLE. 


de),  278,  393,  402,  425.  Sancta 
Maria  et  Sanctus  Stephanus  Ni- 
vernis. 

Saint-Etienne  de  Troyes  (Collé- 
giale de),  419,  450.  Sanctus 
Stephanus  Trecensis, 

Saint-Eiienne-de-Vertiis ,  dioc.  de 
Chalons,  309.  Sanctus  Stephanus 
Virtuensis. 

Saint- Eudon  ,  voy.  Saiut-CLaffre. 

Saint-Eugène,  voy.  Deuil. 

Saint-Eusèbe,  voy.  Pouthières. 

Saint-Eusèbe  d'Auxerre  (Prieuré 
de),  393.  Sanctus  Eusebius  Ab- 
tissiodorensis. 

Saint-Eutrope  de  Saintes  (Prieuré 
de),  239,  390.  Sanctus  Eutropius 
Xanctonensis^  Sanctonlcm  urbis. 

Saint-Euverte  d'Orléans  (Abbaye 
de),  404,  416,  470,  492.  Sanc- 
tus Evurcius  Aureliancnsis ,  Sa'int- 
Y ver  te. 

Saint-Èvre  de  Toul  (Abbaye  de), 
78,  468,  480.  Sanctus  Aper  pree- 
sul  Leuchorum ,  Sanctus  Aper 
TuUensis. 

Saint-Evroul  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Lisieux,  215,  325,  472,  488. 
Sancta  Maria  ,  Sanctus  Petrus  et 
Sanctus  Ebrulfus  Uticensis ,  Sanc- 
tus Ebrulphus.  — Robert  le  Teis- 
sier,  abbé. 

Saint-Exupère ,  voy.  Saint-Spire. 

Saint-Faron  de  Meaux  (Abbaye 
de),  82,  157,  166,  264,  409, 
464,  492.  Sancta  Crux  et  Sanc- 
tus Faro ,  Sanctus  Pharo  Melden- 
sis,  Mcldicœ  urbis  ^  Sancta  Crux 
Meldensis, 

Saint-Félix ,  Saint-Fortunat  et 
Saint-Acbillée [de Valence],  393. 
Sancti  Félix,  Fortunatus  et  Achil- 
leus, 

Saint-Ferréol,  voy.  Essomes. 

Saint-Fiacre  (Prieuré  de),  dioc.  de 
Meaux,  kl2.  Sanctus  Fiacrius. 

Saint-Florent  de  Saumur  (Abbaye 
de),  dioc.  d'Angers,  126 ,  227, 
320  ,  383.  Sanctus  Florentins 
Salmurensis  ^  Salmuriensis. 

Saint-  Florent-le-Vieil  (Abbaye  de) , 
dioc.  d'Angers,  161,  225.  Sanc- 


tus Florentins  Glonensis^  Glan- 
niensis. 

Saint-Florentin,  voy.  Bonneval. 

Saint-Foillan,  voy.  Fosse. 

Saint-Fortunat ,  voy .  Saint-ChafFre , 
Saint-Félix. 

Saint-Frambaud  de  Senlis,  324, 
417.  Sanctus  Frambaldus  Silva- 
nectensis, 

Saint-Frigien,  voy.  Lacques. 

Saint-Fursi  de  Péronne,  dioc.  de 
Noyon,  159.  Sanctus  Furscus. 

Saint -Fuscien- aux -Bois  (Abbaye 
de),  dioc.  d'Amiens,  159,  444. 
Sanctus  Fuscianus  de  Sylva  ,  in 
Nemore. 

Saint-Gabriel  (Prieuré  de),  dioc. 
de  Bayeux,  183.  Sanctus  Ga- 
briel. 

Saint-Gautier,  voy.  Esterp.  Tor- 
nacensis, 

Saint-Genès,  voy.  Lodève. 

Saint-Genis  de  Fontaynes  (Abbaye 
de),  dioc.  d'Elnes,  57.  Sanctus 
Genesius  [aa?]  Fontanas. 

Saint-Genou  (Aljbaye  de),  dioc. 
de  Bourges,  128,  248,  446. 
Sanctus  Salvator  et  Sanctus  Ge- 
nulphus. 

Saint -Georges,  voy.  Bayeux,  Hes- 
din. 

Saint-Georges  de 129. 

Saint-Georges  de  Bocherville  (Ab- 
baye de),  dioc.  de  Rouen,  294, 
424,  458.  Sanctus  Georgius  Bal- 
cherii  villx ,  juxta  Rothomagum.^ 
de  BauquiervUla. 

Saint-Georges  de  Rennes  (Abbaye 
de),  221.  Sanctus  Georgius  Re- 
donensis. 

Saint-Germain  ,  voy.  Lery,  Saint- 
Martin  de  Pontoise,  Selby. 

Saint-Germain  d'Auxerre  (Abbaye 
de),  12,  13,157,  235,303,393, 
42a,  448,  480.  Sanctus  Germa- 
nus  propter  menia  Autricœ  urbis, 
Sanctus  Germanus  Autisiodoren- 
sis,  Autissiodorensis  ^  Altissiodo- 
rensis. 

Saint-Germain-l'Auxerrois  (Église 
de),  à  Paris,  462.  Sanctus  Ger- 
manus Autisiodorensis  Parisius, 


4 


TABLE. 


533 


Saint-Germain  d'Orléans,  415. 
Sanctus  Germanus  ^urelianensis . 

Saint-Germain- des -Prés  (Abbaye 
de),  à  Paris,  79,  135,  157,  251, 
300,  364,  411,  445,  463,  481, 
489,  491 .  Sanctus  Germanus,  Pa- 
risiorum  preesul;  Sanctus  Germa- 
nus  Parisiacus  ;  Sanetus  Germa- 
nus  de  Pratïs  juxtaParisius;  Saint 
Germain  des  Prez. 

Saint-Germer  (Abbaye  de),  dioc. 
deBeauvais,  297,  460.  Sanctus 
Geremarus  de  Flaviaco.  —  Ade- 
lelme  ,  moine  de  Saint-Germer. 

Saint-Gervais,  voy.  Falaise,  Séez, 
Soissons. 

Saint-Gildas  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Bourges,  128,  162,  248,  318, 
446.  Sanctus  Salvator  et  Sanctus 
GUdasius  Dolensis,  de  Castro  Ra- 
dulphl. 

Saint-Gildas-des-Bois  (Abbaye de), 
dioc.  de  Nantes,  223,  392. 
Sanctus  Gildasius  de  Nemore,  de 
Saltu, 

Saint-Gilles  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Nimes,  366,  380,  493.  Sanctus 
Egidius. 

Saint-Gilles,  en  Angleterre?  330. 

Saint-Gilles  de  Aceyo,  392. 

Saint  G/oc?M//;/tK5,  dioc.de  Toul,432. 

Saint-Goeric,  voy.  Épinal. 

Saint-Gourgon,  voy.  Gorze, 

Saint-Grégoire ,  voy.  Saint-Mé- 
dard. 

Saint-Grimbaud,  voy .  Newminster. 

Saint-Guenaud  de  Corbeil  (Prieuré 
de),  dioc.  de  Paris,  440.  Sanctus 
Guenaylus  de  Corbolio. 

Saint-Guillain  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Cambrai,  199.  Sanctus  Gis- 
lenus  de  Cella. . . . 

Saint-Guillem-du-Désert ,  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Lodève,  123,  366, 
380.  Gellonis  concio  ,  Sar.ctus 
fVillelmus,  Sanctus  Guillelmus  in 
valle  Gellonis. 

Saint-Guthlac ,  voy.  Croyland. 

Saint-Hilaire,  voy.  Bonneval. 

Saint-Hilaire  de  Poitiers  (Eglise 
de),  12,  72,73,  159,  230,385. 
Sanctus  Hjrlarius  Pictovis. 


Saint-Hildevert  de  Gournai  (Église 
de),  dioc.  de  Rouen,  460.5artc- 
tus  Hjldevertus  de  Gornajo. 
Saint-Honorat,  voy.  Lérins. 
Saint-Honoré,  voy.  Paris. 
Saint-Honoré  de  Paris  (Église  de), 
463.    Sanctus     Honoratus    Pori- 
siensis. 
Saint-Irénée,  à  Lyon,  396.  Sanctus 

Hyreneus. 
Saint-Jacques,  voy.   Amay,  Caen, 

Paris,  Sens,  Val-aux-Grais, 
Saint-Jacques-du-Haut-Pas ,  à  Pa- 
ris, 462,  k'èX. Sanctus  Jacobus  de 
Hospitali. 
Saint-Jacques    de    Liège   (Abbaye 

de),  112.  Sanctus  Jacobus, 
Saint- Jacques  de  Provins  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Sens  ,   418,    436. 
Sanctus  Jacobus  Pruvinensis. 
Saint-Jean,  voy.  Aureil,  Beaulieu, 
Beverley,  Bonneval,  Dammartin, 
Évreux,  Florenne ,  Jard,  Mon- 
tierneuf,  Nemours,  Noyon,  Pon- 
tefract,  Prémontré,  Reôme,  Ron- 
senac,  Saint-Jouin  de  Marnes, 
Tiron,  Tornacensis,  Trizay. 
Saint-Jean  d'Amiens  (Abbaye  de), 
375,  413-  Sanctus  Johannes  Am- 
bianis. 
Saint-Jean  d'Angers,  398.  Sanctus 
Johannes  et  Sanctus  Licinius  Au- 
de gavis. 
Saint-Jean-au-Bourg ,  voy.  Saint- 
Jean  de  Laon. 
Saint-Jean    de   Chartres    (Abbaye 
de),   262,  322,  365,  392,  415, 
47 1 .    Sanctus  'Johannes    Baptista 
in     suburbio      Carnoti;     Sanctus 
Johannes  de    Valeia,   in  Valley  a. 
Saint- Jean  de  Falaise  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Séez,  446,  472.  Sanctus 
Johannes  de  Falesia. 
Saint-Jean-de-l'Hôpital  de  Corbeil 
(Commanderie  de),    411,    440. 
Sanctus    Johannes    Hospitalis    de 
Corbolio. 
Saint- Jean  de  Laon  (Abbaye  de), 
158,  256,  467.  Sanctus  Johannes 
Baptista  Laudunensis 
Saint-Jean-au-BourgdeLaon,466. 
Sanctus  Johannes  in  burgo  Lauduni. 


S34 


TABLE. 


Saint- Jean  de  Liège,  107.  Sanctus 

Johannes  in  Leodico. 
Saint- Jean    [de   Narbonne] ,     55. 

Sanctus  Johannes  Baptista. 
Saint- Jean   de  Sens   (Abbaye  de), 
271,  412,  448,  469,  492.  Sanc- 
tus Johannes    Senonensls,    prope 
Senones. 
Saint-Jean  de  Soissons,Toy.  Saint- 

Jean-des- Vignes. 
Saint- Jean  [de  Sorgues]  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Dax?  65.  Fratres 
peregrini  de  Sanclo  Johanne  Bap- 
tista ad  Termas  Âquiensis  palatii. 
Saint-Jean-en- Vallée  ,  voy.  Saint- 
Jean  de  Chartres. 

Saint-Jean-des- Vignes,  à  Soissons 
(Abbaye  de),  159,  260,  304, 
371,  405,  418,  466.  Sanctus 
Johannes  Baptista  Suessionensis , 
Sanctus  Johannes  in  Vineis  Sues- 
sionis. 

Saint-Joine  (Monastère  de),  dioc. 
de  Langres,  113,  481.  Sancti 
Gemini  prope  Lingones, 

Saint- Josse-sur-Mer  (Abbaye  de), 
dioc.  d'Amiens,  412.  Sanctus 
Judocus  supra  mare. 

Saint-Jouin  de  Marnes  (Abbaye 
de),  dioc,  de  Poitiers,  140. 
Sanctus  Johannes  cvangelista, 
Sanctus  Martinus  et  Sanctus  Jo- 
vinus. 

Saint  JuliactiSy  voy.  Saint-Lucien 
de  Beauvais. 

Saint- Julien,  voy.  le  Mans. 

Saint-Julien  d'Auxerre  (Abbaye 
de),  276,  393.  5a«c^rt  Maria'et 
Sanctus  Julianus   Autisiodorensis. 

Saiut-Julien-du-Bois?  405.  Sanc- 
tus Julianus  de  Bosco. 

Saint-Julien  de  Brioude  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Clermont,'  puis  de 
Saint-Flour,  104  ,  128.  Sanctus 
Julianus. 

Saint-JuIien-du-Pré  (Abbaye  de), 
dioc.  du  Mans,  161,  23'8,  324. 
Sanctus  Julianus  de  Prato. 

Saint-Julien  de  Tours  (Abbaye  de), 
126,  228,  321.  Sanctus  Julianus 
Turonensis. 

Saint-Junien,  voy,  Noaillé. 


Saint-Jiist  de  Lyon   (Église    de), 

396.  Sanctus  Justus. 
Saint-Kenelme,  voy.  Wincheles- 

combe. 
Saint-Lambert,  voy.  Liège. 
Saint-Laon    de  Thouars   (Abbaye 
de),    dioc.     de    Poitiers,    384. 
Sanctus  Launus  de  Toarcio. 
Saint-Laud,  voy.  Saint-Lo. 
Saint-Laumer  de  Blois  (Abbaye  de), 
79,   321,  387,  415,  424,  480. 
Sanctus      Launomarus       Blesis  , 
Sanctus   Laonomarus. 

Saint- Laurent,  voy.  Dieulouard, 
Mardioh,  Orléans,  Oiilx. 

Saint-Laurent  (Abbaye  de),  en 
Catalogne?  66.  Sanctus  Lauren- 
tius. 

Saint-Laurent  (Autre  abbaye  de), 
en  Catalogne?  71.  Sanctus  Lau- 
rentius  in  cacuminc  montis  supra 
Terracia. 

Saint-Laurent  des  Aubats  (Abbaye 
de),  dioc.  d'Auxerre,  403.  San- 
ctus Laurent ius  de  Cona. 

Saint-Laurent,  dioc.  de  Beauvais, 
461. 

Saint-Laurent  de  Cerdagne  (Ab- 
baye de),  114.  Sanctus  Lauren- 
tius  Cerritanicnsis. 

Saint-Laurent  de  Liège,  119.  San- 
ctus Laurentius  Leodicensîs ,  in 
Legia. 

Saint-Laurent  en  Lions  (Prieuré 
de),  dioc.  de  Rouen,  460.  San- 
ctus J^aurentius  in  Leonibus. 

Saint-Laurien,  voy.  JVastinni. 

Saint-Lazare ,  voy.  Avallon. 

Saint-Léger,  voy.  Cognac,  Marsal, 
Saint-Maixent.  —  Conf.  Saint- 
Liguaire. 

Saint-Léger  de  Préaux  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Lisieux,  161  ?  207, 
289,  473.  Sanctus  Leodegarius 
Pratelli,  de  P rate! Us. 

Saint-Léger  de  Soissons  (Abbaye 
de),  441,  466,  km.  Sanctus  Leo- 
degarius    Suessionensis  ;    sanctus 


Saint-Léon  de  Touî  (Abbaye  de), 
4f)8.  Sanctus  Lco  extra  muras 
Tullenses, 


TABLE. 


53.^ 


Saunt-Léon,  voy.  Notre-Dame  de 
la  Porte  Saint-Léon  à  Sens. 

Saint-Léonard,  voy.  Brisète,  Cor- 
bigny,  Séez,  Stratford. 

Saint-Léonard  (Eglise  de),  dioc, 
de  Limoges,  278,  383.  Sanctus 
Leonardiis  Nobiliacensis ,  sanctus 
Leonardus  Lemovicensis . 

Saint-Léonard  près  de  Provins , 
dioc.  de  Sens,  kHl.  Sanctus  Li- 
nardus. 

Saint-Leu  d'Escerans  (Prieuréde), 
413.    Sanctus  Lupus  de  Esceran. 

Saint-Leufroi ,  voy,  Croix-Saint- 
Leufroi. 

Saint-Licin  d'Angers,  voy.  Saint- 
Jean  d'Angers. 

Saint-Lieu  de  Dijon  (Prieuré  de), 
482. 

Saint-Lifard  de  Meung  (Eglise  de), 
dioc.  d'Orléans,  4Û5>  415.  San- 
ctus Lipltardus  Maugdunensis, 
Me  hedunensls . 

Saint-Liguaire  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Saintes,  160?  233.  Sanctus 
T^eodegarius , 

Saint-Lo  d'Angers  (Église  de),  398. 
Sanctus  Laudus  Andegavis, 

Saint-Lo  de  Rouen  (Prieuré  de), 
459.  Sanctus  Laudus  Rothoma- 
gensis. 

Saint-Louis,  voy.  Evreux,  Mont- 
Renaud. 

Saint-Louj),  voy.  Sainte-Colombe. 

Saint-Loup  de  Troyes  (Abbaye 
de),  273,  450,  469.  Sanctus  Lu- 
pus Trecensis  ;  sancta  Maria  et 
sanctus  Lupus. 

Saint-Lucien  de  Beauvais  (Abbaye 
de),  159,  298,  413,  424,  461. 
Sanctus  Lucianus ,  Belvagorum 
apostolus  ;  sanctus  Lucianus  Bel- 
vacensis;  sanctus  Lucianus ^  Maxia- 
nus et  Julïacus.  —  Henri,  moine 
de  Saint-Lucien,  207. 

Saint-Magloire  de  Paris  (Abbaye 
de),  81,  157,  252,  302,  364, 
411,  423,  439,  462,  461.  San- 
ctus Maglorius  Parisiensis. 
Saint-Maian,  voy.  Villemagne. 
Saint-Maixent  (Abbaye  de),  dioc, 
de  Poitiers,  14,  233,  384.  San- 


ctus Maxentius  et  sanctus  Leode- 
garius;  sanctus  adjutor  Maxencius. 
Saint-Mansuy  de  Toul  (Abbaye 
de),  80,  468.  Sanctus  Mansuetus 
Tullensis  in  Lotoringia. 
Saint-Marcel, voy.  Lourcine, Paris, 

Vaucluse. 
Saint-Marien   d'Auxerre   (Abbaye 
de),  393.  Sanctus  Marianus  Ab- 
tissiodorcnsis. 
Saint-Marcel  près  de  Paris,  463. 
Sanctus    Marcellus    juxta    Pari- 
sius. 
Saint-Marcelin,  voy.  Bonneval. 
Saint-Martial  de  Limoges  (Abbaye 
de),  279,  383.  Sanctus  Martialis 
Lemovicensis.  Rouleaux  de  Saint- 
Martial,    12,    13,   28,   30,    33, 
399.  Gauzbert,  moine  de  Saint - 
Martial. 
Saint-Martin ,   voy.    Ainay,  Am- 
bierle,  Bataille,  Brive,  Canigou, 
Epernay,   Hesdin,    Léré,  Mar- 
moutier ,   Massay  ,   Noyon   sur 
Andelle,  Plein  pied,  Saint-Jouin 
de  Marnes,  Troarn,  Villemagne, 
Ypres. 
Saint-Martin    des  Aires    (Abbaye 
de),  dioc.  de  Troyes,  272,  419, 
469.  Sanctus  Martinus  Trecensis. 
Saint-Martin  d'Angers,  324.    San- 
ctus Martinus  Andecavis. 
Saint-Martin  d'Autun  (Abbaye de), 
425,  480.  Sanctus  Martinus  Au- 
gustudunensis,  Eduensis. 
Saint-Martin  des  Champs  (Prieuré 
de),  àParis,  277,  300,  361,410, 
423,    439,   462,    492.    Sanctus 
Martinus  de  Campis. 
Saint-Martin  près  Crécy  (Prieuré 
de),  420.  Sanctus  Martinus  juxta 
Creciacum. 
Saint-Martin    de    Cure    (  Abbaye 
de),  dioc.  d'Autun,  277.  Sanctus 
Martinus  Corensis. 
Saint-Martin  aux  Jumeaux  (Abbaye 
de),  dioc.  d'Amiens,  413.    San- 
ctus Martinus  de  Jumellïs  Ambia- 
nis, 
Saint-Martin  de  Laon  (Abbaye  de), 
417,  466.  Sancta  Maria  et  san- 
ctus Martinus  Laudunensis. 


536 


TABLE. 


Saint-Martin  de  Limoges  (Abbaye 
de),  383.    Sanctus  Martimis  Le- 
movicensis. 
Saint-Martin  de  Metz  (Abbaye  de), 
76,  430.   Sanctus  Martimis  juxta 
urbem   Metensium  pagi;   sanctus 
Martinus  an  te  Metim, 
Saint-Martin   de  Nevers    (Abbaye 
de),  393,  402.  Sanctus  Martinus 
Nivernis. 
Saint-Martin   de   Petra,    dioc.    de 

Turin?  156. 
Saint-Martin  de  Pontoise  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Rouen,  298,  424, 
445,    461,    480,   491.    Sanctus 
Martinus    et    sanctus    Germanus 
Pontisariensis,  de  Pontisara,  Pon- 
tisacensis  ,  Pontis   Yserx. 
Saint-Martin  de  Séez  (Abbave  de), 
184,  325,   472.    Sanctus  Marti- 
nus Sagii,  Sagiensis. 
Saint-Martin  de  Tournai  (Fonda- 
tion de  l'abbaye  de),  174.   San- 
ctus Martinus  Tornaci. 
Saint-Martin  de  Tours  (Église  de), 
42,  76,  228,  385,  475.    Sanctus 
Martinus  Turonensis. 
Saint-Martin  deTroyes,voy.  Saint- 
Martin  des  Aires. 
Saint-Martin   en    Vallée    (Prieuré 
de),  à  Chartres,  322,  471.  San- 
ctus Martinus  de  Valle,   in    Valle 
Carnotensi. 
Saint-Martin   de  Vertau  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Nantes,  224.  San- 
ctus Martinus  Vcrtavensis. 
Saint-Martin  de  Vertus,   dioc.  de 
Chalons?310,  kSl. Sanctus  Mar- 
tinus Virtuensis  castri. 
Saint- Mathieu,  voy.  Flona. 
Saint-Maur    des    Fossés    (Abbaye 
de),   dioc.   de  Paris,   135,   157, 
251,  362,  417,   423,  464,  480, 
492.  Sanctus  Petrus   FosSatensis, 
Fossatorum;   sanctus   Mourus    in 
Francia;    saint   Mor.  —  Pierre, 
abbé.  —  Aicelin  et  Barthélemi, 
moines. 
Saint-Maur    sur    Loire    (Abbaye 
de),   dioc.  d'Angers,  125,  227, 
383.  Sanclus  Maurus  Glamnafo- 
liensis, 


Saint-Maur   de   Verdun   (Abbaye 
de),   435,  453.   Sanctus  Maurus 
Virdunensis, 
Saint -Maurice,  voy.  Angers,  Mon- 

céts,  Sigeberg,  Tours. 
Saint-Maurice  d'Agaune  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Sion,  k^Q.  Sanctus 
Mauricius  de  Chamblois. 
Sa.\nX.-Maxianus,  voy.  Saint-Lucien 

de  Beauvais. 
Saint-Maximin  de  Trêves  (Abbaye 
de),  95.  Sanctus  Maximinus  Tre- 
ceris. 
Saint-Médard  de  Soissons  (Abbaye 
de),   91,   159,    163,  249,  405, 
418,    424,    444,    466.    Sanctus 
Medardus   et  sanctus  Sebastianus 
et  sanctus    Gregorius  Suessione  ; 
Grex  Medardensis  ;  sanctus  Mar- 
chus  Suessionensis. 
Saint-Méen  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Saint-Malo,  222.  Sanctus   Meu- 
vennus  Guadellensis. 
Saint-Melaine  de  Rennes  (Abbaye 
de),  221.   Sanctus  Melanius   Rc- 
donensis. 
Saint-Meloir,  voy.  Araesbury. 
Saint-Ménélé,  voy.  Menât. 
Saint-Menge  de  Chalons  (Abbaye 
de),   163,    269,  309,  433,  468. 
Sanctus  Memmius  Catalaunensis, 
Cathalanensis. 
Saint-Merri  de  Paris,  462.  Sanctus 

Medericus  Parisiensis. 
Saint-Mesmin  (Abbaye  de),   dioc. 
d'Orléans,  80,  l&0,kOk.  Sanctus 
Maximinus  Miciaci. 
Saint-Michel,   Aoy.    Cuxa,   Doul- 
lens,    Gaillac,    Malvern,   Mont 
Saint-Michel,  Tréport. 
Saint-Michel,  ou  San   Miguel   del 
Fay  (Monastère    de),   en   Cata- 
logne, 68.    Sanctus   Michael  ad 
Fallium. 
Saint-Michel  (Abbaye  de),  en  Ca- 
talogne? 93. 
Saint-Michel   de  Beauvais  (Église 

de),  460.  Sanctus  Michael. 
Saint-Michel    de   Cluse    (Abbaye 

de),  156.  Clusinum  cœnobium. 
Saint-Michel    en   l'Erm  (Abbaye 
de),  dioc.   de  Poitiers,  puis  de 


TABLE. 


537 


Luçon,  161,  237,  391.  Sanctus 
Michael  Eremi,  de  Heremo. 
Saint-Michel  de  Tonnerre  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Langres,  157,394, 
418,  425,  479.  Sanctus  Michael 
Tornodorensis^  Tornodrensis. 
Saint-Mihiel   (Abbaye  de),  dioc. 
de  Verdun,  480.  Sanctus  Michael 
Verdunensis. 
Saint  Mor,  Saint-Maur  des  Fossés. 
Saint-Nazaire,  voy.  Autun. 
Saint-Neot   d'Eynesbury  (Prieuré 
de),  comté  de  Huntingdon,  278. 
Sanctus  Neotus  Ernuljiberix . 
Saint-Nicaise   de   Reims  (Abbaye 
de),  158,264,  379,467.  Sanctus 
Nichasius  Remis. 
Saint-Nicolas,  voy.  Arouaise,  Arun- 
del,  Bar-sur-Aube,  Exeter,  Her- 
mières,  Noëfort,  Peiratum,  Spal- 
ding. 
Saint-Nicolas  de....  419. 
Saint-Nicolas  de....  (Église  de),  73. 
Saint-Nicolas  d'Acy  (Prieuré  de), 
dioc.    de   Senlis,   417.    Sanctus 
Nicolaus  Silvanectensis. 
Saint -Nicolas    d'Angers    (Abbaye 
de),  226,  332,  481.  Sanctus  Ni- 
cholaus  ^ndecavensis,  prope  Ân- 
degavis.  Jean  et  Noël,  abbés  de 
Saint-Nicolas;  voy.  aussi  p.  201. 
Saint-Nicolas-aux-Bois     (Abbaye 
de),  dioc.    de  Laon,  158,  163, 
255,  355,  418.  Sanctus  Nicolaus 
de  Saltu  Vedocii;  Sanctus  Nico- 
laus in  Bosco. 
Saint-Nicolas  Meltensis,  159 
Saint-Nicolas  de  Praeria,  481. 
Saint-Nicolas  de  Prato,  353. 
Saint-Nicolas-des-Prés  (Abbaye  de) , 
dioc.  de   Verdun,  435.  Sanctus 
Nicholaus   in  prato    Virdunensis, 
Saint-Nicolas   de    Provins,    437. 

Sanctus  Nicholaus  de  Pruvino. 
Saint-Omer  (Église  de),  142,  160, 
447.  Sanctus  Audomarus .  —  Ecole 
de  Saint-Omer,    164.  —  ^oy- 
Salnt-Bertin. 
Saint-Oswald,  voy.  Bardney,  Nos- 
tell. 
Saint-Ouen  de  Rouen  (Abbaye  de) , 
212,  291,  292,  414,  424,  459, 


477,  488.  Sanctus  Petrus  et  Sanc- 
tus Audoenus  Rothomagensis . 

Saint-Oyan  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Lyon,  130,  157,  480.  Sanctus 
Eugendus;  Sancta  Maria,  Sanctus 
Petrus  et  Sanctus  Romanus;  Sanc- 
tus Romanus  de  ecclesia  Lugdunensi 
archidiaconus . 

Saint-Pancrace,  voy.  Lewes. 

Saint-Pardoux  d'Arnet  (Creuse)? 
382.  Sanctus  Pardulfus  de  Ar- 
naco. 

Saint-Paul,  voy.  Beaulieu,  Bonny, 
Bouteville,  Celle  en  Brie,  Chesy, 
Cluny,  Coincy,  Corbigny,  Cor- 
mery,  Flavigny,  Lisieux,  Mo- 
losme,Montieramey,  Néronville, 
Pouthières ,  Préaux ,  Reading , 
Saint-Paul-aux-Dames ,  Saint - 
Vanne,  Sainte-Geneviève,  Soli- 
gnac,  Tiron,  Tourtoyras,  Vallo- 
sulo,  Vigeois. 

Saint-Paul  de  Beauvais  (Abbaye 
de),  157,  298.  Sancta  Maria  Bel- 
vacensis. 

Saint-Paul  de  Londres,  160,  203, 
342.  Sanctus  Paulus  Lundoniensis, 
Londoniensis. 

Saint-Paul  du  Mausolée,  près  de 
Saint-Remi  (Bouches-du-Rhône) , 
380.  Sanctus  Paulus  de  Mau- 
soleo. 

Saint-Paul  de  Reims,  de  l'ordre  du 
Val  des  Ecoliers,  467.  Sanctus 
Paulus  Remensis. 

Saint-Paul  de  Rouen.  (Prieuré  de), 
213.    Sanctus  Paulus   Rotomagi. 

>    —  Jeanne  Saquet,  prieure. 

Saint-Paul  de  Sens,  412,469,  492. 
Sanctus  Paulus  Senonensis,  prope 
Senones;  Saint  Pol. 

Saint-Paul  de  Verdun  (Abbaye 
de),  434.  Sanctus  Paulus  Virdu- 
nensis. 

Saint-Pére,  conf.  Saint-Pierre. 

Saint-Père   de    Chartres    (Abbaye 

de),  157,  252,  365,  415,  424, 

471,  480.  Sanctus  Petrus  Carno- 

tensis. 

Saint  -  Philibert ,    voy .    Jumiéges , 

Tournus. 
Saint-Pierre,  voy.  Abbeville,  Ab- 


338 


TABLE. 


botsburj',  Angoiiléme,  Avenay, 
Bar-sur-Aube,  Bath,  Beaulieu, 
Besalu,  Bèze,  Bonneval,  Bonny, 
Bourgueil,Bouteville,  Brantôme, 
Campredon,  Carennac,  Cassel, 
Celle  en  Brie,  Celle-Frouin , 
Cernell ,  Chaume  ,  Chester  , 
Chesy,  Chezal-Benoît ,  Choisy, 
Cluny,  Coincy,  Corbie,  Corbi- 
gny,  Coriasensis,  Courtenay,  Cou- 
ture, Ely,  Esterp,  Exeter,  Eye, 
Ferrières,  Flavigny,  Primerivile, 
Gloucester,  Gouy,  Hautviller, 
Honnecourt,  Joncels,  Jumiéges, 
Lagny,  Lihons,  Lisieux,  Lo, 
Lobbes ,  Mâcon ,  Maguelone , 
Maillezais,  Maubec,  Mauriac, 
Merkbem,  Michelney,  Molosme, 
Monstier  la  Celle,  Montacute, 
Montieramey,  Montler  en  Der, 
IMontmajour,  Moyen- Mou tier, 
Nantes,  Neaufle  le  Vieux,  Nco- 
castrensis ,  Nérouville,  New- 
rainster,  Orbais,  Peterborough, 
Poitiers,  Pompone,  Pouthières, 
Préaux ,  Psalmody,  Reading , 
Reuil,  Saint-Amand  de  Boisse, 
Saint-Augustin  de  Cantorbéry, 
Saint-Évroul  ,  Saint-Maur  des 
Fossés,  Saint-Oyan,Saiut- Vanne, 
Sainte -Geneviève,  Saintes,  Soli- 
gnac  ,  Soubise  ,  Tourtoyras  , 
Troyes,  Vierzon,  Vigeois,  West- 
minster, Wberwell,  Winchester, 
York. 

Saint- Pierre  Àldeburgensis^  143. 

Saint-Pierre  de  Chalon  (Abbaye 
de),  164,  396,  425,  479.  ^««t- 
^«5  Petrus  Cabilonensis. 

Saint-Pierre  de  Chalons ,  vov- 
Saint-Pierre-aux -Monts. 

Saint-Pierre-de-la-Cour ,  au  Mans, 
335.  Sanctiis  Petrus  de  Citria. 

Saint-Pierre-aux-Dames  (Abbaye 
de),  à  Reims,  85,  158,  269,  306, 
451 ,  467.  Cœnolniim  Sancti  Pc- 
tri  piiellarum,  Sanctus  Petrus  Re~ 
mensis ,  Sanctus  Petrus  et  Sanctus 
Paulus  Remensis ,  Sanctus  Petrus 
Rfmensis  ad  moniales. 

Saint-Pierre-sur-Dive  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Séez,  216,  287,  480, 


488.  Sancta  Maria  Divas,  Sancta 

Maria  et    Sanctus    Petrus   supra 

Dii'am,  super  Dyvam. 
Saint-Pierre  de  Gand  (Abbaye  de), 

160,  250.   Sanctus  Petrus  Blan- 

dinensis^  Gandensis. 
Saint-Pierre  [de  Liège],'  116. 
Saint-Pierre    de    Lille,    dioc.     de 

Cambrai,     159.    Sanctus    Petrus 

Islensis. 
Saint-Pierre  de  Maçon  (Église  de), 

Sanctus  Petrus  Matiscensis. 
Saint-Pierre  de Melun (Abbaye  de), 

dioc.  de  Sens,  151,  411,  423, 

489  ,  492.  Sanctus  Petrus  Mili- 

dunensis,  Meleduncnsis ,  Melledu- 

nensis  ,  Saint  Pire  de  Melun. 
Saiht-Pierre  de  Metz  (Abbaye  de), 

431.   Sanctus  Petrus  ad  moniales 

Metcnsis. 
Saint- Pierre-Mont     (Abbaye    de), 

dioc.  de  Metz,  158.  Sanctus  Pe- 
trus  de    Monte.  —  Rouleau    de 

cette  abbaye,  427. 
Saint -Pierre -aux -Monts  (Abbaye 

de),  dioc.  de  Chalons,  164,  266, 

308,  436,445  ,  468,  kSO. Sanctus 

Petrus  Catkalauncnsis,    Catalau- 

nensis^  Sanctus  Pc/rus  ad  Montes. 
Saint-Pierre-en-Pont    (Église    de), 

à  Orléans,  404.    Sanctus  Petrus 

virorum  Aurelianis. 
Saint-Pierre  de  Pontoise  (Prieuré 

de),  461.  Sanctus  Petrus  Ponti- 

sarœ. 
Saint-Pierre-le-Puellier,  à  Orléans 

(Église   de),  404.  Sanctus  Petrus 

Puellaris  ^urelianensis, 
Saint-Pierre  de  Reims,  voy.  Saint- 

Pierre-aux-Damcs. 
Saint-Pierre  Rodcnsis ,  60.  Rodense 

Sancti  Pétri  monasterium  in  co- 

milatu  Petralatensi. 
Saint-Pierre  de  Serra  (Abbaye  de), 

en  Catalogne?  67. 
Saint-Pierre    de    Soissons  ,     405. 

Sanctus  Petrus  Suessionensis 
Saint-Pierre    de  Vienne    (Abbaye 

de),   2>^Ç).    Sanctus   Petrus   foris 

muros  Viennœ. 
Saint-Pi  erre-le- Vif,  à  Sens  (Abbaye 

de),  272,  412,  425,  469,  492. 


TABLE. 


osa 


Sanctus  Petriis  vivus  et  Sanctus 
Savinianus;  Sanctus  Petrus  vivus 
Senonensis  ;  prvpe  Senones'  Saint 
Père- le- 1  if. 
Saint-Polycarpe  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Narbonne,  132.  Sanctus  Po- 
Ijcarpius  in  pago  Reddense  supra 
fluvium  R'ivograndis. 
Saint-Pons  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Nice,  377.  Sanctus  Pondus. 
Saint-Pons  de  Tomières  (Abbaye 
de),  dioc.    de   Narbonne,  113, 
354.   Sancta    Maria    et    Sanctus 
Pondus  Tomeriensis. 
Saint-Port,   Sanctus  Portas,    voy. 

Barbeau. 
Saint-Prix,  voy.  Flavigny. 
Saint-Prix  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Noyon,  425.  Sanctus  Prxjectus. 
Saint-Protais,  voy.  Séez,  Soissons. 
Saint-Quentin ,    voy.  Mont-Saint- 
Quentin. 
Saint-Quentin    de   Beauvais    (Ab- 
baye de),  142,   159,   298,  413, 
445,   460,    480,    489.    Sanctus 
Quintinus  Belvacensis ,  prope  Bel- 
vacum. 
SaJnt-Quentin-en-rile(Abbayede), 
dioc.  de   Noyon,   425.    Sanctus 
Quintinus  in  Insula, 
Saint  -  Quentin  -  en  -  Vermandois 
(Chapitre  de),  dioc.  de  Noyon, 
159.  Sanctus  Quintinus  f^erman- 
densis. 
Saint-Quiriace   de   Provins  (Cha- 
pitre  de),  dioc.  de  Sens,   436. 
Sanctus  Quiriacus  Pruvinensis . 
Saint-Rambert  de  Joux  (Abbaye 
de),  dioc.  de  Lyon,  481.  Sanc- 
tus Ranebertus  Jurensis. 
Saint-Remi  de  Reims  (Abbaye  de), 
,     17,24,86,158,264,306,392, 
467,  479.  Sanctus  Remigius  Re- 
mensis.  —  Formule  de  bref  mor- 
tuaire employée  par  les  moines 
de  Saint-Remi,  6.  —  Arbode  et 
Hincmar,  abbés.  —  Gérard  et 
Isembard,  moines. 
Saint-Remi  de  Senlis  (Abbaye  de), 
417,  492,  Sanctus  Remigius  Sil- 
vanectensis . 
Saint-Remi  de  Sens  (Abbaye  de), 


274,  412,  448,  469,  492.  Sanc- 
tus Remigius  Senonensis, 
Saint-Rieul   de  Senlis   (Collégiale 
de),  417.  Sanctus  Régulas  Silva- 
nectensis. 
Saint-Rigaud  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Maçon,  480.  Sanctus  Rigau- 
dus. 
Saint-Riquier  (Abbaye  de),  dioc. 
d'Amiens,  164,  444.  Sanctus  Ri' 
charius  Pentium,  in  Pontivo.  — 
Rouleau  de  l'abbé  Rodolphe,  3. 
Saint-Robert,  voy,   Chaise-Dieu, 

Moléme. 
Saint-Robert  de  Comillon  (Prieuré 
de),    dioc.    de   Grenoble,  156. 
Fratres  Casse  Dei  suhtus  Curnillio- 
nem  prope  Gratianopolim^  Corne- 
lio. 
Saint-Romain,  voy.  Saint  Oyan. 
Saint-Ruf  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Valence,  156,  393.  Sanctus  Ruf- 
fus  in  Costa  Sancti  Andreee,  sanc- 
tus Ruphus, 
Sâint-Sacerdos ^  "v^oy.  Gaillac. 
Saint-Samson,  voy.  Milton. 
Saint-Samson  d'Orléans  (Église  de), 
"404.  Sanctus  Sanso  Aurelianensis. 
Saint-Satur  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bourges,   403.  Sanctus  Satjrus. 
Saint-Saturnin,  voy.  Urgell. 
Saint-Saturnin  de  Rodez  (Abbaye 
de),  398.  Sanctus  Saturninus  de 
Rods. 
Saint-Sauve  de  Montreuil  (Abbaye 
de),  dioc.  d'Amiens,  413.  Sanc- 
tus Salvius  de  Monsterolo. 
Saint  -  Sauveur  ,     voy.     Anchin  , 
Aniane,  Beaulieu,  Bermondsey, 
Charroux,  Étoile,  Ham,  Issoire, 
Redon,  Saint- Genou,  Saint- Gil- 
das,  Tiron,  Troyes. 
Saint-Sauveur  de....  (Abbaye  de), 

354.  Sanctus  Salvator. 
Saint-Sauveur  près  Bray  (Prieuré 
de),  dioc.  de  Sens,  438.  Sanctus 
Salvator  prope  Braium  super  Se- 
quanam.  —  Conf.  Bray. 
Saint-Sauveur    d'Évreux    (Abbaye 
de),  213,  328.  Sanctus  Salvator 
Ebroicensis. 
Saint-Sauveur  de  Lodève  (Abbaye 


540 


TABLE. 


de),  368,  391.  Sanctus  Salvator 
Lodovensis , 
Saint-Sauveur  de  Metz,  431.  Sanc- 
tus Salvator  Metensis. 
Saint-Sauveur  de  Nevers,  278,  393. 

Sanctus  Salvator  Nivernensis. 
Saint-Sauveur  de  Vertus  (Abbaye 
de),    dioc.     de    Chàlons,    167. 
Sanctus  Salvator  Virtensis. 
Saint-Sauveur  le  Vicomte  (Abbaye 
de),  dioc.   de  Coutances,    204, 
489.  Sanctus  Salvator  in  Constan- 
t'ino. 
Saint-Sauveur  en  Vosge  (Abbaye 
de),    dioc.    de   Toul,   puis   de 
Nancy,  433.  Sanctus  Salvator  in 
f^osasp. 
Saint-Savin  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Poitiers,  358.  Sanctus  Savinus. 
Saint-Savinien,  voy.  Saint-Pierre 

le  Vif. 
Saint-Sébastien,    voy.    Saint- Mé- 

dard. 
Saint-Seine  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Langres,  425,  426,  479.  Sanctus 
Sequanus;  Sancta  Maria  et  Sanctus 
Sequanus. 
Saint-Sépulcre  à  Caen  (Collégiale 
du),  473.  Sanctum  Sepulcrum  de 
Cadomo. 
Saint-Sépulcre,    dioc.    de   Meaux, 

410.  Sanctum  Sepulcrum. 
Saint-Sépulcre  à  Paris  (Église  du), 
0       462.    Sanctum   Sepulcrum   Pari- 
siense. 
Saint-Sépulcre  à  Plaisance  (Abbaye 

du),  156.  Sanctum  Sepulchrum, 
Saint-Sépulcre  à  Villacerf  (Prieuré 
du),     dioc.     de    Troyes,    270. 
Sanctum  Sepulchrum. 
Saint-Serge  d'Angers  (Abbaye  de), 
158,  227,  327.   Sanctus  Sergius 
et  Sanctus  Bacchus  j4ndegavensis, 
Saint-Servais,  voy.  Villemagne. 
Saint-Servais  de  Maestricht  (Eglise 
de),  dioc.  de  Liège,  95.  Sanctus 
Servatius  Trajectensis, 
Saint-Sever  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Coutances,     216,    336,    489. 
Sancta  Maria  et  sanctus  Severus. 
Saint-Sever  in  de  Château-Landon 
(Abbaye    de),    dioc.    de    Sens, 


416,  448,  470,  492.  Sanctus  Sc- 
verinus  Castri  Nantonis. 
Saint-Sicaire,  voy,  Brantôme. 
Saint-Silvin,  voy.  Auchy. 
Saint-Sixte,  voy.  Clermont. 
Saint-Spire   de  Corbeil,   dioc.   de 
Paris,  440.  Sanctus  Exuperius  de 
Corholio. 
Saint-Sulpice  de  Bourges  (Abbaye 
de),  278,  317,  402.  Sarctus  Sul- 
pitius  Bituricensis  ;  Navense  cœno- 
hium. 
Saint-Sulpice  de  Gassicourt,  414. 
Sanctus  Sulpicius  de  Guacicuria. 
Saint-Sulpice  de  Pierrefont  (Prieuré 

de),  dioc.  de ,  412.  Sanctus 

Sulpicius. 
Saint-Sympborien     de     Beauvais 
(Abbaye   de),    159,    298,   413, 
461.  Sanctus  Symphorlanus  Bet- 
vacensis. 
Saint-Symphorien  de  Metz  (Abbaye 
de),  77,   432.    Sanctus  Sjmp/w- 
rianus  Mettensis,  Metensis. 
Saint-Sympborien  de  Reims,  158, 
268.    Sanctus    Sjmphorianus    in 
urhe  Remensi. 
Saint-Swithin ,   voy,  Wincbester. 
Saint- Taurin     d'Évreux     (Abbaye 
de),  214,  335,  414,  424,  449, 
471.  Sanctus  Taurinus  Ehroiceir- 
sis. 
Saint-Théodore,  voy.  Rocha  hovis. 
Saint -Théodulfe,      voy.      Saint - 

Thierri. 
Ssànt-Theohtfredus  y    voy.     Saint- 

Chaffre. 
Saint-Thibault  de  Metz  (Collégiale 
de),  432.  Sanctus  Tehobaldus  Me- 
tensis. 
Saint-Thierri  (Abbaye  de),   dioc 
de  Reims,  158,  226,  306,  467. 
Sanctus  Bartholomxus   in   Monte 
Or;  sanctus  Teodericus  ;  sanctus 
Bartholomxus  ;  sanctus  Teodericus 
et  sanctus  Teodulfus  in  Monte  Or. 
Saint-Thomas,    voy.     Mont-aux- 

Malades  de  Rouen. 
Saint-Thomas   de    Crespy-en-Va- 
lois,    417.   Sanctus    Thomas    de 
Crispeio. 
Saint-Thomas  du  Louvre,  à  Paris, 


TABLE. 


bki 


417,    463.    Sanctus    Thomas    de 
Lupara,  Lupera. 

Saint-Tiberi  (Abbaye  de),  dioc. 
d'Agde,131  ,Z8l. SanctusTiherius. 

Saint-Timothée  de  Reims  (Collé- 
giale de),  158.  Sanctus  Timotkeus 
et  Apollinaris. 

Saint-Urbain  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Cliâlons,  94.  Sanctus  Urbanus. 

Saint-Urbain  de  Troyes,  436,  479. 
Sanctus  Urbanus  Trecensis. 

Saint-Valère,  voy.  Molosme. 

Saint- Valeri  (Abbaye  de),  dioc. 
d'Amiens,  445.  Sanctus  Walari- 
cus  supra  mare. 

Saint- Valérien,  voy.  Tournus. 

Saint- Vanne  de  Verdun  (Abbaye 
de),  435,  453,  480.  Sanctus  Pe- 
trus ,  sanctus  Paulus  et  sanctus 
Vinctonus  Virdunensis  ;  sanctus 
Fito;  sanctus  Vitonus. 

Saint- Vast  d'Arras  (Abbaye  de), 
160,  444,  489.  'Sanctus  Vedastus 
Nobiliacij  Attrebatensis,  Atreba- 
tensis.  —  École  de  Saint- Vast, 
160.  —  Jean,  abbé. 

Saint- Vast,  dioc.  de  Beau  vais , 
461.  Sanctus  Fedastus. 

Saint- Vast  de  Soissons,466.  Sanc- 
tus Vedastus  Suessionensis .         " 

Saint- Venant  [de  Tours],  77. 
Sanctus  Fenantius. 

Saint- Veterin,  voy.  Corbigny. 

Saint-Victor-en-Caux  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Rouen,  211 ,'  296. 
Sanctus  Fictor. 

Saint-Victor    de    Marseille    (Ab- 
baye de),  378.  Mass'diense  mo- 
nasterium.   —  Abbés  de   Saint- 
Victor,  69.  —  Guifred  et  Isarn, 
abbés. 
Saint- Victor  de  Paris  (Abbaye  de), 
300,  364,  410,463,  k?>%.  Sanctus 
Fictor  Parisiensis,  juxta  Parisius. 
—  Formules  des  brefs  mortuai- 
res de  Saint- Victor,  490. 
Saint-Vigor,  voy.  Cerisy. 
Saint- Vigor  près  Bayeux  (Prieuré 
de),    185,    478.    Sanctus    Figor 
Baiocensis ,  Saint-F'igoul. 
Saint- Vincent,  voy.  Châlous,  Ma- 
çon, Nieul. 


Saint- Vincent   de   Laon    (Abbaye 

de),    256,     305,     418,    466. 
Sanctus  Fincentius  Laudunensis. 
Saint- Vincent  du  Mans    (Abbaye 
de),  161.  Sanctus  Fincentius  Ce- 
nomanensis, 
Saint-Vincent  de   Metz    (Abbaye 
de),  431.  Sanctus  Fincentius  Me- 
tensis.  —  Gérard,  abbé. 
Saint-Vincent  de  Senlis  (Abbaye 
de),   417,  492.    Sanctus  Fincen- 
tius Silvanectensis. 
Saint-Vindicien,  voy.  Mont-Saint- 

Éloi. 
Saint-Vit,  voy.  Corvey. 
Saint-Vivien  de  Saintes,  239,  390. 
Sanctus    Fivianus,    Sanctoîiensis ^ 
Xanctonensis . 
Saint- Wan drille  (Abbaye de),  dioc. 
de  Rouen,  209,  294,  424,  458, 
488.  Sanctus  Wandregisilus  Fon- 
tanellœ,  Fonlinellensis, 
Saint-Winoc,  voy.  Bergues. 
Saint- Ymer  (Prieuré  de),  dioc.  de 
Lisieux,  473.  Sanctus    Ymerius. 
Saint- Ythier    (Chapitre  de) ,   aux 
Ais-dam-Gilon ,    402.     Sanctus 
Iterius  de  Aiis. 
Sainte-Austreberte    de    Montreuil 
(Abbaye    de),    dioc.    d'Amiens, 
413.  Sancta  Austrebertade  Mon- 
sterolo. 
Sainte-Batbilde,  voy.  Chelle- 
Sainte-Bertile,  voy.  Mareuil. 
Sainte-Catherine,  voy.  Mainacum, 

Sainte-Trinité  de  Rouen. 
Sainte-Catherine  de  Provins  (Cor- 
delières de),  437.  Sancta  Kathe- 
rina  Provinensis. 
Sainte-Catherine  dn  Val-des-Eco- 
liers  à   Paris,  410,   463,   491. 
Sancta   Katharina    Parisiensis  de 
ordine  Fallis  Scholarium. 
Sainte-Céline  de  Meaux    (Monas- 
tère de),    83,   267,   409,   438. 
Sancta  Celinia  Meldis. 
Sainte-Chapelle  du  palais,  à  Paris, 
462.  Sacrosancta  capella  regalis 
palacii  Parisiensis. 
Sainte-Colombe  de  Sens  (Abbaye 
de),   10,  248,   411,  423,    448, 
470,   492.    Sancta    Columba    et 


542 


TABLE. 


sanctus  Luputptuf^Ss  Senotiicx 
urbis;  sancta  Columba  Senonensls, 
prope  senones, 

Sainte-Croix,  voy.  Caen,  Croix- 
Saint-Leufroi,  Orléans,  Pont-à- 
Mousson,  Saint-Faron,  Talmond, 
Wherwell. 

Sainte-Croix  de  la  Bretonnerie,  à 
Paris,  491. 

Saiate-Croix  de  Liège,  116. 

Sainte-Croix  de  Metz,  480.  [Sancta 
Crus  ante  Métis. 

Sainte-Croix  de  Poitiers  (Abbaye 
de),  226,  385.  Sancta  Crux  Pic- 
tavis. 

Sainte-Edburge ,  voy.  Winches- 
ter. 

Sainte-Edith,  voy.  Wilton. 

Sainte-Ethelburee,  voy.  Barking. 

Sainte-Etheldrède,  voy.  Ely. 

Sainte- Foi,  voy.  Conques,  Longue- 
ville,  Masum  Bosonis. 

Sainte-Frideswide,  voy.  Oxford. 

Sainte-Gemme,  près  de  Dreux, 
471.  Sancta  Gemma prope  Drocas. 

Sainte-Gemme  (Prieuré  de),  dioc. 
de  Meaux,  464.  Sancta  Gelma. 

Sainte-Gemme,  dioc.  de  Saintes, 
390.  Sancta  Gemma. 

Sainte-Geneviève  de  Paris  (Abbaye 
de),  81,  235,  301,  364,  411, 
424,  463,  491.  Mons  sanctœ  Gc- 
novefœ  ;  Cephas,  Paiilus  et  Geno- 
vefa;  sanctus  Petriis,  sanctus  Pau- 
lus  et  sancta  Genovefa  Parisiensis. 
—  Fragment  de  rouleau  con- 
servé dans  un  manuscrit  de 
Sainte-Geneviève,  352. 

Sainte-Glossinde  de  Metz  (Abbaye 
de),  431.  Sancta  Glodesindis. 

Sainte-Honorine,  voy.  Graville. 

Sainte -Honorine  de  Conflans 
(Prieuré  de),  dioc.  de  Paris, 
461. 

Sainte-Juliette,  voy.  Nevers. 

Sainte-Madeleine,  voy.  Filles-Dieu 
de  Paris,  Mainacum,  Metz,  Ve- 
zelay. 

Sainte-Madeleine  de  Châteaudun 
(Abbaye  de),  dioc.  de  Chartres, 
387,  415,  470.  Sancta  Maria 
Magdalena  Castriduni. 


Sainte-Madeleine,  à  Orléans  (Cou- 
vent de),  320,  415.  Sancta  Ma- 
ria Hospitalitatis,  Ospicii. 

Sainte-Madeleine  de  Verdun  (Égli- 
se de),  434.  Sancta  Maria  Mag-»^ 
dalena  Virdunensis  in  Tilleio. 

Sainte-Marguerite  (Monastère  de), 
157. 

Sainte-Marie,  voy.  Notre-Dame, 

Sainte-Marie-au-Bois  (Abbaye  de), 
dioc,  de  Toul,  432.  Sancta  Ma- 
ria ad  Nemus. 

Sainte  -  Marie  -  Madeleine  ,  voyez 
Sainte-Madeleine. 

Sainte-Opportune  de  Paris  (Église 
de),  462.  Sancta  Oportuna. 

Sainte-Badegonde  (Église  de) ,  à 
Poitiers,  74,  159,  230,  362, 
385.  Sancta  Radegundis. 

Saiute-Bictrude,  voy.  Marchien- 
nes. 

Sainte -Scolastique,  au  dioc.  de 
Trêves,  435.  Sancta  Collasteica. 

Sainte -Trinité,  voy.  Beaulieu , 
Beaumont,  Cerfroi,  Chichester, 
Colchester,  Coventry,  Egnes- 
ham,  Falaise,  Fécamp,  Lessay, 
Morigny,  Norwich,  Nottingham, 
Oxford,  Vendôme,  Vincennes, 
Wallinford,  York. 

Sainte- Trinité  de....  (Église  de), 
158. 

Sainte  -  Trinité  d'Angers  (Église 
de),    206,  292. 

Sainte-Trinité  de  Caen  (Abbaye 
de),  dioc,  de  Bayeux,  285. 
Svncta  Trinitas  Cadomi.  —  Frag- 
ment d'un  rouleau  de  cette  ab- 
baye, 474.  —  Cécile  etMathilde, 
abbesses.  —  Collégiale  de  la 
Trinité  de  Caen,  473. 

Sainte-Trinité  de  Dijon  (Chartreuse 
de) ,  48 1 .  Sancta  Trinitas  de  Campo 
Molli  prope  Divionem. 

Sainte -Trinité  d'Évreux  (Église 
de),  414.  Sancta  Trinitas  Ebroi- 
censis. 

Sainte-Trinité  de  Poitiers  (Abbaye 
de),   231. 

Sainte-Trinité  de  Beims  (Eglise 
de),  268.  Sancta  Trinitas  Re- 
mensis. 


TABLE. 


343 


Sainte-Trinité  de  Rouen  (Abbaye 
de),  161,  213,  293,  klk,  k^k, 
459,  481,  489.  Sancta  Trinitas 
Rothomagi,  de  Monte  Rotliomag'i, 
sancta  Trinitas  et  sancta  Caterina, 
sancta  Katherina  juxta  Rotkoma- 
gum. 

Sainte- Vertu  (Couvent  des  corde- 
liers  de),  482.  Silviniacunt. 

Saintes.  Cathédrale  [sanctus  Petrus 
Xanctonensis,  Sanctonicx  seclis^  , 
235,  390.  —  Débats  pour  l'é- 
lection d'un  évêque,  241.  — 
Pierre,  évêque.  —  Voy.  Notre- 
Dame  de  Saintes,  Saint-Eutrope, 
Saint-Vivien. 

Salebiensis,  Selby. 

Salina  Vallis,  Salivai. 

Salisbiensis,  Selby. 

Salisbury  (Cathédrale  de),  189, 
337.  Sancta  Maria  Salesberiensis ^ 
Serisberiejisis. 

Salivai  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Metz,  433.  Sancta  Maria  Salinœ 
vallis. 

Salles  (Giraud  de). 

Salmurensis^  Saumur. 

Saltusy  voy.  Saint-Gildas  des  Bois, 
Saint-Nicolas. 

Sancti  Gemini,  Saint-Jome» 

Sanctonicus^  Saintes. 

Sanctus  Munis,  Sémur. 

Saquet  (Jeanne). 

Sarmaria  (Sancta  Maria  de),  419. 
P.  e.  Sermaise,  dioc.  deChâlons. 

Sarnaïum^  Vaux  de  Sernay. 

Sathenachum,  Saint-Dagobert. 

Sau  (Saint- André  du),  voy.  Saiiit- 
André. 

Saumur,  Salmurensis,  voy.  Saint- 
Florent. 

Saussoye  (la),  492. 

Savigny  (Abbaye  de),  dioc.  d'A- 
vranches.  S avigneiensis.  Y oy.  Vi- 
tal. 

Savigny  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Lyon.  Abbés  de  cette  maison, 
138,  246. 

Saxe  (la),  444.  Sajssonia. 

Sayssonia,  la  Saxe. 

Scephtoniensis,  Shaftesbury, 

ScirburnensiSf  Sherbourne. 


Sconinck  (Elisabeth). 

S eaues  (Sancta  Maria  de),  405. 

Séez,  Sagium.  La  cathédrale  (Sanc- 
tus Gervasius  et  sanctus  Prota- 
sius),  472.  — Cordellers  (Sanctus 
Lenardus),  472.  —  Dominicains 
{Ecclesia  corporis    Christi)^  472. 

—  Voy.  Saint-Martin. 
Segusiensis,  Suse. 

Selby  (Abbaye  de),  comté  d'York, 
195,  314.  Sanctus  Germanus  Sa- 
lebiensis,  Salisbiensis . 

Sémur  en  Auxois  (prieuré  de),  419. 
Sancta  Maria  Sancti  Mûri. 

Senanque  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Cavaillon,  380  Sancta  Maria  de 
Sinaqua. 

Senlis,  Silvanectum,  492.  —  Ca- 
thédrale (5a«c^a  Maria),  417.  — 

—  Cordeliers,  417,  492.  — Les 
Rouges  chaperons,  492.  —  Voy. 
Saint -Frambaud,  Saint-Nicolas 
d'Acy,  Saint-Remi,  Saint-Rieul, 
Saint- Vincent. 

Senones,  Sens. 

Senones  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Saint-Dié,  433,  kSO. Monasterium 
Senonense,  Senoniense. 

Sens,  Senones,  492.  —  Cathédrale 
(Sancta  Maria  et  sanctus  Stepka- 
nus),  10,  276,  412,  448,  469.— 
École  de  Sens,  276.  —  Corde- 
liers, 412,  448,  469.  —  Domi- 
nicains [Sanctus  Jacobus),  411, 
448,  469.  —  Voy.  Notre-Dame 
de  la  Porte  Saint-Léon,  Saint- 
Antoine,  Saint-Jean,  Saint-Paul, 
Saint-Pierre- le- Vif,  Saint-Remi, 
Sainte-Colombe . 

Serisberiensis,  Salisbury. 

Serlon,  chanoine  de  Bayeux,  286. 

Sermaise,  voy.  Sarmaria. 

Sernay,  voy.  Vaux  de  Sernay. 

Serquenciau,  Cercanceau. 

Serra,  voy.  Saint-Pierre. 

Shaftesbury  (Abbaye  de),  comté  de 
Dorset,  190,  338.  Sancta  Maria 
et  Sanctus  Edguardus  Scephto- 
niensis, 

Sherbourne  (Abbaye  de),  comté  de 
Dorset,  326.  Sancta  Maria  Scir- 
burnensis. 


TABLE. 


ficbergûenstSf  Stiget 

[SiccusFons.  Sancta  Maria  et  Sanctus 

Stephanus  de  Sicco  Ponte,  39^. 
:  Sie-en-Brignon    (Abbaye   de     la), 
dioc.  de  Poitiers,    392.    Sancta 
Maria  Brignii. 

Sigeberg  (Abbaye  de),  dioc. 'de 
Cologne,  480.  Sanctus  Matiricius 
Sicherguensis. 

Silvacane  (Abbaye  de),  dioc.  d'Aix, 
378.    Sancta  Maria  Silvœ  Canas. 

Silvanectum,  Senlis. 

Silvestre,  évêque  de  Rennes,  221. 

Silviniacum,  Sainte- Vertu. 

Silvinotensis  (A.). 

Siméon,  abbé  d'Elv,  186,336. 

Simon,  évéque  de  iNoyon,  353. 

Sinaqua,  Senanque. 

Sinbert,  évéque  et  abbé  de  Mur- 
bach,  1,2. 

Soissons.  Cathédrale  [Sanctus  Ger~ 
vasius,  sanctus  Protasius  et  sancta 
Maria  Suessionensis,  Suescionen- 
sis),  83,  158,  255,  303,  405, 
466.  —  Arnoul,  évéque.  —  Cor- 
deliers,  418,  466.  V'oy.  Notie- 
Dame  de  Soissons,  Saint-Crépin, 
Saint  -  Crespinien ,  Saint  -  Jean  - 
des  Vignes,  Saint-Léger,  Saint- 
Médard,  Saint- Vast. 

Solignac  (Abbaye  de),  dioc.  de  Li- 
moges, 245,  383.  Sanctus  Petrus 
et  Sanctus  Paulus  SoUemniaci,  Sol- 
lenniacensis .  —  Hugues,  abbé. 

Sollemniacus  ,  SoUenniacus  ,  Soli- 
gnac. 

Sorèze  (Abbaye  de),  dioc.  de  Tou- 
louse, puis  deLavaur,  56.  Sancta 
Maria  Soricinensis. 

Sorgues,  voy.  Saint-Jean. 

Soricinensis  y  Sorèze. 

Sosmensis,  ¥jS&omes. 

Soubise  (Eglise  de),  dioc.  de  Sain- 
tes, 390.  Sanctus  Petrus  de  Sul- 
hisia. 

Soucilanges  (Abbaye  de) ,  dioc .  de 
Clermont.  86.  Celsiniacensis. 

Southwark  (Prieuré  de),  comté  de 
Surrey,  203,  342.  Sancta  Maria, 
Sudwerkensis,  Suthwercensis. 

Spalding  (Prieuré  de),  comté  de 
Lincoln,  160,  200,  339.  Sancta 


Maria  et  SancUumchôîmî^pa- 

lingae,  Spallingensis, 
Sparnonensis ,  Épernon . 
Spernacum,  Epernay. 
Spinalensis^  Epinal. 
5/aTO/7a;,  Étampes. 
Stella,  Étoile. 
Stephanus,  Etienne. 
Stirpensis,  Esterp. 
Strafordiensis^  Stratford. 
Strata,  Estrée. 
Stratford  (Prieuré   de),    comté  de 

Middlesex,  341.  Sanctus  Leonar- 

dus  Strafordiensis . 
Strumœ,  Estrun. 
Sudwerkensis,  Southwark. 
Suessio,   Soissons. 
Suger,  abbé  de   Saint-Denis.   En- 

cyclique  sur  sa  mort,  360. 
Sulbisia,  Soubise. 
Susanne,   femme    de  Robert  Ber- 

tran,  291. 
Suse  en  Piémont  (Eglise  de),  156. 

Ecclesia  Segusiensis . 
Suthwercensis,  Southwark. 
Sylva,  voy.  Saint-Fuscien. 


Tainard,  abbé  de...,  353. 

Taisson  (Raoul),  Taxa. 

Talmond    (Abbaye   de),    dioc.  de 

Poitiers,  puis   de    Luçon,  391, 

Sancta  Criix  Talemundi. 
Talniacum,  ïonnay. 
Talviniacum,  dépendance  de  Chezal 

Benoît,  169. 
Tard,  Tart. 

Tarn  (le),  Tarnis,  V.  Gaillac. 
Tart  (Abbaye  du),  dioc.   de  Lan- 

gres,  479.  Sancta  Maria  de  Tard, 
Teissier  (Robert  le). 
Teokesberia^  Tewkesbury. 
Ternœ  Àquiensis  palatii,  voy.  Saint- 
Jean  de  Sorgues. 
Terracia,  voy.  Saint-Laurent. 
Tescelin    [chanoine  de  Sainte-Ra^ 

degonde  de    Poitiers.]  Vers   de 

lui,  230. 
Tetbaldus,  Thibaud. 


TABLE. 


545 


Tetford,  Thetford. 

Teutonica  terra,  voy.  Grermanie. 

Tewkesbury  (Abbaye  de),  comté 
de  Gloucester,  193,  312.  Sancta 
Maria  de  Teohesberla. 

Thetford  (Prieuré  de),  comté  de 
Norfolk,  341.  Sancta  Maria  de 
Tetford. 

Thibaut  I,  comte  de  Champagne, 
253. 

Thorney  (Abbaye  de),  comté  de 
Cambridge,  279,  340,  549. 
Sancta  Maria  et  sanctus  Botulfus 
Thornensis;  sancta  Maria  Tronise. 
—  Confr  Tropeiensis. 

Thouars,  Toarcium,  voy.  Bonne- 
val  -  les  -  Thouars ,  Saint- Jean, 
Saint-Laon. 

Tiburge,  héritière  du  comté  d'O- 
lange,  377. 

Tilleium,  voy.  Sainte-Madeleine  de 
Verdun. 

Tiron  (Abbaye  de),  dioc.  de  Char- 
tres, 323,  365.  Sanctus  Salmtor 
Tjronensis  ;  sanctus  Johannes  et 
sanctus  Paulus  obedientiœ  de  Ty- 
ran. —  Bernard  de  Tiron, 

Tisun  (Renouf). 

Tivireto  {Sancta  Maria  de),  385. 

Toarcium,  Thouars. 

To/o,  Toulon. 

Tomières,  Tomeriensis,  voy.  Saint- 
Pons. 

Tonnay-  Charente  (  Abbaye  de  )  , 
dioc.  de  Saintes,  390.  Sancta 
Maria  de  Talniaco  super  Caran- 
tonem. 

Tonnerre,  voy.  Saint-Michel. 

Tornacensis  {Sanctus  Johannes  evan- 
gelista  et  sanctus  Walterius,  278. 

Tornacum,  Tournai. 

Tornodorensis,  Tornodrensîs,  voy. 
Saint-Michel. 

Toronet  (Abbaye  du),  dioc.  de 
Fréjus,  377.  Sancta  Maria  To- 
roneti, 

Totbury  (Prieuré  de),  comté  de 
Stafford,  194,  314.  Sancta  Maria 
Totebeiœ ,  Totesberise. 

Toul  (Cathédrale  de),  77.  Clerus 
Tullensis.  —  Voy.  Saint-Evre, 
Saint-Léon,  Saint-Mansuy. 


Toulon  (Cathédrale  de),  378. 
Sancta  Maria  Tolonensis. 

Tournai  (Cathédrale  de),  160. 
Sancta  Maria  Tornacensis.  — 
Voy.  plus  haut  Tornacensis,  et 
Saint-Martin  de  Tournai. 

Tournus  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Châlons,  165,  376,  480,  488. 
Sancta  Maria,  Sanctus  Valerianus 
et  Philibertus  Trenorchiensis ,  de 
Trinorcio.  —  Abbés  de  Tournus, 
cités  dans  les  titres  du  prieuré 
de  Cunaud,  126,  227. 

Tours  (Cathédrale  de),  74,  75, 
385.  Sanctus  Mauricius  Turonen- 
sis.  —  Concile  de  Tours,  345. 
—  Voy.  Marmoutier,  Saint- 
Julien  ,  Saint-Martin ,  Saint- 
Venant. 

Tourtoyras  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Périgueux,  382.  Sanctus  Petrus 
et  sanctus  Paulus  Tiisturiaci. 

Toussaint  de  Châlons  (Abbaye  de), 
270,  308,  353,  435,  468.  Omnes 
sancti  in  insula  Cathalaunensi. 

Trajectensis,  voy.  Saint-Servais. 

Trecensis,  Troyes. 

Trenorchium,  Tournus. 

Tréport  (Abbaye  du),  dioc.  de 
Rouen,  136,  445,  493.  Sanctus 
Michael  Ulteris  Portus^  de  Ulte- 
riori  Portu. 

Trêves,  voy.  Saint-Maximin. 

Trinorcium,  Tournus. 

Trizay  (abbaye  de),  dioc.  de  Poi- 
tiers, puis  de  Luçon,  390,  392. 
Sancta  Maria  Trizagii;  Sanctus 
Johannes  evangelista  de  Triziaco. 

Troarn  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Bayeux,  204,  287,  424,  473, 
481 ,  488.  Sanctus  Martinus 
Troarni,  de  Trouarz,  de  Trouarno. 

Troneia,  Thorney. 

Tropeiensis  {Sancta  Maria),  162. 
Peut-être  aurait-il  fallu  lire  Tor- 
neiensis  ;  conf.  Thorney. 

Trouarnum,  Troarn. 

Troyes  (Cathédrale  de),  158,  273, 
436.  Sanctus  Petrus  Trecorum. — 
Chapellenie  de  Saint-Sauveur 
{sanctus  Salvator  in  ecclesia 
sancti  Pétri  Trecensis),  419,  449, 

35 


S46 


TABLE. 


452,  469.  —  Cordeliers,  kl9, 
469.  —  Dominicains,  419,469. 
—  Mathurins,  450.  —  Bons- 
enfants,  436.  —  Voy.  Monstier- 
la-Celle,  Notre-Dame  des  Prés, 
Notre-Dame  de  Troyes,  Saint- 
Etienne  ,  Saint-  Loup  ,  Saint- 
Martin  des  Aires,  Saint-Urbain. 

Tucio  (Géraud  de). 

Tulle  (Eble  de  Turenne,  abbé  de). 

Tullensis,  Toul. 

Turenne  (Eble  de). 

Turonensis,  Tours. 

Tusturiacum ,  Tourtoyras. 

Tyron,  Toy.  Tiron. 


u 


Ubertus^  Hubert. 

Ugo,  Hugues. 

Ulciensis,  Ou^x, 

Ulterior  portiis,  le  Tréport. 

Ultimitm,  voy.  Vouton. 

Ungiacensis,  Oigny. 

Urbain  II,   à  Clermont,    145.   — 

Au  concile  de  Tours,  345. 
Urgell  (Abbaye  de  Saint-Saturnin 

d'),  71.   Sanctus  Saturninus  Or- 

gellitanensis . 
Usercbe,  dioc.  de  Limoges.  User- 

chiensis.  Hugues,  moine  d'User- 

che,  370. 
Uticensls,  voy.  Saint-Evroul. 
Uzès  (Rouleau  de  la  cathédrale  d'), 

490. 


Val,  voy.  Notre-Dame  du  Val. 

Val  (?),  406.  f'allis. 

Val  (Abbaye  du),  dioc.  de  Bayeux, 

451.  Sancta  Maria  de  Falle. 
Valasse  (Abbaye    du),    dioc.    de 

Rouen,   458.    Sancta  Maria    de 

Voto. 
Val-aux-Grais  (Prieuré  du),  dioc. 

de  Rouen,  458.  Sanctus  Jacobus 

de  Vallc  Leprosorum. 
Valchrétien  (Abbaye  du),  dioc.  de 


Soissons,  465.  Sancta  Maria  Val- 
Us  Christianœ, 
Valcroissant     (Église     de),      419. 

Sancta  Maria  de  Valle  Crescentis. 
Valence,  voy.  Saint-Félix. 
Vallée,  yaleia,  Valley  a,  voy.  Saint- 
Jean,  Saint-Martin,  Saint-Père. 
Vallemagne    (Abbaye    de),    dioc. 

d'Agde,  380.  Santa  Maria  Vallis 

Magnm. 
Vallès,  Vaux. 
Vallis,  Val. 
Valliclitsa,  Vaucluse. 
Vallis  Christiana,  Valchrétien. 
Vallis  Clara,  Vauclair. 
Vallis  Crescens,  Valcroissant. 
Vallis   Leprosorum,  Val-aux-Grais. 
Vallis  Lncens,  Vauluisant. 
Vallis  Magna,  Vallemagne. 
Vallis  Richerii,  Valricber. 
Vallis  Sécréta,  Valsecret. 
Vallosulo  [Sanctus  Paiilus),  132. 
Val-Notre-Dame      (A])baye     du) , 

dioc.  de  Paris,  365,  417,  461. 

Vallis  Sanctse  Mariée,  Sancta  Ma- 
ria de  Valle, 
Valricher   (Abbaye  du),  dioc.  de 

Bayeux,   449.    Sancta  Maria  de 

Valle  Richerii. 
Valsecret    (Abbaye  de),    dioc.    de 

Soissons,  418,  kÇ)^.  Sancta  Maria 

Vallis  Secretœ. 
Vaniout,  492. 
Variville  (Prieu'é  de),   de   l'ordre 

de  Fontevraud?  406.  Sancta  Ma- 
ria de  Veteris  villa. 
Vauclair    (Abbaye    de),    dioc.    de 

Laon,  467.  Sancta   Maria  Vallis 

Clarse. 
Vaucluse  (Saint -Marcel  de),  dioc. 

de  Cavaillon,  380.  Sanctus  Mar- 

cellus  Valliclusœ. 
Vau-la-Douce  (Abbaye  de),  dioc. 

de  Langres  ?   381.  Sancta  Maria 

Dulcis  Vallis. 
Vauluisant  (Abbaye  de),  dioc.  de 

Sens,  448,  469.  Sancta  Maria  Val- 

Us  Lucentis. 
Vauvert  (Chartreuse  de),  à  Paris, 

462,  491.   Cartusienses  Parisien- 

ses. 
Vaux,  voy.  Notre-Dame-aux-Vaux. 


TABLE. 


S47 


Vaux  de  Sernay  (Abbaye  des),  dloc. 
de  Paris,  392,  4U.  Sancta  Ma- 
ria de  Sarnaio. 

Vedocium,  voy.  Saint-Nicolas. 

Vence  (Eglise  de),  377.  Ecclesia 
Venciensis. 

Vendôme  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Chartres,  323,  386,  415,  481. 
Sancta  Trinitas  F'indocinensis.  — 
Cordeliers  de  Vendôme,  415. 

Verdun  ,  Virdunum.  Cordeliers , 
434,  452.  —  Hermites  de  Saint- 
Augustin,  452.  —  Sainte-Croix 
de  Verdun,  434.  —  Cordelières 
de  Verdun,  452.  —  ^oy.  Saint- 
Airy,  Saint-Maur,  Saint-Mihiel , 
Saint-Nicolas  des  Prés,  Saint- 
Paul,  Saint- Vanne,  Sainte-Ma- 
deleine. 

Vère  (Albéric  de). 

Vergy,  Vergeiuniy  voy.  Saint-De- 
nis de  Vergy. 

Vermandois,  voy.  Saint-Quentin. 

Vernon  (Église  Notre-Dame  de), 
dioc.  d'Evreux  ,  414.  Sancta 
Maria  Vernonis.  —  Cordeliers 
de  Vernon,  414. 

Vertau  (Saint-Martin  de). 

Vertavensis,  voy.  Saint-Martin  de 
Vertau. 

Vertus,  Virtuense  castrum,  Virtense. 
Voy.  Saint-Etienne,  Saint-Mar- 
tin, Saint-Sauveur. 

Ferziliacum,  Vezelay. 

Veteris  villa,  Variville? 

Vezelay  (Abbaye  de),  dioc.  d'Au- 
tun,  234,  311,  393,  425,  445, 
480.  Sancta  Maria  Magdalena 
Vizeliacensis ,  Firgiliaci,  Verzi- 
liacensis. 

Vie,  dioc.  de  Metz.  Sanctus  Chri- 
stophorus  de  Vico^  433.  —  San- 
ctus Stephanus  de  Fico,  432. 

Vie  d'Osona  (Eglise  de) ,  67 .  ^/cewiw, 
Oliba,  évêque  de  Vie  d'Osona. 

Vicenœ,  Vincennes. 

Victoire  (Abbaye  delà),  dioc.  de 
Senlis,  417,  492.  Sancta  Maria 
de  Victoria, 

Vicus,  Vie. 

Vieilles  (Onfroi  de). 

Vienne  (Archevêque  de),  372.  Do- 


minus  Fiennensis, —  Voy.  Notre- 
Dame  de  l'Ile  ,  Saint-André , 
Saint-Pierre. 

Vignes,  voy.  Saint- Jean. 

Vierzon  (Abbaye  de) ,  dioc.  de 
Bourges,  160,  278,  318.  Sanctus 
Petrus  Firsionensis . 

Vigeois  (Abbaye  de),  dioc.  de  Li- 
moges, 382.  Sanctus  Petrus,  san- 
ctus Paulus  et  sanctus  Andréas 
Fosiensis  in  Lemovicino. 

Filarensis,  Montiv  illier  s, 

Villacerf,  voy.  Saint-Sépulcre. 

Villemagne  (Abbaye  de),  dioc.  de 
Béziers,  124,  369.  Sanctus  Mar- 
tinus  et  sanctus  Maianus  Fillema- 
gnensis ,  cœnobium  in  que  siti  sunt 
sanctus  Maianus,  sanctus  Diadel~ 
fius  et  sanctus  Servatius. 

Viilers  (Henri  de). 

Villers  Canîvet  (Abbaye  de),  dioc. 
de  Séez,  446.  Sancta  Maria  de 
Filer  s. 

Villiers  le  Bel,  dioc.  de  Paris,  491. 
Villers  le  Bel. 

Villiers,  près  de  la  Ferté-Aleps, 
411.  Sancta  Maria  de  Filers. 

Vincennes  (Sainte-Chapelle  de), 
dioc.  de  Paris,  464.  Capella  re- 
galis  sanctm  Trinitatis  nemoris 
Ficenarum  prope  Parisius . 

Findocinum,  Vendôme. 

Finea,  voy,  Metz. 

Firdunum,  Verdun. 

Firgiliacum,  Vezelay. 

Firsio,  Vierzon. 

Firtensis,  Firtuensis,  voy.   Vertus. 

Vital  (bienheureux),  abbé  de  Sa- 
vigny.  Son  rouleau,  281;  ses 
parents,  284;  sa  visite  à  West- 
minster, 316. 

Fizeliacum,  Vezelay. 

Vorst,près  Bruxelles  (Abbaye  de), 
dioc.  de  Cambrai.  Monasterium 
Fores tense.  Voy.  Elisabeth  Sco- 
ninck. 

Fosagum,  voy.  Saint-Sauveur. 

Vosge,  voy.  Saint-Sauveur. 

Fosiensis,  Vigeois. 

Fotum,  Valasse. 

Vouton  (Prieuré  de  Notre-Dame- 
de),   près   de  Provins,  dioc.  de 


S48 


TABLE. 


Sens,  437.  Sancta  Maria  de  Ful- 
tuno    (et  non   pas   Ultimo)  juxta 
Pruvinum. 
Vidtunum^  Vouton, 


w 

Wallingford  (Prieuré  de),  comté 
de  Berk,  340.  Sancta  Trinitas 
Werenge  for  dise. 

Wallon,  moine  de  Haumont,  375. 

Warwick  (Henri,  comte  de). 

Wascones,  Gascons. 

Wason,  évêque  de  Liège,  104, 
108,111,116,  ni.Waso^JVato, 
TFazo. 

Wastini  (Sanctus  Lauriantts),  279. 

Wataniy  Waten. 

Waten  (Abbaye  de),  dioc.  de  Te- 
rouanne  ,  puis  de  Saint-Omer, 
141.  Sancta  Maria  de  JVatanis. 

fFerengefordia,  Wallingford. 

IVerwellensis ,  W^herwell. 

Westminster  (Abbaye  de),  comté 
de),  205,  315.  Sanctus  Petrus 
JVcstmonasterii.  —  Gilbert  Cres- 
pin,  abbé. 

Wherwell  (Abbaye  de),  comté  de 
Hamp,  188.  Sancta  Crux  et  Sanc- 
tus Petrus  JVerwellensis. 

Wbitbv  (Abbaye  de),  comté 
d'York,  347. 

IVifrcdus,  Guifred. 

Wigornensis,  Worcester. 

Wdlelmus,  Guillaume. 

Wilton  (Abbaye  de),  comté  de 
Wilt,  189,  328.  Sancta  Maria 
et  Sancta  Edgitha  JVUtoniensis, 
Sancta  Maria  et  Sancta  Edditha, 

Wimundeliam,  Wymondbam. 

^incc/cM77iAc/ww,  Wincbelescombe. 

Wincbelescombe  (Abbaye  de)  , 
comté  de  Gloucester,  193.  Sancta 
Maria  et  Sanctus  Kenelmus  Win^ 
celcumbensis . 

Winchester  (Cathédrale  de),  comti 
de  Hamp,  186,  336.  Sanctus  Pe- 


trus et  Sanctus  Swithunus  JVinto- 
niensis.  —  Guillaume  Giffard , 
évêque  de  Winchester.  —  Ecole 
deWinchester  {Guitoniensis)^  189. 
—  Abbaye  de  Sainte-Marie  de 
Winchester,  187,  337.  Sancta 
Maria  et  Sancta  Eadburga  Win- 
toniensis.  — Voy.  Newminster. 

Tfintonia,  Winchester. 

Worcester  (Cathédrale  de),  279, 
318.  Sancta  Maria  JFigornensis. 

Worcester  (Florent  de). 

Wormezel  (Abbaye  de),  dioc,  de 
Térouanne,  puis  d'Ypres,  144, 
159  Sancta  Maria  Formosel- 
lensis. 

Wymondbam  (Prieuré  de),  comté 
de  Norfolk,  330.  Sancta  Maria 
de  Wimundeham 


X 


Xanctonensis ^  Saintes. 


Ybreium^  Ybrej'um,  Ivry. 

Yciodorum,  Issoire. 

Ymma,  voy.  Emma. 

York  (Cathédrale  d'),  161,  199, 
314.  Sanctus  Petrus  Eboracensis. 
—  Abbaye  de  Sainte-Marie 
d'York,  160,  196,  314.  Sancta 
Maria  Eboracensis .Benoit,  moine 
de  Notre-Dame  d'York.  — 
Prieuré  de  Sainte-Trinité  d'York , 
194,  330.  Sancta  Trinitas  Ebo- 
racensis. 

Ypres.  Abbaye  de  Saint-Martin 
(^Sanctus  Martinus  Iprcnsis,  Ypren- 
*w),143,442.— Cordeliers,  442. 
— Dominicains, 442. — Hermites, 
442.  —  Sœurs  de  Sainte-Claire, 
442. 

Yverràau,  Hivernaux. 

Yvo,  Yves. 


FIN    DE    LA   TABLE. 


ADDITIONS  ET  CORRECTIONS. 


Page  282.  Parmi  les  travaux  dont  le  rouleau  du  bienheureux  Vital  a 
été  l'objet,  il  faut  citer  les  Réflexions  de  M.  Le  Tellier  sur  la  versification 
des  pièces  contenues  dans  le  rôle  de  Fabbaye  de  Savigny,  publiées  en  1837 
dans  les  Mémoires  de  la  Société  des  antiquaires  de  Normandie,  1"  série, 
X,  311-317. 

Page  376.  Le  rouleau  de  Bertrand  de  Baux,  tel  qu'il  est  conservé  aux 
Archives  des  Bouches-du- Rhône,  consiste  en  trois  fragments,  longs  le 
premier  de  li",45,  le  deuxième  de  2'°,90,  et  le  troisième  de  6  mètres. 
Sa  largeur  est  en  moyenne  de  21  centimètres. 

Page  401.  Entre  le  n°  LX  et  le  n°  LXI,  j'aurais  dû  citer  le  rouleau 
de  Raoul  ,  abbé  de  Thorney,  mort  en  1216,  dont  un  fragment  est  au 
Musée  britannique  ,  fonds  du  roi,  ms.  coté  15  A  X  ;  voy.  Casley,  A  ca- 
talogue of  the  manuscripts  of  the  king^s  library,  p.  237. 

Page  437,  art.  81.  Au  lieu  de  Ultimo,  lisez  Vultuno, 

Page  451,  art.  17.  Au  lieu  de  Mancellis^  lisez  Moncellis. 

Page  504,  col.  2.  Columnacia  aurait  dû  être  traduit  par  Collinance, 
Oise,  arr.  de  Senlis,  cant.  de  Betz,  comm,  de  Thury  en  Valois. 


8295  -   IMPRIMERIE  GÉNÉRALE  DE  CH.   LAHURE 
Rue  de  Fleurus ,  9 ,  à  Paris. 


•0 


JINDING  SCCT.      JAN  12  1979 


r^ 


I 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 

UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


Delisle,  L^opold   (éd.) 

Eouleaux  des  morts  du 
Ke  au  XVe  Siècle 


37